અધ્યાય ૨: કરબલાની દુઃખદ ઘટના અને મુખ્તારનો પ્રતિભાવ
૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને કરબલાનો સંઘર્ષ
ઇસ્લામિક ઇતિહાસમાં કરબલાની ઘટના માત્ર એક રણમેદાનની લડાઈ નહોતી. પરંતુ તે નૈતિકતા, સત્ય અને સત્તાના સંઘર્ષનો ચરમસીમાનો પડાવ હતો. હઝરત ઇમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ) નો મક્કાથી કૂફા તરફનો પ્રવાસ એ એક વિશ્વાસ અને સિદ્ધાંતો માટેની યાત્રા હતી. કૂફાના લોકોના વારંવારના આમંત્રણોને પગલે ઇમામ હુસૈન ત્યાં પહોંચ્યા, પરંતુ તે સમયે કૂફાની રાજકીય સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ચૂકી હતી. ઉમૈયા શાસનનું દબાણ અને ભયના વાતાવરણની તીવ્રતા ને કારણે હતું કે આમંત્રણ આપનારા પણ મુશ્કેલીના સમયે પીછેહઠ કરી ગયા હતા.
કરબલાના મેદાનમાં, જે એક રેતાળ પ્રદેશ હતો, ઇમામ હુસૈન અને તેમના થોડાક સાથીઓ સામે એક વિશાળ સેના હતી. આ ઘટનાએ ઇસ્લામિક જગતમાં એક કાયમી જખ્મ આપ્યો, જેણે મુસ્લિમ સમાજને સામાજિક અને રાજકીય રીતે બે ભાગમાં વહેંચી દીધો. જે સમયે આ ઘટના ઘટી, તે સમયે મુખ્તાર સકફી કૂફામાં જ હતા, પરંતુ ઉમૈયા શાસકોએ તેમને કેદ કરી લીધા હતા. તેમની આ કેદ એ તેમના માટે માત્ર શારીરિક બંધન નહોતું. પરંતુ માનસિક રીતે તેઓ લાચાર હતા કે તેઓ હઝરત ઇમામ હુસૈન(અલૈહિસ્સલામ)ની મદદ કરી શક્યા નહીં.
૨. મુખ્તાર સકફીનું માનસિક ઘડતર અને પ્રતિભાવ
મુખ્તાર સકફી એક અત્યંત બૌદ્ધિક અને દૂરદર્શી વ્યક્તિ હતા. કરબલાની ઘટનાના સમાચાર મળતા જ તેમના વ્યક્તિત્વમાં એક મોટો બદલાવ આવ્યો. જે લાચારી તેમણે અનુભવી હતી, તે જ લાચારી હવે તેમના માટે એક અગ્નિપરીક્ષા બની ગઈ હતી. મુખ્તારના પ્રતિભાવને આપણે માત્ર “બદલો” તરીકે ન જોતા તેને “ન્યાય” ના એક પ્રયાસ તરીકે જોવો જોઈએ. તેઓ માનતા હતા કે જે લોકોએ અહલે બૈત સાથે દ્રોહ કર્યો છે અને ઇમામ હુસૈન(અલૈહિસ્સલામ) ની શહાદત માટે જવાબદાર છે, તેમને સજા મળવી જ જોઈએ.
તેમના પ્રતિભાવમાં એક પદ્ધતિબદ્ધ આયોજન હતું. તેઓ જાણતા હતા કે એકલા હાથે આટલી મોટી સત્તા સામે લડવું શક્ય નથી, તેથી તેમણે ‘તવાબૂન’ (પશ્ચાતાપ કરનારાઓ) ના સમૂહ સાથે સંપર્ક સાધવાનું શરૂ કર્યું. મુખ્તારનો પ્રતિભાવ એ તે સમયના અન્યાય સામેનો એક પ્રચંડ અવાજ હતો, જેણે કૂફાની શેરીઓમાંથી ઉમૈયા સત્તાને હચમચાવી નાખી હતી.
૩. સામાજિક અને રાજકીય સંદર્ભ
કરબલા પછી કૂફાની સામાજિક સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર હતી. એક તરફ લોકોમાં ભય હતો, તો બીજી તરફ હઝરત ઇમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ) પ્રત્યેનો અફાટ પ્રેમ હતો. મુખ્તાર સકફીએ આ બંને ભાવનાઓ વચ્ચે સેતુ બનવાનું કાર્ય કર્યું. તેમણે કૂફામાં રહેતા પર્શિયન અને અન્ય મુસ્લિમ સમુદાયો (જેમને ‘મવાલી’ કહેવામાં આવતા) ને સંગઠિત કર્યા. આ સામાજિક એન્જિનિયરિંગ મુખ્તારની સૌથી મોટી સિદ્ધિ હતી. તેમણે લોકોને સમજાવ્યું કે તેઓ અહલે બૈતના લોહીનું ઋણ ચૂકવવા માટે બંધાયેલા છે.
રાજકીય રીતે, મુખ્તાર ઉમૈયા શાસનની અસ્થિરતાનો લાભ ઉઠાવવામાં સફળ રહ્યા. તેમણે જાહેરમાં ઇમામ હુસૈન(અલૈહિસ્સલામ)ના બદલાની વાત કરીને સામાન્ય લોકોના દિલ જીતી લીધા. અહલે સુન્નતના વિદ્વાનો અને સૂફી પરંપરાના સંતો પણ આ મુદ્દે સહમત છે કે મુખ્તારનો ઉદ્દેશ્ય ઇમામ હુસૈન પ્રત્યેના પ્રેમને સાબિત કરવાનો હતો.
૪. કુરઆન અને હદીસના સંદર્ભો
મુખ્તાર અને તેમના અનુયાયીઓ તેમના અભિયાનને પવિત્ર કુરાનની આયતો દ્વારા ન્યાયી ઠેરવતા હતા: “અને જે કોઈ અન્યાયી રીતે મારી નાખવામાં આવે, તો અમે તેના વાલી (વારસદાર) ને સત્તા આપી છે…” (સૂરા અલ-ઇસરા: ૩૩). આ આયત મુખ્તારના કાર્ય માટે વૈચારિક પાયો બની. સૂફી પરંપરામાં, આવી કાર્યવાહીને ‘હક્ક’ ની લડાઈ માનવામાં આવે છે. હદીસના સંદર્ભમાં પણ, પયગંબર મુહમ્મદ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ એ અહલે બૈત સાથેના પ્રેમને ઈમાનનો હિસ્સો ગણાવ્યો હતો, અને મુખ્તાર આ વાતને અક્ષરસઃ પાળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.
૫. ઇતિહાસકારોના અભિપ્રાયો અને વિશ્લેષણ
ઇતિહાસકાર તબરી જેવા વિદ્વાનોએ મુખ્તાર સકફીની કાર્યશૈલીનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું છે. તબરીના મતે, મુખ્તાર એક કુશળ વક્તા અને રણનીતિકાર હતા. બીજી તરફ, કેટલાક ઇતિહાસકારો તેમની સત્તા મેળવવાની રીતો પર સવાલ ઉઠાવે છે, પરંતુ કરબલાના હત્યારાઓને પકડવા અને તેમને સજા આપવામાં મુખ્તારના યોગદાનને નકારી શકાય તેમ નથી. અહલે સુન્નતના ઘણા વિદ્વાનો મુખ્તારને એક ‘રાજકીય બળવાખોર’ ગણે છે, પરંતુ સાથે જ તેઓ કબૂલે છે કે તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલી કાર્યવાહીએ કરબલાના ગુનેગારોને ન્યાયના કઠેરામાં ઉભા કર્યા હતા.
આધુનિક ઇતિહાસકારો મુખ્તારના અભિયાનને એક ‘ક્રાંતિકારી ચળવળ’ તરીકે જુએ છે, જેણે તે સમયના ઉમૈયા શાસનની જડતા તોડી હતી. મુખ્તારનો દૃષ્ટિકોણ કટ્ટરપંથી નહોતો, પરંતુ તે સમયની જરૂરિયાત મુજબનો હતો. તેમણે અહલે બૈત સાથેના પ્રેમને માત્ર શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ કૃતિમાં બદલી બતાવ્યો હતો.
નિષ્કર્ષ
અધ્યાયના નિષ્કર્ષમાં આપણે કહી શકીએ કે કરબલાની ઘટના મુખ્તાર સકફીના જીવનનો વળાંક હતો. તેમનો પ્રતિભાવ એ કરુણા અને ક્રોધનું મિશ્રણ હતું. જ્યાં કરુણા અહલે બૈત માટે હતી, ત્યાં ક્રોધ તે લોકો માટે હતો જેમણે ઈસ્લામની મર્યાદાઓ તોડી હતી. મુખ્તાર સકફી સફળ થયા કે નહીં, તે વિષય ઇતિહાસકારો માટે ચર્ચાનો રહી શકે છે, પરંતુ તેમણે જે રીતે કરબલાના શહીદોનો બદલો લેવા માટે પોતાની પૂરી તાકાત લગાવી દીધી, તે તેમની શ્રદ્ધા અને દ્રઢતાને દર્શાવે છે. કરબલાની યાદ આજે પણ મુખ્તારના આ સંઘર્ષના કારણે વધુ જીવંત છે.
About the Author
