ઇસ્લામ એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યવહારુ દીન છે. જ્યારે કોઈ મુસ્લિમના ઘરમાં કોઈ સ્વજનનો ઇંતેકાલ થાય છે, ત્યારે શરિયતે તે પરિવાર સાથે હમદર્દી વ્યક્ત કરવાનો, પૂરસો (તાઝિયત) આપવાનો અને મરહૂમ માટે ઈસાલે સવાબ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.
પરંતુ ઘણા સ્થળોએ અજાણતાના કારણે મૈયતના ત્રીજા દિવસે જમણવાર રાખવાની રસ્મ પ્રચલિત થઈ ગઈ છે. તેથી આ વિષય પર મુજદ્દિદે દીનો મિલ્લત આલા હઝરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાન (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના પ્રમાણિક ગ્રંથ ‘ફતાવા રઝવિયા’ માંથી સાચો શરઈ હુકમ અને ૫ મોટી ગેરસમજોનું હિકમતભર્યું નિવારણ જાણવું અત્યંત જરૂરી છે.
૧. મૈયતના ત્રીજા દિવસે જમણવાર વિશે શરિયતે મુતહ્હરાનો પાયાનો અસૂલ
ઇસ્લામી ફિકહનો એક સર્વમાન્ય અને અફર કાનૂની સિદ્ધાંત છે કે દાવત માત્ર ખુશીના પ્રસંગો માટે મુકરર કરવામાં આવી છે. હકીકતમાં, ફિકહના અકાબિર ગ્રંથોમાં આ કાયદો સ્પષ્ટ શબ્દોમાં વર્ણવવામાં આવ્યો છે:
“لِأَنَّ الدَّعْوَةَ إِنَّمَا شُرِعَتْ فِي السُّرُورِ لَا فِي الشُّرُورِ” (અર્થ: શરિયતે દાવત અને જિયાફતનો હુકમ માત્ર ખુશી અને આનંદના પ્રસંગો માટે રાખ્યો છે, મુસીબત કે ગમીના પ્રસંગ માટે નહીં.)
ઉદાહરણ તરીકે, નિકાહ વખતે વલીમો કરવો કે બાળકનો જન્મ થતાં અકીકો કરવો સુન્નત છે, કારણ કે તે ખુશીનો પ્રસંગ છે. જોકે, મૈયતના પ્રસંગે ઘરના લોકો ગમ અને આઘાતમાં હોય છે. પરિણામે, આવા સમયે મૈયતના ઘરેથી ભોજનની અપેક્ષા રાખવી એ શરિયતના મૂળ મિજાજથી વિપરીત છે.
૨. આલા હઝરતનો મૂળ ફતવો: ‘ફતાવા રઝવિયા’ માં જમણવારની મનાઈ
આલા હઝરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાન બરેલવી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ પોતાના વિશ્વવિખ્યાત ગ્રંથ ‘ફતાવા રઝવિયા’ (જિલ્દ ૯, પૃષ્ઠ ૬૬૨ / ૧૨ જિલ્દવાળી આવૃત્તિ: જિલ્દ ૪, પૃષ્ઠ ૫૮-૬૦) માં આ બાબતે સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો છે.
આલા હઝરત ફતાવા રઝવિયામાં મૂળ ઇબારત લખતાં ફરમાવે છે:
“اہلِ میت کی طرف سے کھانے کی ضیافت تیار کرنی منع ہے کہ شرع نے ضیافت خوشی میں رکھی ہے، نہ کہ غمی میں اور یہ بدعتِ قبیحہ ہے۔” “یہ دعوت خود ناجائز و بدعتِ شنیعہ قبیحہ ہے۔”
ગુજરાતી અર્થ: “આહલે મૈયત (શોકગ્રસ્ત પરિવાર) તરફથી ભોજનની જિયાફત (દાવત) તૈયાર કરવી શરઅન મનાઈ છે; કારણ કે શરિયતે જિયાફત ખુશીમાં રાખી છે, ગમીમાં નહીં; અને આ એક બિદઅતે કબીહા (ખરાબ બિદઅત) છે. આ દાવત પોતે જ નાજાયઝ અને ત્યાગવા યોગ્ય બિદઅત છે.”
તેથી, આલા હઝરતના આ સ્પષ્ટ લખાણ પરથી સાબિત થાય છે કે મૈયતના ત્રીજા દિવસે જમણવાર ગોઠવવો એ શરિયતમાં પ્રતિબંધિત છે.
૩. સહાબા કિરામનો અમલ અને સહીહ હદીસ શરીફની દલીલ
આલા હઝરતે પોતાના ફતવાના સમર્થનમાં સહીહ હદીસ શરીફ રજૂ કરી છે. ઇમામ અહમદ બિન હંબલ (મુસ્નદ અહમદ) અને ઇમામ ઇબ્ને માજા (સુનન ઇબ્ને માજા) માં સહીહ સનદ સાથે સહાબી-એ-રસૂલ હઝરત જરીર બિન અબ્દુલ્લાહ બજલી (રદીઅલ્લાહો અનહુ) થી રિવાયત નોંધાયેલી છે:
“كُنَّا نَعُدُّ الِاجْتِمَاعَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ وَصَنْعَةَ الطَّعَامِ مِنَ النِّيَاحَةِ” (અર્થ: અમે સહાબા કિરામ મૈયતના ઘરે લોકોના ભેગા થવાને અને મૈયતવાળાઓ તરફથી ભોજન તૈયાર કરવાને ‘નિયાહા’ એટલે કે મૈયત પર વિલાપ અને માતમ કરવા સમાન ગણતા હતા.)
ઇસ્લામમાં મૈયત પર નિયાહા કરવું સર્વસંમતિથી હરામ છે. એટલા માટે, સહાબા કિરામના આ અમલ મુજબ શોકના દિવસોમાં મૈયતના ઘરે એકત્ર થઈને ભોજન આરોગવું શરઅન મમ્નૂ ઠરે છે.
૪. ભોજનના ત્રણ પ્રકારો (اقسامِ طعام) અને આલા હઝરતનું વિશ્લેષણ
આલા હઝરતે ‘ફતાવા રઝવિયા’ માં ભોજનના ત્રણ સ્પષ્ટ પ્રકારો પાડીને વિષયને વધુ વિગતવાર સમજાવ્યો છે:
“طعام تین قسم ہے: (۱) ایک وہ کہ عوام ایامِ موت میں بطورِ دعوت کرتے ہیں: یہ ناجائز و ممنوع ہے اور اغنیاء (مالداروں) کو اس کا کھانا بالکل جائز نہیں۔ (۲) دوسرا وہ طعام کہ اپنے اموات کو ایصالِ ثواب کے لیے بہ نیتِ تصدق (صدقہ) کیا جاتا ہے: فقراء و مساکین اس کے اصل مستحق ہیں، اغنیاء کو اس سے بچنا چاہیے۔ (۳) تیسرا وہ طعام جو اولیاء و صالحین کی نیاز اور تبرک کی نیت سے ہو: وہ تبرک ہے، اسے غنی اور فقیر سب کھا سکتے ہیں بشرطیکہ وہ ایامِ سوگ کی رسم والی ضیافت نہ ہو۔”
આ ફિકહી વર્ગીકરણ મુજબ:
- શોકના દિવસોની દાવત: આ ભોજન નાજાયઝ છે, અને અગ્નિયા (માલદારો/ધનિકો) માટે તે ખાવું બિલકુલ જાયઝ નથી.
- ઈસાલે સવાબનો સદકો: મૈયતના સવાબ માટે જે સદકો કે ભોજન બનાવવામાં આવે, તેના અસલ હકદાર ફક્ત ફુકરા, મસાકીન અને યતીમો છે.
- ઓલિયાની ન્યાઝ વ તબર્રુક: અલ્લાહના નેક બંદાઓની ન્યાઝ તબર્રુક છે, પરંતુ તેને શોકના દિવસોના જમણવારના બચાવ માટે હીલો (બહાનું) બનાવી શકાય નહીં.
૫. પ્રચલિત ૫ ગેરસમજો અને તેનું શરઈ નિરાકરણ
સમાજમાં અજાણતા કે બિરાદરીના રિવાજોના કારણે આ પ્રથા ચાલુ રાખવા માટે ૫ સામાન્ય દલીલો કરવામાં આવે છે. આવો, હિકમત અને શરઈ અદબ સાથે તેનું સાચું સ્વરૂપ સમજીએ:
🔹 ગેરસમજ ૧: “અમે મૈયતની દાવત નથી કરતા, ગૌસે પાક કે ગરીબ નવાઝની ‘ન્યાઝ’ કરીએ છીએ.”
- શરઈ સમજ: ઓલિયા-એ-કિરામની ન્યાઝ અને ફાતિહા અકીદત અને બરકતનો મુસ્તહબ અમલ છે. પરંતુ શરિયતમાં દરેક અમલનો એક અદબ અને યોગ્ય સમય હોય છે.
- શોકના દિવસોમાં મૈયતના ઘરે આખી બિરાદરીને બેસાડીને જમાડવી અને તેને ‘ન્યાઝ’ નું લેબલ લગાવવું એ શરઈ હકીકતને બદલી શકતું નથી; કારણ કે આ ભોજન મૈયતના ઇંતેકાલના કારણે જ બની રહ્યું છે.
- આલા હઝરત ફરમાવે છે કે બુઝુર્ગોની ન્યાઝ સામાન્ય દિવસોમાં ખુશી અને અદબ સાથે કરવી જોઈએ, નહીં કે ગમીના દિવસોમાં જમણવારને જાયઝ ઠેરવવા માટે.
🔹 ગેરસમજ ૨: “બહારગામથી આવેલા મુસાફરો/મહેમાનો માટે ખાવાનું બનાવવું પડે છે.”
- તાઝિયત માટે આવેલા લોકોએ શોકગ્રસ્ત પરિવાર પર ભોજનનો બોજ ન નાખવો જોઈએ.
- હદીસે પાક મુજબ સુન્નત એ છે કે જો કોઈ મુસાફર દૂરથી આવ્યો હોય, તો પાડોશીઓ, મહોલ્લાવાસીઓ કે અન્ય સંબંધીઓએ તેને પોતાના ઘરે લઈ જઈને જમાડવો જોઈએ.
- મુસાફરોની સંખ્યા ઓછી હોય છે, પણ તેમના બહાને આખા મહોલ્લા કે બિરાદરીનો સેંકડો લોકોનો જમણવાર ગોઠવવો એ સામાજિક દેખાડો બની જાય છે.
📌 શરઈ સમજ: શરિયતના કાનૂન મુજબ મૈયતના ઘરે તાઝિયત (દુઃખ વ્યક્ત કરવા) માટે આવનાર મુસલમાન કોઈ શાદી-વલીમાનો ‘મહેમાન’ (Guest) નથી, પરંતુ તે ‘મુઅઝ્ઝી’ (ગમમાં શરીક થઈ સબ્રની તલ્કીન કરનાર) છે.
🔹 ગેરસમજ ૩: “જમાતના લોકો ફાળો (ચંદો) ભેગો કરીને ખર્ચ કરે છે, પરિવાર પર બોજ નથી પડતો.”
- શરઈ સમજ: જમાતના ભાઈઓનો ઈરાદો પરિવારની મદદ કરવાનો હોય તે સરાહનીય છે, પરંતુ મદદનો તરીકો શરિયતની સુન્નત મુજબ હોવો જોઈએ.
- જ્યારે જમાત તરફથી ઘેર-ઘેર ચંદો ઉઘરાવાય છે, ત્યારે ઘણા ગરીબ ભાઈઓ સામાજિક શરમ કે દબાણના કારણે નાછૂટકે રકમ આપે છે. હદીસ શરીફ મુજબ: “કોઈ મુસ્લિમનો માલ તેની અંતરની ખુશી અને રાજીપો વગર હલાલ નથી.”
- જમાતે આ ભંડોળ જમણવારમાં વાપરવાના બદલે મરહૂમનું કરજ (દેવું) ચૂકવવામાં, યતીમ બાળકોના શિક્ષણમાં કે વિધવા બહેનની આર્થિક મદદમાં વાપરવું જોઈએ, જે મરહૂમ માટે સદકાયે જારિયા બને.
🔹 ગેરસમજ ૪: “આ તો ઈસાલે સવાબ છે, ખવડાવવામાં સવાબ તો મળે જ ને?”
- શરઈ સમજ: ઈસાલે સવાબ માટે ભોજન ખવડાવવું એ ‘સદકો’ છે. અને સદકાના સાચા હકદાર માત્ર ગરીબો, ભૂખ્યા મિસ્કીનો અને યતીમો છે.
- સામૂહિક જમણવારમાં ગરીબો કરતાં માલદાર અને અમીર લોકો વધુ બેસીને જમતા હોય છે, જે આલા હઝરતના ફતવા મુજબ નાજાયઝ છે.
- જો ખરેખર મરહૂમને સવાબ પહોંચાડવો હોય, તો ગુપ્ત રીતે કોઈ ગરીબના ઘરમાં રાશન પહોંચાડવું કે કોઈ મુફલિસ દર્દીની દવામાં મદદ કરવી એ અલ્લાહની બારગાહમાં વધુ મકબૂલ છે.
🔹 ગેરસમજ ૫: “બિરાદરી અને સગાં-વહાલાંમાં વહેવાર સાચવવો પડે, લોકો શું કહેશે?”
- શરઈ સમજ: દુનિયાના વહેવાર કરતાં અલ્લાહ અને તેના રસૂલ ﷺ ના અહકામનું પાલન કરવું દરેક મોમિન માટે પ્રથમ ફરજ છે.
- “લોકો શું કહેશે” ના ડરથી ઘણા ગરીબ પરિવારો વ્યાજે નાણાં લે છે અથવા ઘરના દાગીના ગિરવે મૂકે છે, જેનાથી પરિવાર લાંબા સમય સુધી આર્થિક તંગીમાં મુકાઈ જાય છે.
- જો આપણે સૌ ભેગા મળીને આ રસ્મ બંધ કરવાનો સંકલ્પ કરીશું, તો કોઈ પણ કમજોર પરિવારને આવી મજબૂરી કે શરમનો સામનો નહીં કરવો પડે.
૬. વારસો (તરકો) અને નાબાલિગ યતીમોના માલમાંથી મૈયતનો જમણવાર
આલા હઝરત ‘ફતાવા રઝવિયા’ (જિલ્દ ૯, પૃષ્ઠ ૬૭૩) માં વારસાના માલ અંગે અત્યંત કડક ચેતવણી આપે છે.
જો મૈયતના તરકા (વારસા) ની શરઈ વહેંચણી બાકી હોય અને વારસદારોમાં કોઈ નાબાલિગ (યતીમ) બાળક હોય કે કોઈ વારસ ગેરહાજર હોય, તો તે માલમાંથી તીજા કે જીયારતનું જમણવાર કરવું સર્વસંમતિથી હરામે કતઈ અને કબીરા ગુનો છે.
કુરાને પાકમાં અલ્લાહ તઆલા સ્પષ્ટ આદેશ ફરમાવે છે:
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا (સૂરહ અન-નિસા, આયત: ૧૦) (અર્થ: “જે લોકો યતીમોનો માલ નાહક ખાય છે, તેઓ ખરેખર પોતાના પેટમાં આગ ભરી રહ્યા છે.”)
તેથી, વારસાની વહેંચણી પહેલાં સંયુક્ત માલમાંથી જમણવારનો ખર્ચ કરવો શરિયતમાં સખત ગુનો છે.
૭. રસૂલુલ્લાહ ﷺ ની સાચી સુન્નત: ‘આલે જાઅફર માટે ખાવાનું મોકલો’
ઇસ્લામની સાચી અને પવિત્ર સુન્નત પદ્ધતિ હદીસ શરીફમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે. જ્યારે જંગે મૂતામાં હઝરત જાઅફર બિન અબી તાલિબ (રદીઅલ્લાહો અનહુ) શહીદ થયા, ત્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺ એ સહાબાને ફરમાવ્યું:
“اصْنَعُوا لِآلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا، فَإِنَّهُ قَدْ أَتَاهُمْ أَمْرٌ يَشْغَلُهُمْ” (અબુ દાઉદ, તિરમિઝી) (અર્થ: “જાઅફરના પરિવાર માટે ભોજન તૈયાર કરીને મોકલો; કારણ કે તેમના પર એવો ગમ આવ્યો છે જેણે તેમને વ્યસ્ત કરી દીધા છે.”)
સુન્નતનો સાચો તરીકો:
૧. મૈયતના પરિવાર માટે પાડોશીઓ, સગાં-સંબંધીઓ અને દોસ્તોએ ત્રણ દિવસ સુધી સાદું ભોજન તૈયાર કરીને તેમના ઘરે મોકલવું સુન્નત છે. ૨. મૈયતના પરિવારે લોકો માટે ભોજન નથી રાંધવાનું, પરંતુ લોકોએ મૈયતના પરિવારની સંભાળ લેવાની છે.
૮. સાચો ઈસાલે સવાબ કરવાનો બેહતરીન તરીકો
મરહૂમ સ્વજનને કબર અને આખિરતમાં રાહત પહોંચાડવા માટે શરિયતે ખૂબ જ આસાન અને સવાબના રસ્તાઓ બતાવ્યા છે:
- તિલાવતે કુરાને પાક અને અઝકાર: ત્રીજા દિવસે મસ્જિદ કે ઘરમાં બેસીને શાંતિપૂર્વક કુરાને પાકની તિલાવત કરવી, કલમા શરીફ અને દુરુદ શરીફ પઢવા અને મરહૂમની બખ્શિશ માટે સાચા દિલથી દુઆ કરવી.
- સદકાયે જારિયાના નેક કામો: જમણવારમાં જે રકમ ખર્ચાઈ જાય છે, તે રકમથી:
- કોઈ યતીમ કે ગરીબ તાલિબે ઇલ્મ (વિદ્યાર્થી) ની સ્કૂલ-મદરેસાની ફી ભરી આપવી.
- કોઈ બેસહારા વિધવા બહેનના ઘરમાં રાશનની વ્યવસ્થા કરી આપવી.
- સરકારી કે ટ્રસ્ટની હોસ્પિટલમાં લાચાર દર્દીઓની દવા કે ઇલાજમાં મદદ કરવી.
- કોઈ વસ્તીમાં મીઠા પીવાના પાણીનું વોટર કુલર કે બોરવેલ કરાવી આપવો. આવા સદકાઓથી મરહૂમની કબરમાં જે નૂર અને સવાબ પહોંચે છે, તે જમણવારની પંગતોથી ક્યારેય હાંસલ થતો નથી.
૯. વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
પ્રશ્ન ૧: શું મૈયતના ત્રીજા દિવસે જમણવાર કરવો આલા હઝરતના ફતવા મુજબ જાયઝ છે?
જવાબ: ના, આલા હઝરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાન (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ ‘ફતાવા રઝવિયા’ (જિલ્દ ૯, પૃષ્ઠ ૬૬૨) માં મૈયતના પરિવાર તરફથી કરવામાં આવતા જમણવારને બિદઅતે કબીહા અને નાજાયઝ ગણાવ્યો છે.
પ્રશ્ન ૨: શું ત્રીજા દિવસે મૈયતના ઘરે ન્યાઝ બનાવીને ખવડાવી શકાય?
જવાબ: ઓલિયાની ન્યાઝ સામાન્ય દિવસોમાં ખુશી અને અદબ સાથે કરવી જાયઝ છે. પરંતુ શોકના દિવસોમાં મૈયતના જમણવારને ન્યાઝનું નામ આપીને સામાન્ય લોકોને જમાડવું એ શરઅન અયોગ્ય છે.
પ્રશ્ન ૩: મૈયતના ઈસાલે સવાબ માટે ભોજન આપવાનો સાચો નિયમ શું છે?
જવાબ: ઈસાલે સવાબ માટે જે ભોજન કે અનાજ આપવામાં આવે તે સદકો છે. તેનો અસલ હક ફક્ત ગરીબો, મિસ્કીનો અને યતીમોનો છે; અમીરો માટે તે ખાવું જાયઝ નથી.
પ્રશ્ન ૪: મૈયતના ઘરમાં ભોજનની સુન્નત પદ્ધતિ કઈ છે?
જવાબ: સુન્નત એ છે કે પાડોશીઓ અને સગાં-સંબંધીઓ મૈયતના શોકગ્રસ્ત પરિવાર માટે ત્રણ દિવસ સુધી સાદું ભોજન બનાવીને મોકલે (હદીસે જાઅફર).
૧૦. નિષ્કર્ષ: મૈયતના ત્રીજા દિવસે જમણવાર અંગે શરઈ સારાંશ
આલા હઝરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાન (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના ફતાવા રઝવિયાના સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન પરથી સાબિત થાય છે કે:
- મૈયતના ત્રીજા દિવસે જમણવાર કરવો એ બિદઅતે કબીહા છે.
- શોકના દિવસોમાં જમણવારનું ભોજન અમીરો અને માલદારો માટે ખાવું નાજાયઝ છે.
- ઈસાલે સવાબ માટે તિલાવતે કુરાન, કલમા શરીફ, દુઆ અને ગરીબોને ગુપ્ત સદકો આપવો એ જ સુન્નત અને મુસ્તહબ તરીકો છે.
આવો, આપણે સૌ આલા હઝરતના સાચા ફતવાઓનું પાલન કરીએ અને સુન્નતે નબવી મુજબ દીન પર અમલ કરીએ.
વધુ વિગત માટે visit the Realme store
નોંધ: આ લેખમાં એફિલિએટ લિંક્સ સામેલ છે. જો તમે આ લિંક પરથી ખરીદી કરશો તો બ્લૉગને સામાન્ય કમિશન મળશે, જેનો તમારા માટે કોઈ વધારાનો ખર્ચ નથી.
About the Author
