વિશેષ શ્રેણી પરિચય (ભાગ-૭): પ્રસ્તુત સંશોધનાત્મક ગ્રંથ-લેખ ઇસ્લામિક તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂક પર આધારિત વિશેષ શ્રેણી ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (નક્ષબંદી રૂહાની સુલૂકના ૧૪ મુકામ)’ નો સાતમો ભાગ છે. આ શ્રેણીમાં મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના વિશ્વપ્રસિદ્ધ પત્રોના સંગ્રહ મક્તૂબાત શરીફ ના આધારે તમામ ૧૪ મુકામોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ, કુરઆન-હદીસના પ્રમાણો અને સામાન્ય વાચકો સરળતાથી સમજી શકે તેવી ભાષામાં પ્રાયોગિક માર્ગદર્શન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
આ સાતમા મુકામમાં પ્રવેશતા પહેલાં, અગાઉના છ મુકામોની કડીઓનું સંકલન સમજી લેવું જરૂરી છે:
- પ્રારંભિક ફાઉન્ડેશન લેખ:👉 મુરાકબા શું છે? નક્ષબંદી સુલૂક પદ્ધતિ અને સાધનાના મૂળભૂત નિયમો
- આંતરિક કેન્દ્રોની જાગૃતિ:👉 લતાઇફે ખમ્સા: શરીરના ૫ મુખ્ય રૂહાની કેન્દ્રો અને ઝિક્રની રીત
- પ્રથમ મુકામ (ભાગ-૧):👉 મુરાકબા-એ-અહદિયત: નક્ષબંદી પ્રથમ મુકામની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- બીજો મુકામ (ભાગ-૨):👉 મુરાકબા-એ-મઇય્યત: ઇલાહી સાન્નિધ્ય અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દ્વિતીય મુકામ
- ત્રીજો મુકામ (ભાગ-૩):👉 મુરાકબા-એ-અકરબિયત: શાહરગથી પણ વધુ નિકટતા અને તૃતીય મુકામ
- ચોથો મુકામ (ભાગ-૪): 👉 મુરાકબા-એ-મહબ્બત: અલ્લાહના સાચા ઈશ્કની પરાકાષ્ઠા
- પાંચમો મુકામ (ભાગ-૫):👉 મુરાકબા-એ-અખ્ફા: વિલાયતે સુગરાની પૂર્ણાહુતિ અને પંચમ મુકામ
- છઠ્ઠો મુકામ (ભાગ-૬)👉 વિલાયતે કુબરા: તઝકિયા-એ-નફ્સ અને ષષ્ઠ મુકામ
છઠ્ઠા મુકામ ‘સૈરે આલમે ખલ્ક અને તઝકિયા-એ-નફ્સ’ માં સાલિકે પોતાના નફ્સને અમ્મારામાંથી મુત્મઇન્ના બનાવ્યો અને શરીરના ચારેય મૂળભૂત તત્વો (માટી, પાણી, પવન, અગ્નિ) ને અલ્લાહના નૂરથી પાક કર્યા. હવે સાલિકનું સમગ્ર અસ્તિત્વ—આલમે અમ્ર (રૂહ) અને આલમે ખલ્ક (નફ્સ)—એક થઈને અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાના પાક નામો (અસ્મા) અને ગુણો (સિફાત) ના અનંત સમુદ્ર તરફ ગતિ કરે છે.
આ મુકામને સિલસિલા-એ-આલિયા નક્ષબંદિયા મુજદ્દિદિયામાં વિલાયતે કુબરાનો સપ્તમ મુકામ એટલે કે ‘મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતે ઇલાહિયા’ (Muraqaba-e-Asma-o-Sifat) કહેવામાં આવે છે. આ મુકામ સાલિકને તેના પોતાના મર્યાદિત અસ્તિત્વના દાયરામાંથી બહાર લાવીને અલ્લાહના શાશ્વત ગુણોની વાસ્તવિકતામાં લીન કરી દે છે.
૧. ‘અસ્મા-ઓ-સિફાત’ ની કુરઆની વિભાવના અને મૂળભૂત આધાર
ઇસ્લામિક અકીદા અને તસવ્વુફમાં અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાની ઝાત (અસ્તિત્વ) ની સાચી ઓળખ તેના અસ્મા (નામો) અને સિફાત (ગુણો) દ્વારા થાય છે.
પવિત્ર કુરઆને મજીદની સૂરહ અલ-અઅરાફમાં અલ્લાહ તઆલા ફરમાવે છે:
“વ-લિલ્લાહિલ અસ્માઉલ હુસ્ના ફદઊહુ બિહા, વ-ઝરુલ્લઝીના યુલ્હિદૂના ફી અસ્માઇહી” અર્થાત્: “અને અલ્લાહ માટે જ તમામ ઉત્કૃષ્ટ અને સુંદર નામો છે, તો તેને તે નામો વડે જ પોકારો; અને એવા લોકોને છોડી દો જેઓ તેના નામોમાં વક્રતા (ખોટો માર્ગ) અપનાવે છે.” (સૂરહ અલ-અઅરાફ: ૧૮૦)
તેમજ સૂરહ અલ-હશ્ર ની અંતિમ આયતોમાં અલ્લાહ તઆલા પોતાના વિરાટ ગુણોનું વર્ણન કરતાં ફરમાવે છે:
“હુવલ્લાહુલ ખાલિકુલ બારિઉલ મુસવ્વિરુ લહુલ અસ્માઉલ હુસ્ના, યુસબ્બિહુ લહૂ મા ફિસ-સમાવાતિ વલ-અર્ઝ, વ-હુવલ અઝીઝુલ હકીમ” અર્થાત્: “તે જ અલ્લાહ છે—સર્જનહાર, અસ્તિત્વ આપનાર અને રૂપ આપનાર; તેના જ માટે તમામ શ્રેષ્ઠ નામો છે. આકાશો અને પૃથ્વીમાં જે કંઈ છે તે તેની પવિત્રતાનું ગાન કરે છે, અને તે જ સર્વોપરી સત્તાધીશ અને હિકમતવાળો છે.” (સૂરહ અલ-હશ્ર: ૨૪)
હદીસ શરીફમાં સરવરે કાયનાત રસૂલુલ્લાહ ﷺ એ ફરમાવ્યું:
“ઇન્ન લિલ્લાહિ તિસ્અતન વ-તિસ્ઈન ઇસ્મન, મિઅત ઇલ્લા વાહિદન, મન અહસાહા દખલલ જન્નહ” અર્થાત્: “નિશ્ચય જ અલ્લાહ તઆલાના ૯૯ નામો છે (સો માં એક ઓછું); જે કોઈ તેને સમજીને, ગણીને અને આત્મસાત કરશે, તે જન્નતમાં દાખલ થશે.” (સહીહ બુખારી અને સહીહ મુસ્લિમ)
તસવ્વુફમાં અસ્મા-એ-હુસ્નાને માત્ર જીભથી તસ્બીહના દાણા પર રટવા પૂરતું સીમિત માનવામાં આવતું નથી. ‘અહસાહા’ નો ગહન રૂહાની અર્થ એ છે કે સાલિક તે ઇલાહી ગુણોની વાસ્તવિકતામાં એટલો લીન થઈ જાય કે તેના પોતાના મર્યાદિત માનવીય ગુણો અલ્લાહના શાશ્વત ગુણોના નૂરમાં વિલીન થઈ જાય. જ્યારે સાલિક પોતાના અલ્પ જ્ઞાન, નબળી શક્તિ અને ક્ષણિક જીવનને અલ્લાહના પરમ જ્ઞાન, અનંત કુદરત અને શાશ્વત જીવન સમક્ષ સમર્પિત કરે છે, ત્યારે આ સ્થિતિને ‘ફના ફિસ-સિફાત’ કહેવામાં આવે છે.
૨. અસલ (મૂળ) અને ઝિલ્લ (પડછાયો): વિલાયતે કુબરાનું અસલ રહસ્ય
ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ આ મુકામે પહોંચીને ‘વિલાયતે સુગરા’ અને ‘વિલાયતે કુબરા’ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવવા માટે ‘અસલિયત’ (The Origin) અને ‘ઝિલ્લિયત’ (The Shadow) નો અત્યંત ક્રાંતિકારી અને શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત પ્રસ્તુત કર્યો છે.
+-------------------------------------------------------------------------+ | ગુણોનું વર્ગીકરણ: ઝિલ્લ વિરુદ્ધ અસલ | +-------------------------------------------------------------------------+ | તબક્કો | કયા ક્ષેત્રની સૈર છે? | ગુણોનું સ્વરૂપ | +-----------------+----------------------------------+-----------------------+ | વિલાયતે સુગરા | આલમે અમ્ર (રૂહાની લતાઇફ) | ઝિલ્લી સિફાત (પડછાયો) | | વિલાયતે કુબરા | અસ્મા-ઓ-સિફાતનું વાસ્તવિક સ્તર | અસલી સિફાત (મૂળ સ્ત્રોત)| +-----------------+----------------------------------+-----------------------+
- ઝિલ્લી સિફાત (વિલાયતે સુગરા): અગાઉના પાંચ મુકામોમાં સાલિકને અલ્લાહના જે ગુણો કે નૂરનો અનુભવ થયો હતો, તે અલ્લાહના અસલ ગુણો નહોતા, પરંતુ આલમે અમ્રના આયના પર પડેલા તેના પડછાયા (ઝિલાલ) હતા. જેમ સૂર્યનો તડકો જ્યારે પાણી ભરેલા કૂંડામાં અથવા કાચના દર્પણમાં પડે છે, ત્યારે દર્પણમાં દેખાતી રોશની સૂર્યનું માત્ર એક પ્રતિબિંબ છે, અસલ સૂર્ય નથી. જો દર્પણ તૂટી જાય તો પ્રતિબિંબ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. તેવી જ રીતે આલમે અમ્રમાં અનુભવાતા અનવાર એ ઇલાહી ગુણોના પ્રતિબિંબો માત્ર હતા.
- અસલી સિફાત (વિલાયતે કુબરા): જ્યારે સાલિક આ સાતમા મુકામ ‘મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાત’ માં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે દર્પણ અને પડછાયાઓથી ઘણો આગળ વધીને સીધો ઇલાહી ગુણોના મૂળ ઉદ્ગમ (અસલ) સમક્ષ હાજર થાય છે. આ મુકામે સાલિકના તમામ આંતરિક કેન્દ્રો અલ્લાહના ગુણોની પ્રત્યક્ષ તજલ્લી (Divine Manifestation) માં ડૂબવા લાગે છે. અહીં સાલિકને ખ્યાલ આવે છે કે અગાઉ જેને હું વાસ્તવિકતા સમજતો હતો તે તો કેવળ પડછાયો હતો; સાચી હકીકત તો હવે પ્રગટ થઈ રહી છે.
૩. અલ્લાહ તઆલાની આઠ પાયાની સિફાતે સબૂતીયા (The Eight Primary Attributes)
ઇસ્લામિક અકીદા, કલામ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂક મુજબ અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાની પવિત્ર ઝાત સાથે જોડાયેલા ૮ મુખ્ય સદ્ગુણો છે, જેને ‘સિફાતે સબૂતીયા’ કહેવામાં આવે છે. મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતમાં સાલિક આ જ આઠ ગુણોના ફૈઝ અને નૂરમાં પોતાનું સમગ્ર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે:
[સિફાતે સબૂતીયા - ૮ ઇલાહી ગુણો]
├── ૧. હયાત (Life - અખંડ અને શાશ્વત જીવન)
├── ૨. ઇલ્મ (Knowledge - ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું પૂર્ણ જ્ઞાન)
├── ૩. કુદરત (Power - અનંત સામર્થ્ય અને સર્વોચ્ચ શક્તિ)
├── ૪. ઇરાદો (Will - રૂહાની સંકલ્પ અને અબાધિત મરજી)
├── ૫. સમઅ (Hearing - પ્રત્યેક અવાજ અને વિચાર સાંભળવો)
├── ૬. બસર (Sight - સર્વત્ર પ્રત્યક્ષ જોવું)
├── ૭. કલામ (Speech - શાશ્વત રૂહાની વાણી)
└── ૮. તકવીન (Creation / Genesis - સર્જન અને પાલનપોષણની શક્તિ)
- સિફતે હયાત (જીવન): સાલિક સાક્ષાત્કાર કરે છે કે મારું જીવન અને સમગ્ર કાયનાતનું અસ્તિત્વ કેવળ અલ્લાહની સિફતે હયાતના આધારે ટકી રહ્યું છે. અલ્લાહ જ સાચો ‘અલ-હય્યુલ કય્યૂમ’ છે; તેના સિવાય તમામ જીવો મરણશીલ છે. જ્યારે સાલિક પોતાના ક્ષણિક જીવનને અલ્લાહના શાશ્વત જીવનના સમુદ્રમાં જુએ છે, ત્યારે તેના અંદરથી મૃત્યુનો ભય કાયમ માટે નીકળી જાય છે.
- સિફતે ઇલ્મ (જ્ઞાન): માનવ બુદ્ધિ, વિજ્ઞાન કે દર્શન એ અલ્લાહના જ્ઞાન સામે સમુદ્રમાંથી એક ટીપાં સમાન પણ નથી. કાયનાતના પ્રત્યેક અણુ અને પૃથ્વીના અંધકારમાં પડેલા સૂકા કે લીલા પાંદડાનું સૂક્ષ્મતમ જ્ઞાન કેવળ અલ્લાહ પાસે છે. સાલિક પોતાની સમગ્ર બુદ્ધિ અને જ્ઞાનના અહંકારને અલ્લાહના ઇલ્મ સમક્ષ શૂન્ય બનાવી દે છે.
- સિફતે કુદરત (શક્તિ): કોઈપણ સમ્રાટ, સેના કે ભૌતિક સાધનમાં પોતાની કોઈ સ્વતંત્ર તાકાત નથી. અલ્લાહની કુદરત વગર એક તરણું પણ હલી શકતું નથી. સાલિક પોતાની તમામ શારીરિક અને માનસિક શક્તિઓનું અલ્લાહની કુદરત સમક્ષ સંપૂર્ણ સમર્પણ કરી દે છે.
- સિફતે ઇરાદો (સંકલ્પ): સાલિકની પોતાની મરજી, યોજનાઓ અને આકાંક્ષાઓ અલ્લાહના સંકલ્પ સમક્ષ ઓગળી જાય છે. હદીસ મુજબ: “મા શાઅલ્લાહુ કા-ન વ-મા લમ યશઅ લમ યકુન” (જે અલ્લાહે ઇચ્છ્યું તે જ થયું, અને જે તેણે ન ઇચ્છ્યું તે કદાપિ ન થઈ શકે). સાલિક પોતાની ઇચ્છાને અલ્લાહની રઝામાં એટલી હદે મેળવી દે છે કે જે પરિસ્થિતિ આવે તેમાં તે સંતુષ્ટ રહે છે.
- સિફતે સમઅ અને બસર (શ્રવણ અને દર્શન): અલ્લાહ હર ક્ષણે મને જોઈ રહ્યો છે અને મારા મોંથી બોલાતા શબ્દો તેમજ હૃદયમાં ઉઠતા અત્યંત ઝીણા વિચારોને પણ સાંભળી રહ્યો છે. આ ગુણ સાલિકના બાહ્ય અને આંતરિક જીવનમાં અખંડ પવિત્રતા લાવે છે.
- સિફતે કલામ (વાણી): અલ્લાહની પવિત્ર વાણી (કુરઆને પાક) ની શાશ્વતતામાં સાલિકનું વિલીન થવું. કુરઆન એ કોઈ સર્જન (મખ્લૂક) નથી પરંતુ અલ્લાહનો શાશ્વત ગુણ છે. સાલિક કુરઆનના શબ્દોમાં અલ્લાહની હાજરી અનુભવે છે.
- સિફતે તકવીન (સર્જન): સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સર્જન, જીવસૃષ્ટિનું પાલનપોષણ, વ્યવસ્થા અને વિનાશ કેવળ અલ્લાહની સિફતે તકવીન દ્વારા સંપન્ન થાય છે.
૪. મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની
હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ પોતાના વિશ્વવિખ્યાત પત્રોના સંગ્રહ ‘મક્તૂબાત શરીફ’ ના દફ્તર ૧ ના સુપ્રસિદ્ધ મક્તૂબ નંબર ૨૬૦ માં આ મુકામની વાસ્તવિકતા વર્ણવતાં લખ્યું છે:
મૂળ ફારસી ઇબારત: “بعد از تصفیہ نفس و اتمامِ سیرِ عالمِ خلق، سالک را متوجہ بمقامِ اسماء و صفات باید ساخت کہ مبادی تعیناتِ او اند۔ دریں مقام سیر فی الصفات واقع می شود و صفاتِ حق سبحانہ و تعالیٰ بطریقِ اصالت جلوہ گر می گردند، نہ بطریقِ ظلیت۔ و سالک را دریں مقام فناء فی الصفات دست می دہد۔”
ગુજરાતી શાસ્ત્રીય અનુવાદ: “નફ્સની શુદ્ધિ અને આલમે ખલ્કની સૈર પરિપૂર્ણ થયા પછી, સાલિકનું ધ્યાન ‘અસ્મા-ઓ-સિફાત’ ના મુકામ તરફ વાળવું જોઈએ, જે તેના અસ્તિત્વના મૂળ સ્ત્રોત (મબાદી-એ-તઅય્યુનાત) છે. આ મુકામ પર અલ્લાહના ગુણોમાં સૈર (યાત્રા) થાય છે અને અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાના પવિત્ર ગુણો પડછાયા (ઝિલ્લ) ના બદલે અસલ (મૂળ ઉદ્ગમ) ના રૂપમાં ઝળહળી ઊઠે છે. અને સાલિકને આ મુકામે ‘ફના ફિસ-સિફાત’ (ગુણોમાં સંપૂર્ણ વિલીનતા) પ્રાપ્ત થાય છે.” (સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની, દફ્તર ૧, પત્ર નં. ૨૬૦)
તેમજ દફ્તર ૨ ના મક્તૂબ નંબર ૪૨ માં ઇમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) સાવચેત કરતાં એક અત્યંત ગંભીર કલામી સત્ય પ્રગટ કરે છે: અલ્લાહના ગુણોમાં ફના થવાનો અર્થ એ કદાપિ નથી કે માણસ પોતે ખુદા બની જાય છે (જેવો ભ્રમ કેટલાક ગેરસમજ ધરાવતા સાધકોને થયો હતો). માણસ હંમેશા બંદો જ રહે છે અને અલ્લાહ હંમેશા માલિક જ રહે છે. ‘ફના ફિસ-સિફાત’ નો સાચો અર્થ એ છે કે સાલિક પોતાની નબળી શક્તિઓ, અપૂર્ણ જ્ઞાન અને અધૂરા અસ્તિત્વને અલ્લાહના સંપૂર્ણ ગુણો સામે શૂન્ય માનીને સમર્પિત કરી દે છે.
૫. ‘ફના ફિસ-સિફાત’ અને ‘બકા બિસ-સિફાત’ ની કૈફિયત
મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતમાં સાલિક આધ્યાત્મિક રૂપાંતરણના બે મહાન અને ક્રાંતિકારી તબક્કામાંથી પસાર થાય છે:
[પ્રથમ તબક્કો: ફના ફિસ-સિફાત] ---> પોતાના ગુણો (જ્ઞાન, શક્તિ, ઇચ્છા) નું સમર્પણ
[દ્વિતીય તબક્કો: બકા બિસ-સિફાત] ---> અલ્લાહના પવિત્ર ગુણોના નૂરથી ચારિત્ર્યનું પુનર્જીવન
- ૧. ફના ફિસ-સિફાત (ગુણોનું વિસર્જન): સાલિક અનુભવે છે કે મારું જ્ઞાન અલ્લાહના જ્ઞાન સામે શૂન્ય છે, મારી શક્તિ અલ્લાહની કુદરત સામે લાચાર છે, અને મારી ઇચ્છાઓ અલ્લાહના સંકલ્પ સામે કશું જ નથી. આ મુકામે સાલિકના અંતરમાંથી તમામ પ્રકારનો આત્મપ્રશંસાનો ભાવ ખરી પડે છે. સાલિક પોતાની જાતને એક નિર્જીવ કઠપૂતળી સમાન અનુભવે છે જેનો દોરો અલ્લાહની કુદરતના હાથમાં છે.
- ૨. બકા બિસ-સિફાત (નવીન જીવન): જ્યારે સાલિક પોતાના અહંકાર અને મર્યાદિત ગુણોમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે, ત્યારે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા તેને પોતાના પવિત્ર ગુણોના નૂરથી નવું આધ્યાત્મિક જીવન બક્ષે છે. આ સ્થિતિ માટે હદીસે કુદસીમાં અત્યંત રમણીય વચન આવે છે:“…જ્યારે હું મારા બંદાને મહબ્બત કરું છું, ત્યારે હું તેના કાન બની જાઉં છું જેનાથી તે સાંભળે છે, તેની આંખો બની જાઉં છું જેનાથી તે જુએ છે, તેના હાથ બની જાઉં છું જેનાથી તે પકડે છે, અને તેના પગ બની જાઉં છું જેનાથી તે ચાલે છે; જો તે મારી પાસે માંગે છે તો હું તેને અચૂક આપું છું, અને જો તે મારી શરણ માંગે છે તો હું તેને ચોક્કસ આશ્રય આપું છું…” (સહીહ બુખારી) આનો અર્થ એ છે કે સાલિકના તમામ કાર્યો, વાણી અને વ્યવહાર હવે પોતાના નફ્સની ઇચ્છાથી નહીં, પરંતુ કેવળ અલ્લાહની રઝા અને સુન્નતના માળખામાં જ સંપન્ન થાય છે.
૬. સાધના પૂર્વેની શરતો અને શ્રેષ્ઠ સમય
મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાત એ વિલાયતે કુબરાની અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષાની સાધના હોવાથી તેમાં સાલિક પાસેથી સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક પરિપક્વતાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે:
- મુરાકબા માટેનો શ્રેષ્ઠ સમય:
- વક્ત-એ-સહર (તહજ્જુદનો આખરી સમય): જ્યારે સમગ્ર સૃષ્ટિ શાંત હોય અને અલ્લાહ તઆલાની ખાસ રહમત પ્રથમ આકાશ પર પ્રગટ થાય છે, ત્યારે ઇલાહી ગુણોનું ધ્યાન ધરવું અત્યંત પ્રભાવશાળી નીવડે છે.
- જુમ્માના દિવસે અસ્રથી મગરીબ વચ્ચેનો સમય: આ સાઅતે અજાબત (દુઆ કબૂલ થવાની પવિત્ર ઘડીઓ) માં અસ્મા-ઓ-સિફાતનો ફૈઝ અત્યંત ઝડપથી ઉતરે છે.
- મધરાતે એકાંતમાં: તમામ દુન્યવી અવાજો અને પ્રવૃત્તિઓ બંધ હોય ત્યારે અલ્લાહની સિફાતે ઇલાહિયામાં ડૂબવું સરળ બને છે.
- વક્ત-એ-સહર (તહજ્જુદનો આખરી સમય): જ્યારે સમગ્ર સૃષ્ટિ શાંત હોય અને અલ્લાહ તઆલાની ખાસ રહમત પ્રથમ આકાશ પર પ્રગટ થાય છે, ત્યારે ઇલાહી ગુણોનું ધ્યાન ધરવું અત્યંત પ્રભાવશાળી નીવડે છે.
- અનિવાર્ય શરતો (શરાઇતે સુલૂક):
- વિલાયતે સુગરા અને તઝકિયા-એ-નફ્સ (મુકામ ૧ થી ૬) ની સફળ પૂર્ણતા.
- અકીદા-એ-તૌહીદની સંપૂર્ણ શુદ્ધતા (અલ્લાહના ગુણોમાં કોઈ પયગંબર, વલી કે મખ્લૂકને સમાન ભાગીદાર ન ગણવો).
- સુન્નતે નબવી ﷺ નું અક્ષરશઃ અને ચુસ્ત પાલન.
- કામિલ મુર્શિદની સતત રૂહાની નિગરાની અને રક્ષણ.
૭. બેસવાની શારીરિક મુદ્રા (કાઇદા) અને અદબ
શરીરની બાહ્ય સ્થિરતા એ અંતઃકરણની પૂર્ણ એકાગ્રતા માટે અનિવાર્ય સેતુ છે:
- તહારત અને પાકીઝગી: તાજું કામિલ વુઝૂ કરવું, અત્યંત સ્વચ્છ સફેદ કે સાદા વસ્ત્રો પહેરવા અને ખુશ્બૂદાર અત્તર લગાવવું.
- સ્થાન: એકાંત, શાંત અને પવિત્ર ઓરડો (ખિલવતખાનહ) જ્યાં અન્ય કોઈ વિક્ષેપ કે ઘોંઘાટ ન હોય અને રોશની મંદ હોય.
- બેઠક: કિબ્લા તરફ મોં રાખીને નમાઝની મુદ્રામાં (અત્તહિયાત/દિઝાનૂ) બેસવું. શારીરિક તકલીફ હોય તો પલાંઠી વાળીને બેસી શકાય, પરંતુ કરોડરજ્જુ બિલકુલ ટટ્ટાર હોવી જોઈએ.
- ધ્યાનનું કેન્દ્ર: આ મુકામે કોઈ એક ચોક્કસ શારીરિક બિંદુ (જેમ કે કલ્બ કે કપાળ) પર સીમિત રહેવાનું નથી; સાલિકે પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વ (રૂહ અને શરીરના તમામ લતાઇફ) ને એકસાથે ખુલ્લું રાખીને સમગ્ર સૃષ્ટિમાં વ્યાપી રહેલા અલ્લાહના દૈવી ગુણો સમક્ષ નતમસ્તક થવાનું છે.
- ઇન્દ્રિયોનું મૌન: આંખો હળવેથી બંધ રાખવી, હોઠ ભીડેલા રાખવા અને જીભને મુખના ઉપરના તાળવે ચોંટાડી દેવી, જેથી વાણી કે જીભનું ભૌતિક હલનચલન સંપૂર્ણ અટકી જાય. શ્વાસોશ્વાસ અત્યંત ધીમા, શાંત અને લયબદ્ધ ચાલવા જોઈએ.
૮. મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતની ચોક્કસ આધ્યાત્મિક નિયત (Niyyah)
મુરાકબામાં નિયત જીભથી બોલવાની હોતી નથી, પરંતુ અંતઃકરણના ઊંડાણમાંથી એક મક્કમ સંકલ્પ અને સમર્પણ ધારણ કરવાનું હોય છે:
મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતની ખાસ નિયત: “ફૈઝે ઇલાહી આવી રહ્યો છે અલ્લાહ તઆલાની એ પરમ પવિત્ર ઝાતમાંથી—જે કુરઆને મજીદની આયત ‘વ-લિલ્લાહિલ અસ્માઉલ હુસ્ના ફદઊહુ બિહા’ મુજબ તમામ સંપૂર્ણ પવિત્ર નામો અને શાશ્વત ગુણો (અસ્મા-ઓ-સિફાતે સબૂતીયા) નો અસલ ઉદ્ગમ-સ્ત્રોત છે; અને તે ઇલાહી ફૈઝ મારા શેખે કામિલના સીના-એ-મુનવ્વર મારફતે મારા સમગ્ર વુજૂદ (આલમે અમ્ર અને આલમે ખલ્કના તમામ લતાઇફ) પર નાઝિલ થઈ રહ્યો છે; અને તે મારા પોતાના મર્યાદિત અસ્તિત્વ અને અહંકારને પવિત્ર ગુણોના નૂરમાં વિલીન કરી ‘ફના ફિસ-સિફાત’ અને ‘બકા બિસ-સિફાત’ થી રોશન કરી રહ્યો છે.”
આ નિયત બાંધ્યા પછી સાલિકે કોઈ વિર્દ કે તસ્બીહ મોંથી બોલવાની નથી; તેણે માત્ર એક તૃષાતુર યાચક(પ્યાસા માંગણ) જેમ અલ્લાહના ગુણોના સાગર સામે પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વને ખુલ્લું રાખીને શાંત પ્રતીક્ષા (ઇન્તેઝાર) કરવાની છે.
૯. મુરાકબા અને પાસ-અન્ફાસની પ્રાયોગિક તર્કીબ
આ સાધના નીચે મુજબના ત્રણ સુગ્રથિત અને ગહન ચરણોમાં સંપન્ન થાય છે:
[પ્રથમ તબક્કો: સાકલ્યવાદી ધ્યાન] ---> સમગ્ર અસ્તિત્વને અલ્લાહના ગુણો સામે ખુલ્લું રાખવું
[દ્વિતીય તબક્કો: ગુણોનું વિસર્જન] ---> મારું જ્ઞાન, શક્તિ અને ઇચ્છા અલ્લાહ સામે શૂન્ય છે
[તૃતીય તબક્કો: પાસ-અન્ફાસ ઝિક્ર] ---> શ્વાસ લેતાં 'અલ્લાહ' + શ્વાસ છોડતાં સમગ્ર વુજૂદ પર 'હૂ'
- તબક્કો ૧ (ધ્યાન કેન્દ્રીકરણ): સાલિક અનુભવ કરે છે કે અલ્લાહના ગુણોનું નૂર ચારેય તરફથી અનંત સમુદ્રની જેમ ઘેરી રહ્યું છે. મારું શરીર અને રૂહ તે રૂહાની સમુદ્રમાં એક નાનકડા ટીપા સમાન છે જે પોતાની સીમાઓ તોડીને સમુદ્રમાં ભળી રહ્યું છે.
- તબક્કો ૨ (અહેસાસે અઝમત): સાલિક મનોમન ગહન અનુભૂતિ કરે છે કે: “જીવન કેવળ અલ્લાહનું છે, જ્ઞાન કેવળ અલ્લાહનું છે, શક્તિ કેવળ અલ્લાહની છે; મારું પોતાનું કશું જ નથી. હું માત્ર એક આશ્રિત બંદો છું.”
- તબક્કો ૩ (પાસ-અન્ફાસ ઝિક્ર):
- નાક વાટે અત્યંત ધીમેથી શ્વાસ અંદર લેતાં અનુભવ કરવો કે અલ્લાહનું પવિત્ર નામ ‘અલ્લાહ’ અને તેની સિફાતોનું તેજ સમગ્ર અસ્તિત્વમાં પ્રવેશી રહ્યું છે.
- શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે મનોમન ‘હૂ’ (هُو) ની ચોટ પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વ પર મારવી, જેથી પોતાની જાતને કંઈક સમજવાનો છેલ્લો વહેમ પણ બહાર ફેંકાઈ જાય.
૧૦. સાધના દરમિયાન ખતરાત (વિચારો) નું નિવારણ
આ મુકામ પર સાલિકની સામે બે અતિ ગૂઢ રૂહાની ભ્રમણાઓ આવી શકે છે જેમાંથી સાવચેત રહેવું જરૂરી છે:
- અહમ્-બ્રહ્મ અથવા ‘અનલ હક્ક’ નો ભ્રમ: ઇલાહી ગુણોની પ્રચંડ તજલ્લી જોઈને સાલિકના મનમાં એવો વિચાર આવી શકે કે “બધું જ અલ્લાહ છે, તો હું પણ તે જ છું!” આ ઘોર ગુમરાહી છે.
- નિવારણ: સાલિકે તત્કાળ મનમાં ઇસ્તગ્ફાર કરવો અને યાદ રાખવું: “અલ-અબ્દુ અબ્દુન વ-ઇન તરક્કા, વર-રબ્બુ રબ્બુન વ-ઇન તનઝ્ઝલ” (બંદો ગમે તેટલી પ્રગતિ કરે છતાં બંદો જ રહે છે, અને રબ ગમે તેટલી રહમત ફરમાવે છતાં માલિક જ રહે છે). બંદગીની આ નમ્રતા સાલિકને ગુમરાહીથી સુરક્ષિત રાખે છે.
- અનંતતાનો ડર (Fear of Infinity): અલ્લાહના ગુણોની અનંત વિશાળતા જોઈને સાલિક ઘણીવાર ગભરાઈ જાય છે કે મારું અસ્તિત્વ ક્યાંક ખોવાઈ જશે.
- નિવારણ: સાલિકે ગભરાવાને બદલે અલ્લાહની રહેમત પર પૂર્ણ ભરોસો રાખવો અને પોતાને તેના હવાલે કરી દેવો.
૧૧. મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતના રૂહાની લક્ષણો
જ્યારે સાલિક આ મુકામે પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તેના આંતરિક જીવનમાં નીચે મુજબના અદ્ભુત આધ્યાત્મિક પરિવર્તનો પ્રગટ થાય છે:
- અસ્મા-ઓ-સિફાતનું તેજોમય પ્રાગટ્ય: સાલિકના બાતિનમાં રંગબેરંગી અને અતિ તેજોમય અનવાર (પ્રકાશો) ઝળહળી ઊઠે છે, જે આગળ જતાં શુદ્ધ, અસીમ અને નિર્મળ નૂરમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
- સર્જનહારનું પ્રત્યેક રચનામાં દર્શન: સાલિક જ્યાં પણ નજર કરે છે, તેને દુનિયાની સુંદરતા, આકાશો, પર્વતો અને વૃક્ષો પાછળ અલ્લાહની સિફાત (સર્જન, દયા, કલા) નું પ્રતિબિંબ દેખાય છે. તે સૃષ્ટિને જોઈને સર્જનહારની યાદમાં ડૂબી જાય છે.
- અખંડ નિર્ભયતા (ખૌફ અને હુઝ્નમાંથી મુક્તિ): સાલિકના દિલમાંથી ભવિષ્યનો ડર અને ભૂતકાળનો શોક સદા માટે નીકળી જાય છે; કારણ કે તે જાણે છે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ મારા દયાળુ માલિકની કુદરતના હાથમાં છે.
- રૂહાની ચારિત્ર્યનું પ્રતિબિંબ (તખલ્લકુ બિ-અખ્લાકિલ્લાહ): સાલિકના પોતાના સ્વભાવમાં અલ્લાહના ગુણો—જેવા કે ક્ષમા, ઉદારતા, દયા, ધૈર્ય અને ન્યાય—આપોઆપ પ્રગટ થવા લાગે છે.
૧૨. વ્યવહારિક જીવનમાં આ મુકામનો પ્રભાવ
- સંપૂર્ણ તવક્કુલ (ઇલાહી-ભરોસો): સાલિક દુન્યવી સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ તેનો ભરોસો માત્ર સાધનો પર નહીં, પણ સાધનોના સર્જનહાર (અલ્લાહ) પર હોય છે.
- ક્રોધ અને વેરભાવનો કાયમી અંત: જ્યારે સાલિક જાણે છે કે તમામ સત્તા અને શક્તિ અલ્લાહની છે, ત્યારે તે લોકો સામે ગુસ્સે થવાનું કે બદલો લેવાનું છોડી દે છે અને ક્ષમાશીલ બને છે.
- મહાન સંતોષ (કનાઅત): અલ્લાહ જે કંઈ આપે તેમાં તે રાઝી રહે છે. તેના જીવનમાંથી લોભ, લાલચ અને અસંતોષ નાબૂદ થઈ જાય છે.
- વાણીમાં રૂહાની પ્રભાવ: સાલિકના શબ્દોમાં એક અનોખી અસર, સત્યતા અને રૂહાની વજન આવી જાય છે જે સાંભળનારાઓના હૃદયને પીગળાવી દે છે.
ઉપસંહાર અને આગામી મુકામની ઝાંખી
મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાતે ઇલાહિયા એ વિલાયતે કુબરાનો અત્યંત પવિત્ર, ઊંડો અને પ્રભાવશાળી મુકામ છે. અહીં સાલિકના તમામ આંતરિક કેન્દ્રો અલ્લાહના આઠેય પાયાના ગુણો (સિફાતે સબૂતીયા) ના નૂરથી પુનર્જીવિત થાય છે અને તે પોતાના મર્યાદિત અહંકારમાંથી મુક્ત થઈને ‘ફના ફિસ-સિફાત’ પ્રાપ્ત કરે છે.
આ મુકામ સર કર્યા બાદ સાલિક વિલાયતે કુબરાના ત્રીજા અને સર્વોચ્ચ શિખર તરફ આગળ વધે છે, જેને ‘મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત’ (આઠમો મુકામ: અલ્લાહની શુદ્ધ ઝાતનું પ્રાગટ્ય) કહેવામાં આવે છે.
આ શ્રેણીના હવે પછીના લેખ (ભાગ-૮) માં આપણે ગુણો (સિફાત) થી પણ પર થઈને કેવળ અલ્લાહની નિરાકાર, અસીમ અને પવિત્ર ઝાતના મુરાકબાની ગહન વિધિ, તેના રૂહાની રહસ્યો અને વિલાયતે કુબરાના સર્વોચ્ચ શિખરનું વિસ્તૃત શાસ્ત્રીય અધ્યયન કરીશું.
About the Author
