વિશેષ શ્રેણી પરિચય (ભાગ-૧૧): પ્રસ્તુત સંશોધનાત્મક ગ્રંથ-લેખ ઇસ્લામિક તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂક પર આધારિત વિશેષ શ્રેણી ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (નક્ષબંદી રૂહાની સુલૂકના ૧૪ મુકામ)’ નો અગિયારમો ભાગ છે. આ શ્રેણીમાં તમામ ૧૪ મુકામોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ, કુરઆન-હદીસના પ્રમાણો અને સામાન્ય વાચકો સરળતાથી સમજી શકે તેવી ભાષામાં પ્રાયોગિક માર્ગદર્શન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
આ અગિયારમા મુકામમાં પ્રવેશતા પહેલાં, અગાઉના દસ મુકામોની કડીઓનું સંકલન સમજી લેવું જરૂરી છે:
https://www.facebook.com/share/v/19GsQB28fj
- પ્રારંભિક ફાઉન્ડેશન લેખ:👉 મુરાકબા શું છે? નક્ષબંદી સુલૂક પદ્ધતિ અને સાધનાના મૂળભૂત નિયમો
- આંતરિક કેન્દ્રોની જાગૃતિ:👉 લતાઇફે ખમ્સા: શરીરના ૫ મુખ્ય રૂહાની કેન્દ્રો અને ઝિક્રની રીત
- પ્રથમ મુકામ (ભાગ-૧):👉 મુરાકબા-એ-અહદિયત: નક્ષબંદી પ્રથમ મુકામની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- બીજો મુકામ (ભાગ-૨):👉 મુરાકબા-એ-મઇય્યત: ઇલાહી સાન્નિધ્ય અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દ્વિતીય મુકામ
- ત્રીજો મુકામ (ભાગ-૩):👉 મુરાકબા-એ-અકરબિયત: શાહરગથી પણ વધુ નિકટતા અને તૃતીય મુકામ
- ચોથો મુકામ (ભાગ-૪):👉 મુરાકબા-એ-મહબ્બત: મહબ્બતે ઇલાહી અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી ચતુર્થ મુકામ
- પાંચમો મુકામ (ભાગ-૫):👉 મુરાકબા-એ-અખ્ફા: વિલાયતે સુગરાની પૂર્ણાહુતિ અને પંચમ મુકામ
- છઠ્ઠો મુકામ (ભાગ-૬):👉 વિલાયતે કુબરા: તઝકિયા-એ-નફ્સ અને ષષ્ઠ મુકામ
- સાતમો મુકામ (ભાગ-૭):👉 મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાત: વિલાયતે કુબરા સપ્તમ મુકામ
- આઠમો મુકામ (ભાગ-૮):👉 મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત: વિલાયતે કુબરા અષ્ટમ મુકામ
- નવમો મુકામ (ભાગ-૯):👉 વિલાયતે ઉલ્યા: કમાલાતે નબુવ્વત અને નવમો મુકામ
- દસમો મુકામ (ભાગ-૧૦):👉 મુરાકબા-એ-કમાલાતે નબુવ્વત: દશમો મુકામ
દસમા મુકામ ‘મુરાકબા-એ-કમાલાતે નબુવ્વત’ માં સાલિકે અંબિયા-એ-કિરામના આધ્યાત્મિક વારસાની મૂળભૂત બાબત એટલે કે ‘મકામે અબ્દિયત’ (પરમ દાસત્વ) અને સુન્નતનું ચુસ્ત અનુકરણ સિદ્ધ કર્યું.
હવે સુલૂકની આંતરિક યાત્રા એક એવા અતિ ગંભીર અને સક્રિય તબક્કામાં પ્રવેશે છે જ્યાં કેવળ પોતાની વ્યક્તિગત ઈબાદત કે દાસત્વ પૂરતું સીમિત રહેવાતું નથી. આ નવો મુકામ એટલે ‘મુરાકબા-એ-કમાલાતે રિસાલત’ (The Meditation on the Perfections of Apostleship / Messengership).
આ મુકામ પર સાલિકને ‘રસૂલ’ (સંદેશવાહક) ની પવિત્ર જવાબદારી—એટલે કે અલ્લાહના સત્ય સંદેશને માનવજાત સુધી પહોંચાડવાની તડપ, ઉમ્મત પ્રત્યેની અસીમ દયા અને ‘દઅવતે હક્ક’ નો રૂહાની વારસો પ્રાપ્ત થાય છે.
૧. મૂળભૂત વિશ્લેષણ: વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ કે કેવળ રૂપકાત્મક ચમત્કાર?
આ ગહન મુકામમાં પ્રવેશતા પૂર્વે એક તાત્વિક પ્રશ્નનું વિશ્લેષણ કરવું અત્યંત આવશ્યક છે: શું આ આધ્યાત્મિક મુકામાત વાસ્તવિક સિદ્ધિઓ છે કે કોઈ રૂપકાત્મક કે ચમત્કારિક અભિવ્યક્તિઓ માત્ર છે? આ ગૂઢ સંકલ્પનાઓને તાર્કિક, શાસ્ત્રીય અને વાસ્તવિક સંદર્ભમાં કેવી રીતે સમજવી જોઈએ, જેથી તસવ્વુફ કેવળ એક કાલ્પનિક ચમત્કાર બનીને ન રહી જાય?
૧. કાલ્પનિક ચમત્કારોનું શાસ્ત્રીય ખંડન: સામાન્ય લોકોમાં એવી ગેરસમજ પ્રવર્તે છે કે ‘કમાલાતે રિસાલત’ એટલે સાલિકને કોઈ નવો ધર્મ, નવો શરઈ આદેશ કે નવી કિતાબ લાવવાની શક્તિ મળી જાય છે અથવા તે અલૌકિક ચમત્કારો દર્શાવીને લોકોને પ્રભાવિત કરવા લાગે છે. તસવ્વુફના વિદ્વાનો આ વિચારનું કઠોરતાથી ખંડન કરે છે. અકીદા-એ-ઇસ્લામ મુજબ હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ પછી શરીઅત સંપૂર્ણ થઈ ગઈ છે અને રિસાલતનો સિલસિલો સદા માટે પરિપૂર્ણ થઈ ચૂક્યો છે. તેથી કોઈ નવો રસૂલ બની શકતો નથી.
૨. તસવ્વુફની વાસ્તવિક અને તાર્કિક વ્યાખ્યા: નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકમાં ‘કમાલાતે રિસાલત’ એ કોઈ કાલ્પનિક ચમત્કાર નથી, પરંતુ સાલિકના બાતિનનું સર્વોચ્ચ નૈતિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક રૂપાંતરણ (Sublime Transformational Mission) છે:
- તાર્કિક સંદર્ભ: વિલાયતની યાત્રા ‘અહમ્-કેન્દ્રિત’ (Individual / Inward) હતી, જ્યાં સાલિક પોતાની મુક્તિ, પોતાના અહંકારના દહન અને પોતાના રૂહાની આનંદમાં લીન હતો. પરંતુ ‘કમાલાતે રિસાલત’ સાલિકને ‘સર્વ-કેન્દ્રિત’ (Universal / Outward) બનાવે છે. અહીં સાલિક અલ્લાહના પ્રેમથી છલકાઈને સંસારના ભટકેલા, દુઃખી અને અજ્ઞાન માનવો તરફ વળે છે. તેનું જીવન કેવળ બીજાના કલ્યાણ માટે સમર્પિત થઈ જાય છે.
- શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: કુરઆને પાકમાં રસૂલોનું મૂળ કાર્ય ‘તબ્લીગ’ (સત્ય પહોંચાડવું) અને ‘ઇસ્લાહ’ (સમાજ સુધારણા) બતાવવામાં આવ્યું છે. સાલિક જ્યારે પયગંબર ﷺ ની સુન્નતના રંગમાં રંગાઈને નિઃસ્વાર્થભાવે ખલ્કે ખુદાને સાચો માર્ગ બતાવવાની પીડા પોતાના દિલમાં અનુભવે છે, ત્યારે તે આ મુકામની શાસ્ત્રીય સિદ્ધિ છે.
- વાસ્તવિક પુરાવો: આ મુકામની વાસ્તવિક સિદ્ધિ એ નથી કે સાલિક કોઈ ચમત્કારથી બીમારીઓ મટાડે; પરંતુ એ છે કે તેના અસ્તિત્વથી, તેના અખ્લાકથી અને તેના સદુપદેશથી અસંખ્ય લોકો ગુનાહો છોડીને નેકી અને સુન્નતના માર્ગે વળે. સમાજમાં શાંતિ, ન્યાય અને ઈમાનની સ્થાપના થવી એ જ આ મુકામની વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ છે.
૨. ‘નબુવ્વત’ અને ‘રિસાલત’ વચ્ચેનો કલામી ભેદ
ઇસ્લામિક અકીદા અને તસવ્વુફમાં ‘નબી’ અને ‘રસૂલ’ વચ્ચે એક સૂક્ષ્મ અને અત્યંત ગંભીર તાત્વિક તફાવત છે:
| પાસું | કમાલાતે નબુવ્વત (મુકામ-૧૦) | કમાલાતે રિસાલત (મુકામ-૧૧) |
|---|---|---|
| આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ | અલ્લાહ સાથેનું સીધું જોડાણ | અલ્લાહ અને માનવજાત વચ્ચે સેતુ |
| કેન્દ્રબિંદુ | શુદ્ધ ઈબાદત અને અબ્દિયત | દઅવત, તબ્લીગ અને સુધારણા |
| ઉમ્મત સાથે સંબંધ | પોતાના અમલ દ્વારા આદર્શ બનવું | લોકોના કલ્યાણ માટે પીડા વેઠવી |
| રુહાની ગતિ | અલ્લાહની રઝામાં સ્થિરતા | સમાજમાં ઉતરીને અંધકાર હટાવવો |
- નબુવ્વતનું સ્થાન (અલ્લાહ સાથે સંબંધ): નબુવ્વતના કમાલાતનો સંબંધ અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા સાથેના પ્રત્યક્ષ જોડાણ, વહીનો ફૈઝ ઝીલવા અને શુદ્ધ દાસત્વ (અબ્દિયત) સાથે છે. નબી પોતાના જીવનના પ્રત્યેક શ્વાસે અલ્લાહની પવિત્રતા અને સુન્નતનો જીવંત આદર્શ હોય છે.
- રિસાલતનું સ્થાન (સૃષ્ટિ તરફ વળવું): રિસાલતના કમાલાતમાં ‘નબુવ્વત’ ઉપરાંત એક વિશેષ જવાબદારી ઉમેરાય છે, અને તે છે: ‘બલ્લાગારત’ (માનવજાત સુધી સંદેશ પહોંચાડવો). રસૂલ માત્ર અલ્લાહના નૂરમાં બેસી રહેતો નથી, પરંતુ તે ઇન્સાનોના દરવાજે જાય છે, લોકોના પથ્થરો અને ત્રાસ સહન કરે છે, અને ગમે તેવા વિરોધ વચ્ચે પણ અલ્લાહના દીનને જીવંત રાખે છે. કમાલાતે રિસાલતમાં સાલિકને આ જ ધીરજ, સાહસ અને દઅવતનો રૂહાની ફૈઝ પ્રાપ્ત થાય છે.
૩. ‘કમાલાતે રિસાલત’ ની કુરઆની વિભાવના
પવિત્ર કુરઆને મજીદમાં અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાએ રિસાલતની મહાનતા અને જવાબદારીનું વર્ણન કરતાં ફરમાવ્યું છે:
“યા અય્યુર-રસૂલુ બલ્લિગ મા ઉન્ઝિલ ઇલૈક મિર-રબ્બિક, વ-ઇલ લમ તફ્અલ ફ-મા બલ્લગ્ત રિસાલતહૂ” અર્થાત્: “હે રસૂલ! તમારા રબ તરફથી તમારા પર જે કંઈ ઉતારવામાં આવ્યું છે તે લોકો સુધી પહોંચાડી દો; અને જો તમે આવું નહીં કરો, તો તમે તેના સંદેશવાહકતાનું કાર્ય પૂરું કર્યું ગણાશે નહીં.” (સૂરહ અલ-માઇદાહ: ૬૭)
તેમજ સૂરહ અત્-તૌબાહ ની ૧૨૮મી આયતમાં રસૂલુલ્લાહ ﷺ ની ઉમ્મત પ્રત્યેની દયા અને તડપનું વર્ણન છે:
“લકદ્ જાઅકુમ્ રસૂલુમ્ મિન્ અન્ફુસિકુમ્ અઝીઝુન્ અલય્હિ મા અનિત્તુમ્ હરીસુન્ અલય્કુમ્ બિલ્-મુઅમિની-ન રઊફુર્-રહીમ્.”અર્થાત્:“નિશ્ચય જ તમારી પાસે તમારામાંથી જ એક એવા રસૂલ આવ્યા છે, જેમને તમારું મુશ્કેલીમાં મુકાવું અત્યંત અસહ્ય લાગે છે; જેઓ તમારા કલ્યાણ માટે અતિ આતુર છે અને ઈમાનવાળાઓ (મોમિનો) પર અત્યંત સ્નેહી અને દયાળુ છે.” (સૂરહ અત્-તૌબાહ: ૧૨૮)
મુરાકબા-એ-કમાલાતે રિસાલતમાં સાલિકના હૃદયમાં પણ સમગ્ર માનવજાત માટે આ જ પયગંબરી દર્દ, હમદર્દી અને રહેમતનો દરિયો હિલોળા લેવા લાગે છે.
૪. સાધનાની તાત્વિક ગતિ અને શાસ્ત્રીય ઉસૂલ
નક્ષબંદી સુલૂકના ગૂઢ સિદ્ધાંતો મુજબ કમાલાતે નબુવ્વતના શિખર પર પહોંચ્યા બાદ સાલિકની ચેતનામાં એક અનોખો ફેરફાર થાય છે. અગાઉ જ્યાં માત્ર પોતાની જાતને અલ્લાહ સમક્ષ નમાવવાની લગન હતી, ત્યાં હવે અલ્લાહ તરફથી સમગ્ર માનવજાતના કલ્યાણ માટેનો ‘પાવન આવેગ’ (રૂહાની દઅવત) પ્રગટે છે:
- સાધકનું સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વ: જે સાધક માત્ર પોતાના રૂહાની આનંદ અને એકાંત મુરાકબામાં જ મસ્ત રહે છે અને સમાજના નૈતિક પતન પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરે છે, તે હજુ સાધનાના પ્રારંભિક તબક્કે જ અટકેલો ગણાય છે. સાચો પૂર્ણ સાધક તે છે જે અલ્લાહ પાસેથી રૂહાની નૂર પ્રાપ્ત કરીને લોકોના જીવનમાંથી અજ્ઞાન અને પાપનો અંધકાર દૂર કરવા સમાજમાં સક્રિય થાય છે.
- ઇબ્લાગનો રૂહાની વારસો: રસૂલો (અલૈહિમુસ્સલામ) ની સાચી વિરાસત કેવળ નમાઝ પઢવી નથી, પણ અન્યોને અલ્લાહના માર્ગે વાળવા માટે ધીરજપૂર્વક મહેનત કરવી છે. આ મુકામે સાલિકના હૃદયને એવો આધ્યાત્મિક ફૈઝ મળે છે કે તેનું ધ્યાન કેવળ પોતાના ઉદ્ધાર પરથી હટીને સર્વ કલ્યાણ તરફ કેન્દ્રિત થાય છે.
૫. ‘નુઝૂલ’ (માનવજાત તરફ ઉતરાણ): રૂહાની સફરનો ક્રાંતિકારી વળાંક
તસવ્વુફમાં રૂહાની ગતિના બે મહાન તબક્કાઓ છે:
| રૂહાની સફરના બે મુખ્ય તબક્કા | |||
|---|---|---|---|
| ક્રમ | તબક્કો | દિશા / ગતિ | આધ્યાત્મિક મુકામ |
| ૧ | ઉરૂજ (Ascent) | પૃથ્વી પરથી આકાશ તરફ જવું | વિલાયત: મુકામ ૧ થી ૮ |
| ⬇ | |||
| ૨ | નુઝૂલ (Descent) | આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પાછા ફરવું | કમાલાતે રિસાલત: મુકામ ૧૧ |
- ઉરૂજ શું હતું? સાલિકે દુનિયા છોડી, નફ્સને માર્યો અને અલ્લાહની ઝાત અને સિફાત તરફ ઊર્ધ્વગમન કર્યું. આ પોતાના આત્માની શુદ્ધિ હતી.
- નુઝૂલ શું છે? હવે અલ્લાહ તઆલા સાલિકને પોતાના સાન્નિધ્યનો ખજાનો આપીને પાછો દુનિયામાં મોકલે છે. જેમ સૂર્યપ્રકાશ આકાશમાંથી ધરતી પર ઉતરીને અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ સાલિક સંસારમાં ઉતરે છે:
- તે લોકોની વચ્ચે બેસે છે પણ તેનું દિલ અલ્લાહ સાથે હોય છે (દિલ બ-યાર, દસ્ત બ-કાર).
- તે લોકોના દુઃખોમાં સહભાગી બને છે.
- તે લોકોને પ્રેમ, સુન્નત અને ઈમાન તરફ આકર્ષે છે.
- તેને લોકોના અપમાનો કે વિરોધથી કોઈ ફરક પડતો નથી.
આ ‘નુઝૂલ’ એ કોઈ પતન નથી, પરંતુ આધ્યાત્મિકતાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે; કારણ કે ખુદ સરવરે કાયનાત ﷺ મેઅરાજની રાત્રે અલ્લાહના પરમ દર્શન પછી ઉમ્મતના માર્ગદર્શન માટે પાછા પૃથ્વી પર પધાર્યા હતા.
૬. સાધના પૂર્વેની શરતો અને શ્રેષ્ઠ સમય
મુરાકબા-એ-કમાલાતે રિસાલત એ સુલૂકનો અત્યંત જવાબદાર મુકામ હોવાથી તેમાં નીચે મુજબની શરતો અનિવાર્ય છે:
- મુરાકબા માટેનો શ્રેષ્ઠ સમય:
- વક્ત-એ-સહર (સુબહ સાદિક પૂર્વે): સમગ્ર ઉમ્મત માટે રહમત અને હિદાયતની દુઆ કરવાનો સર્વોત્તમ સમય.
- ફજરની નમાઝ પછીનો સમય: જ્યારે દિવસના કાર્યો અને દઅવતની શરૂઆત થતી હોય ત્યારે આ મુરાકબો કરવાથી અંતરમાં પયગંબરી ઉત્સાહ પ્રગટે છે.
- જુમ્માની નમાઝ પૂર્વેનો સમય: દરૂદ શરીફના જાપ બાદ મુરાકબામાં બેસવું અત્યંત લાભદાયી છે.
- અનિવાર્ય શરતો:
- અગાઉના તમામ દસ મુકામોની સફળ પૂર્ણતા.
- ઉમ્મત પ્રત્યે નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને કોઈપણ વ્યક્તિ પ્રત્યે દ્વેષ કે ઈર્ષ્યાનો સંપૂર્ણ અભાવ.
- અમ્ર બિલ મઅરૂફ વ-નહી અનિલ મુન્કર (સત્યનો આદેશ અને બુરાઈથી રોકવા) ની સાચી ધગશ.
- શેખે કામિલની રૂહાની ઈજાઝત અને નિગરાની.
૭. બેસવાની શારીરિક મુદ્રા (કાઇદા) અને અદબ
- તહારત અને ખુશ્બૂ: તાજું કામિલ વુઝૂ કરવું, શ્વેત અને સ્વચ્છ સુન્નત વસ્ત્રો પહેરવા અને ઉત્તમ અત્તર લગાવવું.
- સ્થાન: એકાંત ઓરડો (ખિલવતખાનહ), જ્યાં સન્નાટો હોય અને શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ હોય.
- બેઠક: કિબ્લા તરફ મોં રાખીને નમાઝની મુદ્રામાં (દિઝાનૂ/અત્તહિયાત) બેસવું. કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર અને માથું નમ્રતા સાથે સહેજ આગળ ઝૂકેલું.
- ધ્યાનનું કેન્દ્ર: સાલિકે પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વને અલ્લાહ અને તેની સૃષ્ટિ વચ્ચે એક દયાળુ માધ્યમ (સેતુ) તરીકે અનુભવવું, જાણે કે બારગાહે રિસાલત ﷺ માંથી રહમતનો ફૈઝ મારા હૃદયમાં આવીને સમગ્ર માનવજાત તરફ વહી રહ્યો છે.
- ઇન્દ્રિયોનું મૌન: આંખો હળવેથી બંધ, હોઠ ભીડેલા અને જીભને મુખના ઉપરના તાળવે ચોંટાડી રાખવી. શ્વાસ નાક દ્વારા અત્યંત ધીમેથી અને લયબદ્ધ લેવો.
૮. મુરાકબા-એ-કમાલાતે રિસાલતની ચોક્કસ આધ્યાત્મિક નિયત (Niyyah)
મુરાકબામાં નિયત અંતઃકરણના ઊંડાણમાંથી ધારણ કરવાની હોય છે:
મુરાકબા-એ-કમાલાતે રિસાલતની ખાસ નિયત: “ફૈઝે ઇલાહી આવી રહ્યો છે અલ્લાહ તઆલાની એ પરમ પવિત્ર ઝાતમાંથી—જે કુરઆને મજીદની આયત ‘યા અય્યુર-રસૂલુ બલ્લિગ મા ઉન્ઝિલ ઇલૈક’ મુજબ તમામ મુરસલીન અને વિશેષરૂપે ખાતમુર્રુસુલ હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના ‘કમાલાતે રિસાલત’ નો અસલ ઉદ્ગમ-સ્ત્રોત છે; અને તે રૂહાની ફૈઝ મારા શેખે કામિલના સીના-એ-મુનવ્વર મારફતે મારા સમગ્ર અસ્તિત્વ (રૂહ અને શરીરના તમામ લતાઇફ) પર નાઝિલ થઈ રહ્યો છે; અને તે મારા અસ્તિત્વને સ્વાર્થ અને ઉદાસીનતામાંથી મુક્ત કરી માનવજાત પ્રત્યેની દયા, દઅવતે હક્ક અને પયગંબરી તબ્લીગના રૂહાની નૂરથી રોશન કરી રહ્યો છે.”
નિયત બાંધ્યા પછી મોંથી કંઈ બોલવાનું નથી; માત્ર એક નમ્ર અને સેવાદાર બંદો બનીને પયગંબરી ફૈઝની પ્રતીક્ષા કરવાની છે.
૯. મુરાકબા અને પાસ-અન્ફાસની પ્રાયોગિક તર્કીબ
આ સાધના નીચે મુજબના ત્રણ સુગ્રથિત ચરણોમાં સંપન્ન થાય છે:
| સાધનાના ત્રણ સુગ્રથિત તબક્કા | ||
|---|---|---|
| ક્રમ | તબક્કો / ચરણ | સાધના પદ્ધતિ અને ભાવ |
| ૧ | પ્રથમ તબક્કો: રહમતનું પાત્ર | પોતાને અલ્લાહની રહમત ગ્રહણ કરનાર વાસણ અનુભવવું |
| ૨ | દ્વિતીય તબક્કો: સૃષ્ટિ પ્રત્યે દયા | તે નૂર સમગ્ર માનવજાતના કલ્યાણ માટે વહેતું જોવું |
| ૩ | તૃતીય તબક્કો: પાસ-અન્ફાસ ઝિક્ર | શ્વાસ લેતાં ‘અલ્લાહ’ + શ્વાસ છોડતાં સમગ્ર વુજૂદ પર ‘હૂ’ |
- તબક્કો ૧ (ધ્યાન કેન્દ્રીકરણ): સાલિક અનુભવ કરે છે કે બારગાહે ઇલાહીમાંથી પયગંબર ﷺ ના સીના મુબારક મારફતે અનંત નૂર અને રહમત મારા દિલમાં પ્રવેશી રહી છે.
- તબક્કો ૨ (અહેસાસે રિસાલત): સાલિક મનોમન અનુભવે છે કે: “આ નૂર માત્ર મારા પોતાના ભોગવટા માટે નથી; મારે આ નૂર દ્વારા સમગ્ર સંસારમાં શાંતિ, ઈમાન અને સુન્નતનો પ્રકાશ ફેલાવવાનો છે. મારું જીવન માનવજાતના કલ્યાણ માટે છે.”
- તબક્કો ૩ (પાસ-અન્ફાસ ઝિક્રનું જોડાણ):
- નાક વાટે અત્યંત ધીમેથી શ્વાસ અંદર લેતાં અનુભવ કરવો કે ઇસ્મે ઝાત ‘અલ્લાહ’ અને તેનું પવિત્ર કરુણામય તેજ સમગ્ર અસ્તિત્વને ભરી રહ્યું છે.
- શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે મનોમન ‘હૂ’ (هُو) ની ચોટ સમગ્ર વુજૂદ પર મારવી, જેથી અંદર રહેલો આત્મકેન્દ્રી સ્વાર્થ અને સંકુચિતતા બહાર ફેંકાઈ જાય.
૧૦. સાધના દરમિયાન ખતરાત (વિચારો) નું નિવારણ
આ મુકામ પર સાલિકની સામે બે અતિ ગૂઢ રૂહાની પડકારો આવી શકે છે:
- પોતાને મુર્શિદ કે માર્ગદર્શક માનવાનો ગર્વ: જ્યારે દઅવત અને ઇરશાદનો ફૈઝ આવે છે, ત્યારે નફ્સમાં વિચાર આવી શકે કે “હું તો લોકોનો સુધારક અને મોટો પીર બની ગયો છું!”
- નિવારણ: આ શેતાની જાળ છે. સાલિકે તત્કાળ યાદ રાખવું કે હિદાયત આપવી કેવળ અલ્લાહના હાથમાં છે; હું તો માત્ર એક તૂટેલી નળી સમાન છું જેમાંથી પાણી વહી રહ્યું છે. નળી પોતે પાણીની સર્જક નથી હોતી. આ વિચાર નમ્રતા પાછી લાવે છે.
- લોકોની ઉપેક્ષા કે નિરાશાનો ભય: વિચાર આવે કે “હું લોકોને આટલું સમજાવું છું છતાં લોકો કેમ બદલાતા નથી?”
- નિવારણ: સાલિકે સમજવું જોઈએ કે રસૂલોનું કામ માત્ર સત્ય પહોંચાડવાનું હતું (બલાગુલ મુબીન), પરિણામ લાવવાનું કામ અલ્લાહનું છે. સાલિકે ધીરજ (સબ્ર) ધારણ કરવી જોઈએ.
૧૧. કમાલાતે રિસાલતના રૂહાની લક્ષણો અને વ્યવહારિક પ્રભાવ
જ્યારે સાલિક આ મુકામે પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તેના જીવનમાં નીચે મુજબના અદ્ભુત આધ્યાત્મિક ફળો પ્રગટ થાય છે:
- અપાર ક્ષમા અને સહનશીલતા: લોકો સાલિકને ગાળો આપે, નુકસાન પહોંચાડે કે વિરોધ કરે; છતાં સાલિક તેમના પર ગુસ્સે થતો નથી પરંતુ તેમના માટે હિદાયતની દુઆ કરે છે (જેમ તાએફના મેદાનમાં રસૂલુલ્લાહ ﷺ એ પથ્થર મારનારાઓ માટે દુઆ કરી હતી).
- વાણીમાં જાદુઈ પ્રભાવ (તાઅસીર): સાલિક જ્યારે બોલે છે, ત્યારે તેના શબ્દો સીધા સાંભળનારાઓના દિલમાં ઉતરી જાય છે. તેના અખ્લાકથી જ લોકો પ્રભાવિત થઈને સુધરવા લાગે છે.
- સર્વસમાવેશક કરુણા: સાલિક કેવળ પોતાના સંપ્રદાય કે જ્ઞાતિ સાથે નહીં, પરંતુ પ્રત્યેક માનવી—ગરીબ, અમીર, મુસ્લિમ, ગેર-મુસ્લિમ—સાથે માનવતા અને સહાનુભૂતિથી પેશ આવે છે.
- અવિરત સક્રિયતા: સાલિક આળસુ બનીને ખૂણામાં બેસતો નથી; તે સમાજના કલ્યાણ, દીનની ખિદમત અને નેકીના પ્રસાર માટે સતત કાર્યરત રહે છે.
ઉપસંહાર અને આગામી મુકામની ઝાંખી
મુરાકબા-એ-કમાલાતે રિસાલત એ નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકનો એક ક્રાંતિકારી મુકામ છે જ્યાં સાલિક વ્યક્તિગત વિલાયતમાંથી બહાર આવીને વૈશ્વિક કલ્યાણ અને દઅવતના પયગંબરી વારસા સાથે જોડાય છે.
આ મુકામ સર કર્યા બાદ સાલિક બારમા મુકામ તરફ આગળ વધે છે, જેને ‘મુરાકબા-એ-કમાલાતે ઉલુલ અઝ્મ’ (બારમો મુકામ: દ્રઢનિશ્ચયી રસૂલોની પૂર્ણતાઓનો વારસો) કહેવામાં આવે છે.
આ શ્રેણીના હવે પછીના લેખ (ભાગ-૧૨) માં આપણે ઉલુલ અઝ્મ પયગંબરો (હઝરત નૂહ, ઇબ્રાહીમ, મૂસા, ઈસા અને મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ) ના અડગ સંકલ્પ, અસીમ ધૈર્ય અને તેના રૂહાની રહસ્યોનું વિસ્તૃત શાસ્ત્રીય અધ્યયન કરીશું.
