વિશેષ શૃંખલા પ્રસ્તાવના : પ્રસ્તુત લેખ તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી આધ્યાત્મિક દર્શન પર આધારિત વિશેષ શૃંખલા ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (આધ્યાત્મિક સાધનાના ૧૪ મુકામ)’ નો સૈદ્ધાંતિક પાયો છે. ઇમામ રબ્બાની મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના મક્તૂબાત શરીફ માં વર્ણવાયેલા ૧૪ ઉચ્ચ મુરાકબાઓની યાત્રા શરૂ કરતાં પહેલાં, મુરાકબાની તાત્વિક વિભાવના, તેની અનિવાર્ય પૂર્વશરતો અને પૂર્વીય ધ્યાન પદ્ધતિઓથી તેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરવો અનિવાર્ય છે.
૧. પ્રસ્તાવના: માનવ અશાંતિ અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિ
માનવીય ઇતિહાસના પ્રત્યેક તબક્કે શાંતિ, સ્થિરતા અને પરમ સત્યની શોધ કેન્દ્રસ્થાને રહી છે. આજના ભૌતિકવાદી અને અતિ-ટેકનોલોજીકલ યુગમાં જ્યારે બાહ્ય સુખ-સુવિધાઓ ચરમસીમાએ છે, ત્યારે માનવ અંતઃકરણ સૌથી વધુ વ્યાકુળ, એકલવાયું અને અશાંત બન્યું છે. મન જ્યારે સતત સાંસારિક દોડધામ, ચિંતાઓ અને અનંત વાસનાઓમાં ઘેરાયેલું રહે છે, ત્યારે રૂહ ભૂખી રહી જાય છે.
ઇસ્લામિક અધ્યાત્મશાસ્ત્ર (તસવ્વુફ) આ વ્યાકુળતાનું મૂળ કારણ ‘ગફલત’ (ઈશ્વરીય વિસ્મૃતિ) ને માને છે. જ્યારે બંદો પોતાના સર્જનહારથી વિમુખ થાય છે, ત્યારે તેનું હૃદય મૃતપાય બની જાય છે. આ ગફલતનું આવરણ હટાવીને આત્માને જીવંત કરવાનો, મનને સ્થિર કરવાનો અને દિલને ખુદાઈ નૂર (દૈવી પ્રકાશ) થી રોશન કરવાનો સૌથી પ્રાચીન અને પ્રમાણભૂત માર્ગ એટલે મુરાકબા.
૨. મુરાકબાનો ભાષાકીય અને પારિભાષિક અર્થ
અરબી ભાષાના વ્યાકરણ મુજબ ‘મુરાકબા’ (مراقبة) શબ્દ ‘મુફાઅલહ’ (مفاعلة) ના વજન પર બનેલો મસ્દર (ભાવવાચક સંજ્ઞા) છે, જેનો મૂળ ધાતુ ‘ર-ક-બ’ (ر-ق-ب) છે.
આ ધાતુના ભાષાકીય અર્થોમાં નીચે મુજબના ભાવો સમાયેલા છે:
- ઇન્તેઝાર કરવો: કોઈ પ્રિયપાત્ર કે આદરણીય હસ્તીના આગમનની અત્યંત ઉત્સુકતા અને આદરપૂર્વક પ્રતીક્ષા કરવી.
- હિફાઝત અને નિરીક્ષણ: કોઈ સ્થાન કે સ્થિતિનું એકાગ્ર ચિત્તે રક્ષણ કરવું, તેની ચોકી કરવી અથવા સતત પહેરેદારી કરવી.
- નજર સમક્ષ રાખવું: કોઈ વસ્તુ પરથી એક ક્ષણ માટે પણ પોતાની દ્રષ્ટિ કે ધ્યાન ન હટાવવું.
તસવ્વુફની પરિભાષામાં આ શબ્દ સાધકની એક વિશિષ્ટ આંતરિક દશાને વ્યક્ત કરે છે.
શેખુલ ઇસ્લામ અબુ સાદ અબ્દુલ કરીમ અલ-કુશૈરી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) પોતાના વિશ્વપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘અર-રિસાલાહ અલ-કુશૈરિય્યાહ’ માં નોંધે છે:
“મુરાકબો એટલે સાધકને એ વાતનો અતૂટ નિશ્ચય હોવો કે અલ્લાહ તઆલા તેના પ્રત્યેક સંકલ્પ, વિચાર અને સ્થિતિથી પ્રત્યેક ક્ષણે પૂર્ણતઃ વાકેફ છે. જે વ્યક્તિ પોતાના બાહ્ય કાર્યોમાં અલ્લાહના આદેશોનું રક્ષણ કરે છે અને પોતાના અંતરમાં વિચારોની પહેરેદારી કરે છે, તે જ સાચો મુરાકિબ (મુરાકબો કરનાર) છે.”
ઈમામ જસીમુદ્દીન અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના મતે, મુરાકબો એ જીભ દ્વારા બોલવાનો કે મગજ દ્વારા તર્ક લડાવવાનો વિષય નથી; તે પોતાના લતીફા-એ-કલબ (હૃદય કેન્દ્ર) ને તમામ ભૌતિક કલ્પનાઓથી સંપૂર્ણ ખાલી કરી, રુહાની ફૈઝ (ઈશ્વરીય કૃપા-પ્રવાહ) માટે અરીસાની જેમ ધરી રાખવાની પવિત્ર પ્રક્રિયા છે.
૩. પવિત્ર કુરઆન અને હદીસ શરીફના આધારસ્તંભો
મુરાકબો એ કોઈ પાછળથી શોધાયેલી કે મનઘડંત રહસ્યવાદી પદ્ધતિ નથી, પરંતુ તેનો મજબૂત પાયો ખુદ કુરઆને પાકની આયતો અને હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના વચનોમાં રહેલો છે.
કુરઆને મજીદના દ્રષ્ટિકોણથી:
અલ્લાહ તઆલા પવિત્ર કુરઆનમાં માનવીને પોતાની સર્વવ્યાપી ઉપસ્થિતિથી વાકેફ કરતાં ફરમાવે છે:
“વલ્લાહુ અલા કુલ્લિ શૈયિન રકીબા” અર્થાત્: “અને અલ્લાહ પ્રત્યેક વસ્તુનું સતત નિરીક્ષણ કરનાર (રકીબ) છે.” (સૂરહ અલ-અહઝાબ: ૫૨)
અન્ય આયતમાં આંતરિક વિચારોની પહેરેદારી તરફ સંકેત કરતાં જણાવ્યું છે:
“વઅલમૂ અન્નલ્લાહા યઅલમુ મા ફી અન્ફુસિકુમ ફહઝરૂહ” અર્થાત્: “અને જાણી લો કે નિશ્ચય જ અલ્લાહ તમારા મનોમનમાં જે કંઈ છુપાયેલું છે તે તમામ જાણે છે, તેથી તેનાથી સાવધાન રહો.” (સૂરહ અલ-બકરહ: ૨૩૫)
માનવ હૃદય સાથેની અત્યંત આત્મીય નિકટતાનું વર્ણન કરતાં રબ્બુલ આલમીન ફરમાવે છે:
“વ-લકદ ખલકનલ ઇન્સાના વ-નઅલમુ મા તુવસવિસુ બિહી નફ્સુહ, વ-નહનુ અકરબુ ઇલૈહિ મિન હબ્લિલ વરીદ” અર્થાત્: “અમે જ ઈન્સાનનું સર્જન કર્યું છે અને તેનો નફ્સ (મન) જે વસવસા (વિચારો) ઉત્પન્ન કરે છે તેનાથી પણ અમે વાકેફ છીએ, અને અમે તેની જીવન-ધમની (શાહરગ) કરતાં પણ વધુ તેની નજીક છીએ.” (સૂરહ કાફ: ૧૬)
સાથે જ, બંદાના અસ્તિત્વ સાથે અલ્લાહની નિકટતાની સાક્ષી આપતી સર્વોચ્ચ આયત:
“વ-હુવા મઅકુમ ઐનમા કુન્તુમ” અર્થાત્: “અને તમે જ્યાં ક્યાંય પણ હોવ, તે (અલ્લાહ) તમારી સાથે જ છે.” (સૂરહ અલ-હદીદ: ૪)
હદીસે જિબ્રીલ અને ‘મકામે એહસાન’:
ઇસ્લામની આધ્યાત્મિક ઇમારત ત્રણ સ્તંભો પર રચાયેલી છે: ઇસ્લામ (શરીઅતના બાહ્ય આદેશો), ઈમાન (આંતરિક આસ્થા અને માન્યતાઓ) અને એહસાન (રૂહાની પૂર્ણતા અને ભક્તિનો સર્વોચ્ચ મુકામ).
હઝરત ઉમર બિન અલ-ખત્તાબ(રદીઅલ્લાહો અનહુ) થી વર્ણવાયેલી સુપ્રસિદ્ધ હદીસે જિબ્રીલ માં ઉલ્લેખ છે કે જ્યારે જિબ્રીલ(અલૈહિસ્સલામ)એ પયગંબર ﷺ ને પૂછ્યું: “હે અલ્લાહના રસૂલ, એહસાન શું છે?” ત્યારે આપે ઉત્તર આપ્યો:
“અલ-એહસાનુ અન તઅબુદલ્લાહા કઅન્નકા તરાહ, ફઇલ્લમ તકુન તરાહુ ફઇન્નહૂ યરાક.” અર્થાત્: “એહસાન એ છે કે તું અલ્લાહની બંદગી એવી રીતે કર જાણે કે તું તેને સાક્ષાત્ જોઈ રહ્યો છે; અને જો તું તેને જોઈ શકતો નથી, તો એવો દ્રઢ અનુભવ રાખ કે તે તો તને ચોક્કસપણે જોઈ રહ્યો છે.” (સંદર્ભ: સહીહ બુખારી: ૫૦, સહીહ મુસ્લિમ: ૮)
આ હદીસ મુરાકબાની રૂહ છે. સૂફી સંતો સ્પષ્ટ કરે છે કે હદીસમાં વર્ણવાયેલી પ્રથમ સ્થિતિ—‘જાણે કે તું તેને જોઈ રહ્યો છે’—તેને ‘મુશાહદો’ (Contemplation/Vision) કહેવાય છે; જ્યારે બીજી સ્થિતિ—‘તે તો તને જોઈ જ રહ્યો છે’—તેને ‘મુરાકબો’ (Watchfulness) કહેવાય છે. મુરાકબાની સતત સાધના જ સાધકને આખરે મુશાહદાના મુકામ સુધી પહોંચાડે છે.
૪. મહાન સૂફી સંતોના દ્રષ્ટિકોણથી મુરાકબાનું મહત્વ
ઇસ્લામના આધ્યાત્મિક ઇતિહાસમાં મુરાકબાને નફ્સના શુદ્ધિકરણ માટેનું સૌથી તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર ગણવામાં આવ્યું છે.
- ઈમામ અબુ હામિદ અલ-ગઝાલી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) તેમના ગ્રંથ ‘ઇહયા ઉલૂમ અદ-દીન’ માં મુરાકબાને મુહાસબા (આત્મનિરીક્ષણ) સાથે જોડીને લખે છે:“સાધકે પોતાની પ્રત્યેક હિલચાલ, શબ્દ અને વિચાર પર પહેરો બેસાડવો જોઈએ. મુરાકબો એ હૃદયનું એવું મૌન છે જેમાં બંદો પોતાના અસ્તિત્વને ભૂલીને માત્ર અલ્લાહની અઝમત (મહિમા) સામે નતમસ્તક રહે છે.”
- સૈયિદુત્ તાઈફા હઝરત જુનૈદ બગદાદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ને કોઈએ પૂછ્યું કે તમે મુરાકબાની આ ઊંડી સ્થિતિ ક્યાંથી શીખ્યા? ત્યારે તેમણે એક અદ્ભુત દ્રષ્ટાંત આપતાં કહ્યું:“મેં મુરાકબો એક બિલાડી પાસેથી શીખ્યો છે. જ્યારે તે ઉંદરના દર પાસે શિકાર માટે બેસે છે, ત્યારે તે એવી અડગ, સ્થિર અને એકાગ્ર થઈને બેસે છે કે તેના શરીરનો એક વાળ પણ હલતો નથી. જો એક પ્રાણી ભૌતિક આહાર માટે આટલું સ્થિર થઈ શકે, તો શું અલ્લાહના સાધકે પોતાના રબના ફૈઝ માટે એટલું જ એકાગ્ર ન થવું જોઈએ?”
- મુહયીદ્દીન શેખ અબ્દુલ કાદિર જીલાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ‘ગુન્યતુત્ તાલિબીન’ માં ફરમાવે છે:“મુરાકબો એ સાધક અને અલ્લાહ વચ્ચેનો ગુપ્ત ભેદ છે. જ્યાં સુધી તારું હૃદય દુનિયા અને આખિરત બંનેના મોહથી મુક્ત થઈને માત્ર અલ્લાહની ઝાત પર સ્થિર ન થાય, ત્યાં સુધી તારો મુરાકબો પરિપૂર્ણ નથી.”
- ઇમામ રબ્બાની મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) મક્તૂબાત શરીફ (દફ્તર ૧, મક્તૂબ ૨૨૧) માં સ્પષ્ટ કરે છે:“ઝિક્ર એ મુરાકબાનો દરવાજો છે, પરંતુ મુરાકબો એ ગંતવ્ય છે. ઝિક્ર દ્વારા હૃદયમાંથી કાટ સાફ થાય છે, અને મુરાકબા દ્વારા તેમાં અલ્લાહની અનંત સિફાત અને ઝાતનું નૂર પ્રતિબિંબિત થાય છે.”
૫. મુરાકબા અને પૂર્વીય ધ્યાન (Meditation) વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ
આધુનિક સમયમાં પાશ્ચાત્ય અને પૂર્વીય વિભાવનાઓ—જેવી કે હિન્દુ યોગિક ધ્યાન, બૌદ્ધ વિપશ્યના, ઝેન મેડિટેશન કે સેક્યુલર માઇન્ડફુલનેસ—સાથે મુરાકબાની સરખામણી કરીને બંનેને એક જ ઠેરવવાનો મોટો ભ્રમ પ્રવર્તે છે. બંને પદ્ધતિઓમાં બાહ્ય રીતે આંખો બંધ કરીને સ્થિર બેસવાનું હોય છે, પરંતુ તેમના આંતરિક તત્વજ્ઞાન, આધ્યાત્મિક દિશા અને પરિણામો વચ્ચે આભ-જમીનનો ભેદ છે.
+-------------------------------------------------------------------------+ | તાત્વિક અને વૈચારિક તફાવતનું માળખું | +-------------------------------------------------------------------------+ | • ધ્યાન (Meditation) ---> માનવ-કેન્દ્રિત (Self-Centered / Void) | | • મુરાકબા (Muraqaba) ---> રબ-કેન્દ્રિત (God-Centered / Divine Grace) | +-------------------------------------------------------------------------+
આ તાત્વિક ભેદને નીચે મુજબના પાંચ મુખ્ય પરિમાણો દ્વારા સ્પષ્ટ સમજી શકાય છે:
| પરિમાણ | પૂર્વીય / સેક્યુલર ધ્યાન (Meditation) | ઇસ્લામિક મુરાકબા (Muraqaba) |
|---|---|---|
| ૧. તાત્વિક પાયો (Ontology) | શૂન્યતા કે સ્વ-સાક્ષાત્કાર: સાધક પોતાના અંતરમાં ઉતરીને ચિત્તવૃત્તિનો નિરોધ કરે છે અથવા શૂન્યતા (Void) નો અનુભવ શોધે છે. | પરમ હસ્તી સમક્ષ ઉપસ્થિતિ: સાધક શૂન્યતામાં નથી જતો, પરંતુ સર્વશક્તિમાન, જીવંત અને જાગૃત અલ્લાહની પવિત્ર ઉપસ્થિતિમાં હાજર થાય છે. |
| ૨. અંતિમ ધ્યેય (Teleology) | માનસિક શાંતિ કે મોક્ષ: તણાવ મુક્તિ, બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણ, એકાગ્રતા વધારવી કે પોતાના આત્માને જ બ્રહ્માંડનો અંશ ગણવો. | રિઝા-એ-ઇલાહી અને અબ્દિયત: અલ્લાહની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરવી, નફ્સને પવિત્ર કરવો અને સંપૂર્ણ દાસત્વ (બંદગી) સ્વીકારવું. |
| ૩. અહંકારની સ્થિતિ (Ego/Nafs) | અહંકારનું સૂક્ષ્મ વિસ્તરણ: સાધક ઘણીવાર “અહં બ્રહ્માસ્મિ” (હું જ ઈશ્વર છું) જેવી વિભાવના તરફ વળી અહંકારને બ્રહ્માંડ જેવડો મોટો માની લે છે. | અહંકારનું સંપૂર્ણ વિસર્જન: સાધક પોતાની જાતને તમામ શક્તિઓથી રહિત, અત્યંત કંગાળ અને શૂન્ય ગણીને ખુદાની મહાનતા આગળ સમર્પિત કરે છે. |
| ૪. સાધનાની પદ્ધતિ (Methodology) | શારીરિક આસનો અને ચક્રો: શ્વાસની આવન-જાવન, શરીરમાં કાલ્પનિક ચક્રો, કોઈ ધ્વનિ (મંત્ર) કે દીવાની જ્યોત/મૂર્તિ પર એકાગ્રતા કેન્દ્રિત કરવી. | લતાઇફ અને દૈવી નૂરની પ્રતીક્ષા: લતીફા-એ-કલબ પર અલ્લાહના બે-મિસાલ, નિરાકાર નૂર (ફૈઝ) માટે હૃદયને ખાલી વાટકાની જેમ ધરી રાખવું. |
| ૫. આધાર અને શરતો (Prerequisites) | નૈતિક કે ધાર્મિક બંધન રહિત: કોઈપણ વ્યક્તિ, કોઈપણ માન્યતા કે જીવનશૈલી સાથે ધ્યાન કરી શકે છે; શરીઅતનું કોઈ બંધન નથી. | શરીઅત અને સુન્નત અનિવાર્ય: નમાઝ, હલાલ રોજી, તૌબા અને કામિલ મુર્શિદના રુહાની સંબંધ વગર મુરાકબો અસંભવ છે. |
ધ્યાનમાં સાધક પોતાના ‘અંદર’ જ અટવાઈ જાય છે; મુરાકબામાં બંદો પોતાના સીમિત ‘સ્વ’ માંથી બહાર નીકળીને અસીમ પરવરદિગારના સાન્નિધ્યમાં પ્રવેશ કરે છે.
૬. મુરાકબા પૂર્વેની અનિવાર્ય પૂર્વતૈયારીઓ અને આધ્યાત્મિક શરતો
કોઈપણ ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક સાધના યોગ્ય પાયા વગર ફળ આપતી નથી. જેમ ગંદા કપડા પર મોંઘું અત્તર છાંટવાથી તે પવિત્ર થતું નથી, તેમ ગુનાઓથી ભરેલા હૃદય પર મુરાકબાનો રૂહાની ફૈઝ ઉતરી શકતો નથી. નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સંતો મુરાકબામાં બેસતા પહેલાં નીચે મુજબના પાંચ સ્તંભોને અનિવાર્ય શરત ગણે છે:
- ૧. સચ્ચી તૌબા (Repentance & Cleansing): સાધકે પોતાના ભૂતકાળના તમામ ગુનાઓ, અવજ્ઞાઓ અને ગફલત પર હૃદયપૂર્વક શર્મસાર થઈને અલ્લાહ સમક્ષ માફી માંગવી જોઈએ. આંસુઓથી ધોવાયેલું હૃદય જ મુરાકબાનું નૂર ઝીલવા સક્ષમ બને છે.
- ૨. શરીઅત અને સુન્નતનું ચુસ્ત પાલન: મુરાકબો એ શરીઅતનો વિકલ્પ નથી, પરંતુ તેનો આત્મા છે. પાંચ સમયની નમાઝ જમાત સાથે અદા કરવી, સુન્નત-એ-નબવીનું જીવનમાં અનુકરણ કરવું અનિવાર્ય છે. સુન્નત વગરનો મુરાકબો માત્ર માનસિક ભ્રમણામાં પરિણમે છે.
- ૩. લુકમા-એ-હલાલ (સંપૂર્ણ હલાલ આજીવિકા): આધ્યાત્મિકતાનો સીધો સંબંધ પેટમાં જતા અન્ન સાથે છે. હરામ કે સંદિગ્ધ કમાણીથી ખરીદાયેલો એક પણ કોળિયો દિલ પર ચાલીસ દિવસ સુધી કાળો પડદો નાખી દે છે. હલાલ અન્નથી ઉત્પન્ન થયેલું લોહી જ હૃદયને અલ્નૂલાહના નૂર તરફ આકર્ષિત કરે છે.
- ૪. હિફ્ઝે જવારેહ (બાહ્ય ઇન્દ્રિયોનું રક્ષણ): આંખ, કાન અને જીભ એ અંતઃકરણના દરવાજા છે. દિવસ દરમિયાન આંખ જો વ્યર્થ કે હરામ દ્રશ્યો જોશે, કાન જો ગીબત (નિંદા) કે વ્યર્થ વાતો સાંભળશે, અને જીભ જો અસત્ય બોલશે; તો રાત્રે મુરાકબામાં બેસતી વખતે એ જ કચરો વિચારો બનીને દિલને ઘેરી લેશે.
- ૫. લતાઇફે ખમ્સાની જાગૃતિ: મુરાકબો એ ઉચ્ચ મુકામ છે. તે પહેલાં સાધકના પાંચ આધ્યાત્મિક કેન્દ્રો—કલબ (હૃદય), રૂહ (આત્મા), સિર્ર (રહસ્ય), ખફી (ગુપ્ત) અને અખ્ફા (અતિ ગુપ્ત)—પર મુર્શિદની તાલીમ મુજબ “અલ્લાહ-અલ્લાહ” ના પાસ-અન્ફાસ ઝિક્રનો ઘણો અભ્યાસ થયેલો હોવો જોઈએ. જ્યારે લતાઇફ જીવંત બને છે, ત્યારે મુરાકબો આપોઆપ સરળ બની જાય છે.
૭. શું દરેક સામાન્ય વ્યક્તિ મુરાકબા કરી શકે?
આ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વ્યવહારુ પ્રશ્ન છે. તસવ્વુફના વિદ્વાનો આ વિષયને બે સ્તરે વિભાજિત કરે છે:
પ્રથમ સ્તર: તફક્કુર, તદબ્બુર અને મુહાસબા (સામાન્ય ચિંતન) આ સ્તરનો મુરાકબો પ્રત્યેક મુસલમાન માટે માત્ર સ્વીકાર્ય જ નથી, પરંતુ અત્યંત પ્રશંસનીય અને જરૂરી છે. આમાં નીચે મુજબના ચિંતનનો સમાવેશ થાય છે:
- મુરાકબા-એ-મૌત (મૃત્યુનું ચિંતન): એકાંતમાં બેસીને કલ્પના કરવી કે મારો અંતિમ સમય આવી ગયો છે, મને ગુસલ આપવામાં આવી રહ્યું છે, જનાઝો કબ્રસ્તાન તરફ જઈ રહ્યો છે અને હું અંધારી કબરમાં એકલો છું. આ ચિંતનથી નફ્સની અહંકાર અને વાસનાઓ તૂટી જાય છે.
- મુહાસબા (રોજિંદો હિસાબ): રાત્રે સૂતા પહેલાં આખા દિવસના કાર્યોની સમીક્ષા કરવી—કેટલા સત્કર્મો થયા અને કેટલી ભૂલો થઈ? ભૂલો પર તૌબા કરવી અને સત્કર્મો પર અલ્લાહનો આભાર માનવો.
- તફક્કુર ફિલ-ખલ્ક: આકાશ, તારાઓ, પૃથ્વી અને માનવ શરીરની રચના પર વિચાર કરીને અલ્લાહની કુદરત અને મોટાઈનો સ્વીકાર કરવો.
આ પ્રકારના સામાન્ય ચિંતન માટે કોઈ વિશેષ પરવાનગી કે “بیعت” (બૈઅત)(દીક્ષા)ની જરૂર નથી.
દ્વિતીય સ્તર: સુલૂકના વિશિષ્ટ ૧૪ મુરાકબાઓ (ઈમામ રબ્બાની પરંપરા) નક્ષબંદી મુજદ્દિદી પરંપરાના ૧૪ મુરાકબાઓ (જેમ કે અહદિયત, મઇય્યત, અકરબિયત વગેરે) એ સામાન્ય માનસિક ચિંતન નથી. તે તો રૂહની એવી ગહન યાત્રા છે જ્યાં દિવ્ય અનવાર (પ્રકાશો) અને અસમા-ઓ-સિફાતના દરિયાઓ ઉમટે છે.
આ સ્તર માટે ‘કામિલ મુર્શિદ’ (લાયક અને સિદ્ધ આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક) ની દેખરેખ અને તેમની રુહાની પરવાનગી (ઇજાઝત) અનિવાર્ય છે. તેનું કારણ એ છે કે:
- મુર્શિદ વગર આ સાધના કરવાથી સાધક મનના ભ્રમો (વહેમ), શૈતાની છેતરામણીઓ કે કાલ્પનિક રંગોને જ ખુદા માની બેસવાનો ભોગ બને છે.
- મુર્શિદ એક આધ્યાત્મિક સર્જન જેવા છે, જે સાધકના કલબની સ્થિતિ પારખીને તેને કયા મુકામનો ફૈઝ આપવો તે નક્કી કરે છે.
- યોગ્ય માર્ગદર્શન વગર મગજ પર અતિશય દબાણ આવવાથી માનસિક અસંતુલન થવાનું જોખમ રહે છે.
૮. મુરાકબાના બાહ્ય અદબ, શારીરિક મુદ્રા અને આંતરિક નિયત
મુરાકબામાં બેસવા માટે નક્ષબંદી પરંપરાએ અત્યંત સુવ્યવસ્થિત પ્રોટોકોલ નિર્ધારિત કર્યો છે:
શારીરિક મુદ્રા (Physical Posture):
- સ્થળ અને સમય: એકાંત ઓરડો, જ્યાં અવાજ ન હોય, પ્રકાશ મંદ હોય અને તાજી હવા હોય. તહજ્જુદનો સમય અથવા ફજરની નમાઝ પછીનો સમય સર્વોત્તમ છે.
- તહારત: તાજું વુઝૂ કરવું, સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરવા અને હળવું અત્તર લગાવવું.
- કિબ્લા-રૂખ બેઠક: કાબા શરીફ તરફ મોં રાખીને બેસવું.
- દોઝાનૂ (અત્તહિયાત) મુદ્રા: નમાઝમાં જે રીતે બેસીએ છીએ તે રીતે ઘૂંટણ વાળીને બેસવું સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. જો પગ કે ઘૂંટણની તકલીફ હોય, તો સુખાસન (પલાંઠી વાળીને) અથવા કુરસી પર સીધા બેસી શકાય છે.
- કરોડરજ્જુ અને ગરદન: પીઠની કરોડરજ્જુ બિલકુલ સીધી અને ટટ્ટાર રાખવી. ગરદનને સહેજ નમાવવી, જાણે કે તમારી નજર છાતીના ડાબા ભાગ તરફ ઢળેલી હોય.
- હાથ અને આંખો: બંને હાથ હળવેથી સાથળ પર મૂકવા. આંખો હળવેથી બંધ કરવી (વધુ પડતી દબાવવી નહીં).
- હોઠ અને જીભ: બંને હોઠ બંધ રાખવા અને જીભને તાળવે અડાડી રાખવી જેથી જીભનું શારીરિક હલનચલન સંપૂર્ણ સ્થિર થઈ જાય.
આંતરિક એકાગ્રતા અને નિયત (Inner Focus & Niyyah):
- મુરાકબામાં જીભથી કોઈ શબ્દો બોલવાના નથી હોતા.
- સમગ્ર ધ્યાન ડાબી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ નીચે, પાંસળી તરફ સ્થિત લતીફા-એ-કલબ (Heart Centre) પર કેન્દ્રિત કરવું.
- દિલમાં માત્ર આ અહેસાસ અને ભાવ બાંધવો:“અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાની પવિત્ર ઝાતમાંથી દિવ્ય ફૈઝ અને નૂર વરસી રહ્યું છે, અને તે મારા લતીફા-એ-કલબ પર ઉતરીને મારા દિલના અંધકાર અને ગફલતને દૂર કરી રહ્યું છે.”
- સાધકે માત્ર ‘મુન્તઝિર’ (એક ભિક્ષુક જેવો આતુર પ્રતીક્ષક) બનીને બેસવાનું છે.
૯. ખતરાત (વિચારો અને વસવસા) નિવારણની પાંચ નક્ષબંદી ચાવીઓ
મુરાકબામાં બેસતાં જ સામાન્ય માણસનો સૌથી મોટો પડકાર મનમાં ઊમટતા વિચારોનું વાવાઝોડું છે. દુનિયાભરના ભૂલી ગયેલા કામો, જૂની વાતો, ચિંતાઓ અને આકાંક્ષાઓ મુરાકબામાં જ સામે આવે છે. તસવ્વુફમાં આ બિનજરૂરી વિચારોને ‘ખતરાત’ (Khatarat) કહેવામાં આવે છે.
નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સંતો આ ખતરાતોને શાંત કરવા માટે પાંચ અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક ચાવીઓ આપે છે:
+-------------------------------------------------------------------------+ | ખતરાત (વિચારો) નિવારણની ૫ સુવર્ણ ચાવીઓ | +-------------------------------------------------------------------------+ | ૧. નફી-એ-ખાતિર ---> વિચારોની સભાન ઉપેક્ષા (તટસ્થતા) | | ૨. ઝરબ-એ-નફી ---> 'લા ઇલાહા' ની આધ્યાત્મિક કુહાડી | | ૩. રાબ્તા-એ-શેખ ---> કામિલ મુર્શિદના નૂરનું આધ્યાત્મિક કવચ | | ૪. હબ્સે દમ ---> શ્વાસનું નિયંત્રણ અને મનની સ્થિરતા | | ૫. ઇસ્તિગ્ના-તન્ઝીહ ---> તમામ રંગ-રૂપ અને આકારોથી પરમ મુક્તિ | +-------------------------------------------------------------------------+
૧. નફી-એ-ખાતિર (વિચારોની ઉપેક્ષા): વિચારો સાથે ક્યારેય બળપૂર્વક યુદ્ધ ન કરો. મનનો સ્વભાવ છે કે તમે જે વિચારને દબાવવાનો પ્રયત્ન કરશો, તે બમણા વેગથી પાછો આવશે. વિચારોને આકાશમાં તરતાં વાદળોની જેમ જુઓ—તે આવે છે અને જાય છે. તેમની સાથે ચર્ચા કે વિશ્લેષણમાં ઉતર્યા વગર, તટસ્થ રહીને પોતાનું ધ્યાન ધીમેથી ફરી કલબ પર લાવી દો.
૨. ‘લા ઇલાહા’ ની ઝરબ (નકારાત્મકતાનો છેદ): જ્યારે કોઈ સાંસારિક મોહ, વ્યવસાય કે પરિવારનો વિચાર મન પર હાવી થવા લાગે, ત્યારે કલિમાના પ્રથમ અંશ ‘લા’ (કશું જ નથી) ની ધારદાર કુહાડી તે વિચાર પર ચલાવો. મનને કહો કે આ ક્ષણે અલ્લાહ સિવાય મારું કોઈ અસ્તિત્વ નથી, અને પછી ‘ઇલ્લલ્લાહ’ (કેવળ અલ્લાહ જ સત્ય છે) ના દ્રઢ વિશ્વાસથી હૃદયને ભરી દો.
૩. રાબ્તા-એ-શેખ (મુર્શિદનું આધ્યાત્મિક માધ્યમ): જ્યારે સાધકનું પોતાનું મન ખૂબ કમજોર હોય અને ભટકાવ અટકતો ન હોય, ત્યારે પોતાના કામિલ મુર્શિદના પવિત્ર ચહેરા અને તેમના કલબનું ધ્યાન ધરવું. એવો ભાવ કરવો કે અલ્લાહનો અનંત ફૈઝ સૂર્યના કિરણોની જેમ મુર્શિદના પાક હૃદય પર ઉતરે છે અને ત્યાંથી પરાવર્તિત થઈને મારા અશુદ્ધ દિલમાં પ્રવેશી રહ્યો છે. મુર્શિદનું સાન્નિધ્ય શૈતાની વસવસાઓ સામે મજબૂત કિલ્લા જેવું કામ કરે છે.
૪. હબ્સે દમ (પ્રાણવાયુ / શ્વાસ નિયંત્રણ): શ્વાસની ગતિ અને મનના વિચારો વચ્ચે અત્યંત ગાઢ સંબંધ છે. જ્યારે વિચારો અતિશય વધી જાય, ત્યારે શ્વાસને નાભિ નીચે રોકી રાખવો (પોતાની ક્ષમતા મુજબ) અને મનોમન દિલની અંદર “અલ્લાહ” ના પવિત્ર નામનું ધ્યાન ધરવું. શ્વાસ સ્થિર થતાં જ લોહીનું પરિભ્રમણ અને મગજની તરંગો આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે.
૫. ઇસ્તિગ્ના અને તન્ઝીહનો ભાવ (રૂહાની પરમતા): ઘણીવાર મુરાકબા દરમિયાન સાધકને બંધ આંખો સામે વિવિધ પ્રકારના પ્રકાશો, લીલા-પીળા રંગો, મનોરમ દ્રશ્યો કે રૂહાની આકારો દેખાય છે. અજ્ઞાની સાધક આ રંગોને જ ખુદા માનીને અટકી જાય છે. તે સમયે મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) નો આ ક્રાંતિકારી નિયમ યાદ રાખવો:
“મા વરાઅત્ તરૂર, લા શૈયઅ ઇલ્લાહુલ ગુરૂર” અર્થાત્: “તારી કલ્પના, દ્રષ્ટિ કે બુદ્ધિમાં જે કંઈ આવી શકે છે—તે તમામ માત્ર મખ્લૂક (સર્જાયેલી વસ્તુ) અને ભ્રમણા છે; મારો રબ તો તમામ દિશાઓ, રંગો, આકારો અને સીમાઓથી અત્યંત પર અને પવિત્ર (મુનઝ્ઝહ) છે.”
આ વિચાર આવતાં જ તમામ કાલ્પનિક પડદા ખરી પડે છે અને સાધક શુદ્ધ અહદિયત (રૂહાની એકત્વ) તરફ આગળ વધે છે.
૧૦. દૈનિક જીવનમાં મુરાકબાનો પ્રભાવ: સતત હુઝૂરી
મુરાકબો એ માત્ર ચટાઈ કે મુસલ્લા પર ૩૦ કે ૪૫ મિનિટ બેસી રહેવાની ક્રિયા નથી. તેનું અસલી લક્ષ્ય એ છે કે મુરાકબામાં પ્રાપ્ત થયેલી રૂહાની નિકટતાની સુગંધ દિવસના ચોવીસે કલાક જળવાઈ રહેવી જોઈએ.
નક્ષબંદી સિલસિલાએ આ ચોવીસ કલાકની જાગૃતિ (હુઝૂરી) માટે વ્યવહારિક જીવનમાં ત્રણ અમૂલ્ય સિદ્ધાંતો આપ્યા છે:
- હોશ દર દમ (દરેક શ્વાસની જાગૃતિ): સાધકે દિવસ દરમિયાન લેવાતા દરેક શ્વાસ પ્રત્યે સજાગ રહેવું. અંદર જતો શ્વાસ અલ્લાહના સ્મરણ સાથે જાય અને બહાર નીકળતો શ્વાસ અલ્લાહના આભાર (શુક્ર) સાથે નીકળે. ગફલતમાં લીધેલો એક પણ શ્વાસ આંતરિક પ્રગતિને રૂંધી નાખે છે.
- નિગાહ બર કદમ (કદમ તરફ દ્રષ્ટિ): ચાલતી વખતે સાધકની નજર આજુબાજુની ભૌતિક શોભા કે બિનજરૂરી બાબતો પર ભટકવાને બદલે પોતાના પગના અંગૂઠા તરફ રહેવી જોઈએ. આંખોનું રક્ષણ એ સીધું દિલનું રક્ષણ છે.
- ખિલવત દર અંજુમન (ભીડ વચ્ચે પણ એકાંત): સાધકનું શરીર બજારમાં, ઓફિસમાં કે કુટુંબ વચ્ચે વ્યસ્ત હોય, પરંતુ તેનું આંતરિક હૃદય પ્રત્યેક ક્ષણે તેના સાચા માલિક સાથે જોડાયેલું રહેવું જોઈએ. જેમ ફારસી કહેવત છે:“દસ્ત બ-કાર, વ દિલ બ-યાર” (હાથ સંસારના કર્તવ્યમાં વ્યસ્ત હોય, પરંતુ દિલ પ્રિયતમ પરવરદિગારમાં લીન હોય.)
જ્યારે મુરાકબો સાધકના સ્વભાવ અને રક્તમાં વણાઈ જાય છે, ત્યારે તેનો નફ્સ શાંત (મુત્મઇન્ના) થાય છે. વ્યક્તિના ચારિત્ર્યમાંથી ક્રોધ, અહંકાર, લોભ, રિયાકારી (દેખાડો) અને અદેખાઈ જેવા રોગો નાબૂદ થાય છે; અને તેના સ્થાને નમ્રતા, કરુણા, સહિષ્ણુતા અને નિઃસ્વાર્થ માનવસેવાનો દિવ્ય પ્રકાશ પ્રગટે છે.
ઉપસંહાર અને આગામી કદમ
મુરાકબો એ માનવ આત્માને તેની અસલ માતૃભૂમિ—રૂહાની સાન્નિધ્ય—સુધી પહોંચાડવાનું સૌથી સચોટ વાહન છે. તે કુરઆન અને સુન્નતના પાયા પર રચાયેલી એક અત્યંત વૈજ્ઞાનિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક સાધના છે, જે માનવીને પશુતા અને વાસનાના કળણમાંથી બહાર કાઢીને ઇન્સાનિયતના સર્વોચ્ચ શિખરે બિરાજમાન કરે છે.
જ્યારે સાધક મુરાકબાના આ પ્રાથમિક નિયમો, શરતો અને વિચારોના નિવારણની કળામાં પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તે વિધિવત રીતે આધ્યાત્મિક સફર (સુલૂક) માં પ્રવેશ કરવા યોગ્ય બને છે.
આ આધ્યાત્મિક યાત્રાનો સર્વપ્રથમ મુકામ એટલે ‘મુરાકબા-એ-અહદિયત’ (સૈરે વિલાયતે સુગરાનો પ્રથમ તબક્કો). આ શ્રેણીના આગામી ભાગ-૧ માં આપણે મુરાકબા-એ-અહદિયતની ચોક્કસ વિધિ, મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની ના મૂળ ફારસી સંદર્ભો અને લતીફા-એ-કલબ પર તેના પ્રાયોગિક અમલનું વિગતવાર અધ્યયન કરીશું.
About the Author
