વિશેષ શૃંખલા પરિચય (ભાગ-૩): પ્રસ્તુત સંશોધનાત્મક નિબંધ તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દર્શન પર આધારિત વિશેષ શ્રેણી ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (નક્ષબંદી આધ્યાત્મિક સાધનાના ૧૪ મુકામ)’ નો તૃતીય ભાગ છે. આ શ્રેણીમાં મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના મક્તૂબાત શરીફના આધારે તમામ ૧૪ મુરાકબાઓનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ, કુરઆન-સુન્નતના પ્રમાણો અને પ્રાયોગિક માર્ગદર્શન ક્રમશઃ પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે.
આ ત્રીજા મુકામમાં પ્રવેશતા પહેલાં, સાધકે આ શ્રેણીના અગાઉના આધારભૂત લેખોનું પુનરાવર્તન કરી લેવું આવશ્યક છે:
- પ્રારંભિક ફાઉન્ડેશન લેખ: 👉મુરાકબા શું છે? નક્ષબંદી ધ્યાન પદ્ધતિ, નિયમો અને ધ્યાનની તુલના
- આંતરિક કેન્દ્રોની જાગૃતિ: 👉લતાઇફે ખમ્સા: સ્થાન, રંગો અને ઝિક્ર પદ્ધતિ
- પ્રથમ મુકામ (ભાગ-૧): 👉મુરાકબા-એ-અહદિયત: નક્ષબંદી પ્રથમ મુકામની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- દ્વિતીય મુકામ (ભાગ-૨): 👉મુરાકબા-એ-મઇય્યત: દૈવી સાન્નિધ્ય અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દ્વિતીય મુકામ
જ્યારે સાધક મુરાકબા-એ-અહદિયત દ્વારા પોતાના લતીફા-એ-કલબને સંસારના મોહમાંથી મુક્ત કરી ‘ફના-એ-કલબ’ મેળવે છે, અને મુરાકબા-એ-મઇય્યત દ્વારા લતીફા-એ-રૂહ પર અલ્લાહના રૂહાની સાથીપણાનો સાક્ષાત્કાર કરીને ‘ફના-એ-રૂહ’ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યારે તેની ચેતના આલમે અમ્રના ત્રીજા અત્યંત રહસ્યમય અને ઊંડા કેન્દ્ર તરફ પ્રયાણ કરે છે. આ કેન્દ્ર માનવ છાતીની ડાબી બાજુએ ઉપર સ્થિત ‘લતીફા-એ-સિર્ર’ (The Secret Centre) છે.
સિલસિલા-એ-આલિયા નક્ષબંદિયા મુજદ્દિદિયામાં ‘વિલાયતે સુગરા’ (ઔલિયા-એ-કિરામની વિલાયત) નો ત્રીજો પાયાનો મુકામ એટલે ‘મુરાકબા-એ-અકરબિયત’ (Muraqaba-e-Akarbiyat – પરમ નિકટતાનો મુકામ).
૧. ‘અકરબિયત’ ની કુરઆની અને દાર્શનિક વિભાવના
અરબી ભાષામાં ‘અકરબિયત’ (اقربیّت) શબ્દ મૂળ ધાતુ ‘કુર્બ’ (قرب – નિકટ હોવું) પરથી બનેલો છે. ‘અકરબ’ એટલે સૌથી વધુ નજીક, પરમ નિકટતમ (The Nearest / The Closest).
ઇસ્લામિક ધર્મશાસ્ત્ર અને તસવ્વુફમાં ‘અકરબિયત-એ-ઇલાહિયા’ એટલે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાનું પોતાના બંદા સાથેનું એવું અસીમ અને અગમ્ય સાન્નિધ્ય જે માનવીના પોતાના અસ્તિત્વ કરતાં પણ વધુ નજીક છે.
આ મુરાકબાનો પાયો પવિત્ર કુરઆને મજીદની સૂરહ કાફની ૧૬મી આયત પર રચાયેલો છે:
“વ-લકદ ખલકનલ ઇન્સાના વ-નઅલમુ મા તુવસવિસુ બિહી નફ્સુહ, વ-નહનુ અકરબુ ઇલૈહિ મિન હબ્લિલ વરીદ” અર્થાત્: “અને નિશ્ચય જ અમે ઇન્સાનનું સર્જન કર્યું છે અને તેનો નફ્સ (અંતરમન) તેની અંદર જે સૂક્ષ્મ વસવસા (વિચારો) પેદા કરે છે તેનાથી પણ અમે વાકેફ છીએ; અને અમે તેની જીવન-ધમની (શાહરગ / Jugular Vein) કરતાં પણ વધુ તેની નજીક છીએ.” (સૂરહ કાફ: ૧૬)
ઇસ્લામિક દર્શનમાં નિકટતા (કુર્બ) ના ત્રણ સ્તરો ક્રમ સ્તર / પ્રકાર વિગત / અર્થ ૧ કુર્બે મકાની ભૌતિક અંતરની નિકટતા (જે અલ્લાહ માટે અસંભવ છે) ૨ કુર્બે ઇલ્મી સર્વવ્યાપી જ્ઞાન અને દ્રષ્ટિની નિકટતા ૩ કુર્બે ઝાતી શુદ્ધ ઝાતની રહસ્યમય નિકટતા (મુરાકબા-એ-અકરબિયત)
કુરઆને પાકમાં વપરાયેલ શબ્દ ‘હબ્લિલ વરીદ’ (حَبْلِ الْوَرِيدِ) અત્યંત ગહન રૂપક છે:
- ‘હબ્લ’ એટલે દોરડું કે રગ, અને ‘વરીદ’ એટલે ગળાની મુખ્ય રક્તવાહિની (Jugular Vein/શાહરગ), જે હૃદય અને મગજ વચ્ચે લોહીનું પરિભ્રમણ ચલાવીને માનવ જીવનને ટકાવી રાખે છે.
- જો આ શાહરગ કપાઈ જાય, તો ઇન્સાન એક ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી. અર્થાત્, શાહરગ એ ઇન્સાની જીવનનું સૌથી આંતરિક અને અનિવાર્ય ભૌતિક કેન્દ્ર છે.
- પરંતુ અલ્લાહ તઆલા ફરમાવે છે કે: “અમે તમારી આ શાહરગ કરતાં પણ વધુ તમારી નજીક છીએ!”
તસવ્વુફના દ્રષ્ટિકોણથી આનો અર્થ એ થાય છે કે ઇન્સાનનું પોતાનું અસ્તિત્વ તેના માટે જેટલું નિકટ છે, અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા તેનાથી પણ અનંત ગણો વધુ નિકટ છે. કારણ કે ઇન્સાનનું અસ્તિત્વ ‘સંભવિત’ (મુમકિન) છે અને અલ્લાહની શક્તિનું ઓશિંગણ છે; જ્યારે અલ્લાહનું અસ્તિત્વ ‘શાશ્વત અને અનિવાર્ય’ (વાજિબ) છે. અલ્લાહની નિકટતા વગર ઇન્સાનનું કોઈ અસ્તિત્વ જ સંભવ નથી.
૨. નિકટતાની હકીકત: હુલૂલ, ઇત્તિહાદ અને ભૌતિક અંતરનું ખંડન
મુરાકબા-એ-અકરબિયતનું ચિંતન કરતી વખતે અકીદા (ઇસ્લામિક શ્રદ્ધા) ની શુદ્ધતા જાળવવી અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ બાબત છે. સામાન્ય માનવીય બુદ્ધિ જ્યારે ‘શાહરગ કરતાં પણ વધુ નિકટ’ શબ્દ સાંભળે છે, ત્યારે તે ભૌતિક અંતર (Spatial Distance) ની કલ્પના કરવા લાગે છે.
અહલુસ્સુન્નહ વલ જમાઅતના અકાઈદ અને વિશેષ કરીને હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) નીચે મુજબની ગેરસમજોનું કઠોરતાથી ખંડન કરે છે:
- ૧. નિકટતા ભૌતિક કે સ્થાનિક નથી (મુનઝ્ઝહુન અનિલ મકાન): અલ્લાહ તઆલા કોઈ ભૌતિક પદાર્થ નથી કે તે માનવીની બાજુમાં બેસી શકે કે શરીરમાં અંદર-બહાર થઈ શકે. અલ્લાહ તઆલા દિશાઓ (આગળ, પાછળ, ઉપર, નીચે, જમણે, ડાબે) અને ભૌતિક અંતરો (મીટર, કિલોમીટર) થી સંપૂર્ણપણે પવિત્ર (મુનઝ્ઝહ) છે.
- ૨. હુલૂલનું સંપૂર્ણ ખંડન: એવો ભ્રમ રાખવો કે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા સાધકના શરીરમાં કે શાહરગની અંદર લોહીની જેમ સમાઈ ગયો છે—આ ઘોર કુફ્ર અને ગેર-ઇસ્લામિક માન્યતા (હુલૂલ) છે.
- ૩. ઇત્તિહાદનું ખંડન: બંદો અને ખુદા ક્યારેય એક થઈ શકતા નથી. સાધક હંમેશા બંદો (અબ્દ) જ રહે છે અને અલ્લાહ હંમેશા સર્જનહાર (ખાલીક) જ રહે છે.
- ૪. તન્ઝીહ અને કુર્બે ઝાતી (બિલા કૈફ): ઇમામ રબ્બાની સ્પષ્ટ કરે છે કે અલ્લાહની નિકટતા “બે-ચૂન વ બે-ચિગુન” (અકલ્પનીય અને રહસ્યમય) છે. તે બંદાની શાહરગ કરતાં પણ વધુ નજીક છે, છતાં તે સૃષ્ટિથી સંપૂર્ણપણે અલિપ્ત અને પર (બાઇનુન મિન ખલ્કિહી) છે. આ નિકટતા કેવી રીતે છે? તે પ્રશ્ન જ માનવીય મગજની સીમા બહારનો છે. સાધકે માત્ર એવો દ્રઢ વિશ્વાસ રાખવાનો છે કે મારો માલિક મારી સમગ્ર હસ્તી પર સર્વોચ્ચ નિકટતા સાથે છવાયેલો છે.
૩. મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની
મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ ‘મક્તૂબાત શરીફ’ ના દફ્તર ૧ ના સુપ્રસિદ્ધ મક્તૂબ નંબર ૨૬૦ (મક્તૂબ-એ-સુલૂક) માં મુરાકબા-એ-અકરબિયતની હકીકતનું અત્યંત વિસ્તૃત વિશ્લેષણ કર્યું છે.
તેઓ લખે છે:
મૂળ ફારસી ઇબારત: “مراقبہ اقربیّت عبارت از ملاحظہ قربِ خاصِ الٰہی است کہ مدلولِ كريمہ ‘وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ’ است۔ ایں قرب برتر از قربِ علمی و احاطہ است، بلکہ قربِ ذاتی است کہ ہیچ عقل را دراں مدخلے نیست و ہیચ فہم را بر حقیقتِ آں دستر سے نہ۔ دریں مقام لَطِیفَہ سِرّ فانی گردد و از قیودِ تعینات نجات یابد۔”
ગુજરાતી શાસ્ત્રીય અનુવાદ: “મુરાકબા-એ-અકરબિયત એટલે અલ્લાહ તઆલાની એ વિશિષ્ટ નિકટતા (કુર્બે ખાસ) નું ધ્યાન ધરવું જે પવિત્ર આયત ‘વ-નહનુ અકરબુ ઇલૈહિ મિન હબ્લિલ વરીદ’ નો અસલ મર્મ છે. આ નિકટતા કેવળ જ્ઞાનની નિકટતા (કુર્બે ઇલ્મી) કે સર્વવ્યાપી ઘેરાવ કરતાં પણ ઘણી ઉચ્ચ છે; બલ્કે આ અલ્લાહની ઝાતી નિકટતા છે જેમાં કોઈ બુદ્ધિ પ્રવેશી શકતી નથી અને કોઈ માનવીય સમજ તેની વાસ્તવિકતા સુધી પહોંચી શકતી નથી. આ મુકામ પર લતીફા-એ-સિર્ર ફના પામે છે અને તમામ ભૌતિક સીમાઓમાંથી મુક્તિ મેળવે છે.” (સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની, દફ્તર ૧, પત્ર નં. ૨૬૦)
ઈમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) મક્તૂબાત શરીફ (દફ્તર ૧, મક્તૂબ ૨૮૭) માં વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે સામાન્ય વિદ્વાનો જ્યારે આ આયતની વ્યાખ્યા કરે છે, ત્યારે તેઓ માત્ર “અલ્લાહ પોતાના જ્ઞાન વડે નજીક છે” એમ કહીને અટકી જાય છે. પરંતુ તસવ્વુફના મુહક્કિકીન (સંશોધકો) ના મતે આ આયતમાં અલ્લાહની ઝાતી નિકટતાનો સંકેત છે. અલ્લાહ જેમ પોતાના જ્ઞાનથી નજીક છે, તેમ પોતાની ઝાતથી પણ સર્વવ્યાપી નિકટતા ધરાવે છે—પરંતુ ભૌતિકતા અને હુલૂલ વગર!
૪. સૈરે વિલાયતે સુગરા અને લતીફા-એ-સિર્ર (The Secret Centre)
નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકમાં મુરાકબા-એ-અકરબિયતનો સીધો સંબંધ માનવ છાતીની ડાબી બાજુએ ઉપર સ્થિત ‘લતીફા-એ-સિર્ર’ સાથે છે.
| લતીફા-એ-સિર્ર અને મુરાકબા-એ-અકરબિયતનું જોડાણ | |
|---|---|
| પાસું / લક્ષણ | વિગત / આધ્યાત્મિક સ્થિતિ |
| શારીરિક સ્થાન | ડાબી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ ઉપર |
| દિવ્ય નૂરનો રંગ | શુદ્ધ સફેદ / શ્વેત પ્રકાશ (Pure Radiant White) |
| પયગંબરી વારસો | હઝરત મૂસા કલીમુલ્લાહ (અલૈહિસ્સલામ) ના કદમ મુબારક |
| આધ્યાત્મિક ફળ | ગૂઢ રહસ્યોનું અનાવરણ, અલૌકિક શાંતિ (અલ-સકીના) |
લતીફા-એ-સિર્ર સાથે અકરબિયતનું રહસ્યમય જોડાણ શા માટે?
- ‘સિર્ર’ નો અર્થ અને ઊંડાણ: અરબીમાં ‘સિર્ર’ એટલે અતિ ગૂઢ છૂપું રહસ્ય. આ કેન્દ્ર માનવ અંતઃકરણનું એ ઊંડું સ્તર છે જે સામાન્ય વિચારો અને લાગણીઓ કરતાં ઘણું પર છે. આ કેન્દ્ર બંદો અને અલ્લાહ વચ્ચેના પરમ ગુપ્ત રહસ્યોનું ધામ છે.
- હઝરત મૂસા (અલૈહિસ્સલામ) નો વારસો: લતીફા-એ-સિર્ર પર હઝરત મૂસા કલીમુલ્લાહ (અલૈહિસ્સલામ) ના કદમ મુબારકની વિલાયત છે. હઝરત મૂસા (અલૈહિસ્સલામ)ને અલ્લાહ તઆલાએ તૂર પર્વત પર બોલાવીને કોઈ માધ્યમ કે ફરિશ્તા વગર સીધો કલામ (સંવાદ) કરવાનું સન્માન આપ્યું હતું. પવિત્ર કુરઆન આ અતિ નિકટતાનું વર્ણન કરતાં ફરમાવે છે: “વ-કર્રબ્નાહુ નજિય્યા” — “અને અમે તેમને ગુપ્ત સંવાદ માટે અત્યંત નજીક કરી લીધા.” (સૂરહ મરયમ: ૫૨). જેમ હઝરત મૂસા (અલૈહિસ્સલામ) ને પરમ નિકટતાનો કલામી સાક્ષાત્કાર થયો હતો, તેમ સાધકને લતીફા-એ-સિર્ર પર અલ્લાહની શાહરગ કરતાં પણ વધુ નિકટતાનો અનુભવ થાય છે.
- શ્વેત નૂર (સફેદ રંગ) નું રહસ્ય: લતીફા-એ-સિર્રનો રંગ શુદ્ધ સફેદ છે. જ્યારે હઝરત મૂસા (અલૈહિસ્સલામ) પોતાનો હાથ બગલમાંથી બહાર કાઢતા, ત્યારે તે કોઈ રોગ વગર સૂર્ય જેવો ચમકતો શ્વેત પ્રકાશ ફેંકતો હતો, જેને કુરઆનમાં ‘યદે બૈઝા’ (ચમકતો સફેદ હાથ) કહેવાયો છે. મુરાકબા-એ-અકરબિયતમાં લતીફા-એ-સિર્ર આ જ રૂહાની શ્વેત નૂરથી ઝળહળી ઉઠે છે.
૫. અહમ્ અને કર્તાભાવ (Doership) નું ગલન: સિર્રની અનિવાર્ય કસોટી
અહીં એક ગંભીર આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે: શું અહમ્ (હું-પણું) અને કર્તાભાવ (Doership) ની હાજરીમાં લતીફા-એ-સિર્ર સુધી પહોંચવું શક્ય છે? શું અહંકાર સાથે વાસ્તવિક રૂહાની શાંતિ (અલ-સકીના) અને અકરબિયત પ્રાપ્ત થઈ શકે?
જવાબ છે: ક્યારેય નહીં!
ઇમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) સ્પષ્ટ કરે છે કે સુલૂકમાં અહંકાર અને કર્તાભાવનું વિસર્જન ક્રમિક (Gradual) હોય છે:
- લતીફા-એ-કલબ (મુકામ ૧): સાધક સ્થૂળ પાપો અને દુનિયાના નશ્વર મોહમાંથી મુક્ત થાય છે.
- લતીફા-એ-રૂહ (મુકામ ૨): સાધક ક્રોધ, અધીરાઈ અને ભયમાંથી મુક્ત થઈને અલ્લાહની-રઝા પ્રાપ્ત કરે છે.
- લતીફા-એ-સિર્ર (મુકામ ૩): અહીં સાધકનો સૂક્ષ્મ અહંકાર તૂટે છે.
જ્યાં સુધી સાધકના મનમાં એવો સૂક્ષ્મ ભાવ બાકી હોય કે “હું ઇબાદત કરનાર છું, હું સાધક છું, હું કંઈક વિશેષ છું”, ત્યાં સુધી તે સિર્રની વાસ્તવિકતા પામી શકતો નથી. કારણ કે જો ‘હું’ હાજર હોય, તો વચ્ચે અંતર (દૂરી) રહે છે. જ્યારે સાધકને અહેસાસ થાય છે કે અલ્લાહ મારી શાહરગ કરતાં પણ નજીક છે, ત્યારે તેનો ‘હું’ પણાનો ભ્રમ સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય છે.
સાધક અનુભવે છે કે મારી પોતાની કોઈ સ્વતંત્ર હસ્તી જ નથી; જે કંઈ છે તે કેવળ અલ્લાહની સત્તા છે. જ્યારે આ કર્તાભાવ નાબૂદ થાય છે, ત્યારે જ લતીફા-એ-સિર્ર પર વાસ્તવિક ‘અલ-સકીના’ (રૂહાની શાંતિ અને સુકૂન) નું અવતરણ થાય છે.
૬. સાધના પૂર્વેની અનિવાર્ય શરતો અને શ્રેષ્ઠ સમય
મુરાકબા-એ-અકરબિયત એ વિલાયતે સુગરાની અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષાની સાધના છે. તેમાં પ્રવેશતાં પહેલાં નીચેની બાબતો અનિવાર્ય છે:
- અભ્યાસનો શ્રેષ્ઠ સમય:
- તહજ્જુદનો સમય (સુબહ સાદિક પહેલાં): જ્યારે સમગ્ર સૃષ્ટિ નિંદ્રાધીન હોય અને વાતાવરણમાં રૂહાની ગંભીરતા હોય, ત્યારે આ ગૂઢ નિકટતાનું ચિંતન સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી બને છે.
- ફજરની સુન્નત અને ફરઝ વચ્ચેનો સમય: આ સમય રૂહાની બરકતોથી છલકાતો હોય છે.
- ઈશાની નમાઝ અને વિત્ર પછી: રાત્રિના એકાંતમાં સૂતા પહેલાં લતીફા-એ-સિર્ર પર ધ્યાન ધરવું.
- અનિવાર્ય પૂર્વશરતો (Prerequisites):
- પ્રથમ બે મુરાકબાઓની પૂર્ણતા: મુરાકબા-એ-અહદિયત (ફના-એ-કલબ) અને મુરાકબા-એ-મઇય્યત (ફના-એ-રૂહ) માં ચિત્ત સ્થિર થયા વગર સીધા સિર્ર પર ધ્યાન લગાવવું નિરર્થક છે.
- શરીઅત અને સુન્નતનું ચુસ્ત પાલન: અલ્લાહની નિકટતાનો દાવો કરનાર જો સુન્નતથી દૂર હોય, તો તે મુરાકિબ નથી પરંતુ ભ્રમિત છે.
- લુકમા-એ-હલાલ અને વરઅ: હરામ કે શંકાસ્પદ ખોરાક લતીફા-એ-સિર્રના સૂક્ષ્મ નૂરને ક્ષણવારમાં ઓલવી નાખે છે.
- કામિલ મુર્શિદની નિગરાની: સિર્ર એ અતિ સંવેદનશીલ કેન્દ્ર છે; મુર્શિદની રુહાની તવજ્જોહ વગર સાધક માનસિક વહેમમાં સપડાઈ શકે છે.
૭. બેસવાની શારીરિક મુદ્રા (Physical Posture) અને અદબ
- બાહ્ય પવિત્રતા: તાજું વુઝૂ કરવું, સફેદ કે સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરવા અને હળવું સુગંધિત અત્તર લગાવવું.
- સ્થળ: શાંત, પવિત્ર અને અંધકારમય કે મંદ પ્રકાશવાળો એકાંત ઓરડો.
- દિઝાનૂ (અત્તહિયાત) બેઠક: કાબા શરીફ તરફ મોં રાખીને (કિબ્લા-રૂખ) નમાઝની મુદ્રામાં બેસવું. અસમર્થતા હોય તો પલાંઠી વાળીને કે કુરસી પર સીધા બેસવું.
- કરોડરજ્જુ અને ગરદનની સ્થિતિ: કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર હોવી જોઈએ. ગરદનને સહેજ ડાબી બાજુએ ઉપર (લતીફા-એ-સિર્ર તરફ) ઝુકાવવી જેથી ધ્યાન ડાબી છાતીના ઉપલા ભાગ પર સ્થિર રહે.
- ઇન્દ્રિયોનું મૌન: આંખો હળવેથી બંધ રાખવી, હોઠ ભીડેલા રાખવા અને જીભને મુખના ઉપરના તાળવે ચોંટાડી રાખવી. શ્વાસોશ્વાસ માત્ર નાક દ્વારા અત્યંત શાંતિથી ચાલવા જોઈએ.
૮. મુરાકબા-એ-અકરબિયતની ચોક્કસ આધ્યાત્મિક નિયત (The Specific Niyyah)
મુરાકબામાં નિયત જીભથી ઉચ્ચારવાની હોતી નથી, પરંતુ અંતઃકરણના ઊંડાણમાંથી એક દ્રઢ સંકલ્પ અને ભાવ બાંધવાનો હોય છે.
સાધકે પોતાના અંતરમાં નીચે મુજબનો સચોટ સંકલ્પ ધારણ કરવો:
મુરાકબા-એ-અકરબિયતની ચોક્કસ નિયત: “ઇલાહી ફૈઝ આવી રહ્યો છે અલ્લાહ તઆલાની એ પવિત્ર ઝાતમાંથી—જે કુરઆને મજીદની આયત ‘વ-નહનુ અકરબુ ઇલૈહિ મિન હબ્લિલ વરીદ’ (અને અમે તેની શાહરગ કરતાં પણ વધુ તેની નજીક છીએ) મુજબ મારી સાથે પોતાના અત્યંત પવિત્ર, રહસ્યમય અને ઝાતી સાન્નિધ્ય (કુર્બે ઝાતી) સાથે મોજૂદ છે; અને તે રૂહાની ફૈઝ મારા કામિલ મુર્શિદના રોશન કલબ મારફતે મારા લતીફા-એ-સિર્ર (ડાબી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ ઉપર) પર ઉતરી રહ્યો છે; અને તે મારા લતીફા-એ-સિર્રને અહંકાર અને અજ્ઞાનતાના પડદાઓમાંથી મુક્ત કરી પોતાના નિકટતમ નૂર અને પ્રેમથી રોશન કરી રહ્યો છે.”
આ નિયત બાંધ્યા પછી સાધકે જીભ કે મનથી કોઈ શબ્દ બોલવાનો નથી. તેણે માત્ર એક અકિંચન યાચકની જેમ પોતાના લતીફા-એ-સિર્રને અલ્લાહની પરમ નિકટતા સમક્ષ ખુલ્લું રાખીને શાંત પ્રતીક્ષા (ઇન્તેઝાર) કરવાની છે.
૯. લતીફા-એ-સિર્ર પર તવજ્જોહ અને પાસ-અન્ફાસની પ્રાયોગિક વિધિ
નિયત બાંધ્યા પછી સાધકે પોતાની સમગ્ર ચેતના, ધ્યાન અને આંતરિક દ્રષ્ટિને ડાબી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ ઉપર સ્થિત લતીફા-એ-સિર્ર પર કેન્દ્રિત કરવી.
આ સાધના નીચે મુજબના ત્રણ સુગ્રથિત ચરણોમાં સંપન્ન થાય છે:
[પ્રથમ ચરણ: તવજ્જોહ] ---> ડાબી છાતીના ઉપલા ભાગ પર લતીફા-એ-સિર્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું [દ્વિતીય ચરણ: અહેસાસ] ---> 'અલ્લાહ મારી શાહરગથી પણ વધુ નિકટ છે' ના સાક્ષાત્કારમાં ડૂબવું [તૃતીય ચરણ: પાસ-અન્ફાસ] ---> શ્વાસ લેતાં 'અલ્લાહ' + શ્વાસ છોડતાં સિર્ર પર 'હૂ' ની ચોટ
- ચરણ ૧ (ધ્યાન કેન્દ્રીકરણ): સાધકે અનુભવ કરવો કે ડાબી છાતીના ઉપલા ભાગમાં શુદ્ધ સફેદ, ચમકતો અને શીતળ પ્રકાશપુંજ મોજૂદ છે, જે અલ્લાહનો ફૈઝ ઝીલવા માટે તૈયાર છે.
- ચરણ ૨ (પરમ નિકટતાનો અહેસાસ): સાધકે મનોમન એ વાતમાં ગરકાવ થવું કે “મારો પરવરદિગાર મારા પોતાના શ્વાસ, મારા લોહી અને મારી શાહરગ કરતાં પણ વધુ મારી નજીક છે. મારી અને મારા રબ વચ્ચે કોઈ અંતર નથી. મારું અસ્તિત્વ તેના નૂરના ઘેરાવમાં સંપૂર્ણ ઓગળી ગયું છે.”
- ચરણ ૩ (પાસ-અન્ફાસ ઝિક્ર):
- નાક દ્વારા અત્યંત ધીમેથી શ્વાસ અંદર લેતાં અનુભવ કરવો કે અલ્લાહનું નામ ‘અલ્લાહ’ અને તેનું શ્વેત નૂર લતીફા-એ-સિર્રમાં પ્રવેશી રહ્યું છે.
- શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે મનોમન ‘હૂ’ (هُو) નો પોકાર કરીને લતીફા-એ-સિર્ર પર હળવી આધ્યાત્મિક ચોટ (ઝરબ) મારવી, જેથી અંદર છુપાયેલો સૂક્ષ્મ અહંકાર અને સંસારી વહેમો બહાર ફેંકાઈ જાય.
૧૦. સાધના દરમિયાન ખતરાત (વિચારો) નું નિવારણ
મુરાકબા-એ-અકરબિયતમાં સાધક જ્યારે અતિ નિકટતાનું ધ્યાન ધરે છે, ત્યારે બે પ્રકારના વિશિષ્ટ વિચારો (ખતરાત) મનને ઘેરી લે છે:
- ભૌતિક નિકટતાનો શૈતાની ભ્રમ: શૈતાન સાધકના મનમાં એવો વિચાર લાવે છે કે “જો અલ્લાહ શાહરગ કરતાં પણ નજીક છે, તો તે શરીરમાં ક્યાં છે? કયા અંગમાં છે?”
- નિવારણ: સાધકે તત્કાળ પોતાના મનને ડારવું અને કહેવું: “સુબ્હાનલ્લાહ! મારો રબ શરીર, અંગો, સ્થાન અને દિશાઓથી પવિત્ર છે.” અલ્લાહની નિકટતા ઝાતી છે, ભૌતિક નથી. આ વિચાર આવતાં જ ભ્રમ નાશ પામશે.
- રૂહાની ભય (હૈબત) અને ગભરાટ: અલ્લાહની અતિશય નિકટતાનો અહેસાસ થતાં સાધકના હૃદયમાં ઘણીવાર એક અજાણ્યો ભય અને ધ્રુજારી પેદા થાય છે.
- નિવારણ: સાધકે મુર્શિદની આધ્યાત્મિક સુરક્ષા (રાબ્તા-એ-શેખ) નો આશરો લેવો અને અનુભવ કરવો કે અલ્લાહ કેવળ કહાર (કોપવાન) નથી પરંતુ તે પરમ દયાળુ (રહીમ) અને પ્રેમમય છે. આનાથી ભય શાંત થઈને પ્રેમમાં રૂપાંતરિત થશે.
૧૧. મુરાકબા-એ-અકરબિયત દરમિયાન પ્રાપ્ત થતી રુહાની કૈફિયત અને ‘ફના-એ-સિર્ર’
જ્યારે સાધક મુરાકબા-એ-અકરબિયતમાં પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તેને ‘વિલાયતે સુગરા’ ના ત્રીજા ફળ તરીકે ‘ફના-એ-સિર્ર’ (સિર્રનું રૂહાની વિસર્જન) પ્રાપ્ત થાય છે.
આ મુકામે સાધકને નીચે મુજબના અદ્ભુત આધ્યાત્મિક લક્ષણો અનુભવાય છે:
શ્વેત નૂરનો પ્રવાહ (અનવારે અબયઝ): અંતઃકરણમાં શુદ્ધ, તેજોમય, શીતળ અને દૂધ જેવો સફેદ પ્રકાશ છવાઈ જાય છે. સાધકને પોતાની અંદર અને બહાર એક જ્યોતિર્મય શ્વેત આભા અનુભવાય છે.
અલ-સકીના (પરમ રુહાની શાંતિ): સાધકના અંતરમાં એવી ગહન શાંતિ ઉતરે છે જેની કોઈ ભૌતિક તુલના નથી. ચિત્તના તમામ સંકલ્પો-વિકલ્પો, ઉદ્વેગો અને ચિંતાઓ સંપૂર્ણપણે શમી જાય છે.
ગૂઢ રૂહાની રહસ્યોનું સ્ફુરણ (કશફે કલ્બી): સાધકના હૃદય પર કુરઆનની ગૂઢ આયતોના અર્થો, તૌહીદના રહસ્યો અને આધ્યાત્મિક સત્યો કોઈ પુસ્તક વાંચ્યા વગર આપોઆપ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે.
સંપૂર્ણ બે-ખુદી અને અસ્તિત્વહીનતા: સાધકને પોતાનું શરીર કે અસ્તિત્વ હોવાનો કોઈ અહેસાસ રહેતો નથી. તેને લાગે છે કે જાણે તે અલ્લાહની પરમ નિકટતાના અનંત મહાસાગરમાં એક નાનકડા ટીપાની જેમ વિલીન થઈ ગયો છે.
મકામે હૈરત (પવિત્ર આશ્ચર્ય): સાધક અલ્લાહની અસીમ નિકટતા અને તેની અનંત મહાનતા જોઈને માત્ર સ્તબ્ધ અને આશ્ચર્યચકિત (હૈરાન) થઈને નતમસ્તક રહે છે.
૧૨. વ્યવહારિક જીવનમાં મુરાકબા-એ-અકરબિયતનો પ્રભાવ: સતત પરહેઝગારી
મુરાકબા-એ-અકરબિયતનું સાચું પરિણામ સાધકના ૨૪ કલાકના સામાજિક અને નૈતિક જીવનમાં પ્રગટ થાય છે:
- ગુનાઓનો મૂળમાંથી નાશ: જે વ્યક્તિને એવો જીવંત સાક્ષાત્કાર થઈ ગયો હોય કે અલ્લાહ મારી શાહરગ કરતાં પણ વધુ મારી નજીક છે, તે વ્યક્તિ કોઈનાથી છુપાઈને એકાંતમાં પણ કોઈ પાપ કે અનૈતિક કાર્ય કરવાનો વિચાર સુદ્ધાં કરી શકતી નથી.
- સંપૂર્ણ ઇખ્લાસ (નિષ્કામ ભાવના): સાધકની પ્રત્યેક ઇબાદત, દાન કે સત્કર્મમાંથી લોકોની પ્રશંસા મેળવવાની લાલસા (રિયાકારી) નાબૂદ થાય છે. તે જે કંઈ કરે છે તે માત્ર પોતાના નિકટતમ માલિક માટે જ કરે છે.
- અહંકારમુક્ત વાણી અને વર્તન: સાધકના બોલવામાંથી “હું”, “મારું” અને “મેં કર્યું” નો ભાવ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે. તે અત્યંત નમ્ર, મૃદુ અને સહાનુભૂતિપૂર્ણ બને છે.
- અવિરત આધ્યાત્મિક જાગૃતિ: સાધક બજારમાં હોય, વ્યવસાયમાં હોય કે પરિવાર વચ્ચે હોય; તેના અંતરમાં સતત એ ગૂંજ ચાલુ રહે છે કે “મારો રબ મારી સાથે અને મારી શાહરગથી પણ વધુ નજીક મોજૂદ છે.”
ઉપસંહાર અને આગામી મુકામની ઝાંખી
મુરાકબા-એ-અકરબિયત એ નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સાધનાનો એક અતિ ગંભીર અને નિર્ણાયક વળાંક છે. આ મુકામ પર પહોંચીને સાધકનું લતીફા-એ-સિર્ર પૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈને ‘ફના-એ-સિર્ર’ મેળવે છે અને સાધક અહંકાર તથા ભૌતિક અંતરોના તમામ બંધનોમાંથી મુક્ત બને છે.
આ મુકામ સર કર્યા પછી સાધક વિલાયતે સુગરાના ચોથા અત્યંત પ્રેમમય અને આકર્ષક મુકામ તરફ આગળ વધે છે, જેને ‘મુરાકબા-એ-મહબ્બત’ (રૂહાની પ્રેમનો મુકામ) અથવા મુરાકબા-એ-હુબ્બ કહેવામાં આવે છે.
આ શ્રેણીના હવે પછીના લેખ (ભાગ-૪) માં આપણે પવિત્ર કુરાની આયત “યુહિબ્બુહુમ વ-યુહિબ્બૂનહૂ” (અલ્લાહ તેમને પ્રેમ કરે છે અને તેઓ અલ્લાહને પ્રેમ કરે છે) પર આધારિત મુરાકબા-એ-મહબ્બતની ગહન વિધિ, લતીફા-એ-ખફી (The Hidden Centre) નું જોડાણ અને ઇશ્કે હકીકીના રહસ્યોનું શાસ્ત્રીય અધ્યયન કરીશું.
