વિશેષ શૃંખલા પરિચય (ભાગ-૨): પ્રસ્તુત શોધનિબંધ તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દર્શન પર આધારિત અધિકૃત શ્રેણી ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (નક્ષબંદી આધ્યાત્મિક સાધનાના ૧૪ મુકામ)’ નો દ્વિતીય ભાગ છે. આ શ્રેણીમાં મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના મક્તૂબાત શરીફ ના આધારે તમામ ૧૪ મુરાકબાઓનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ, કુરઆન-સુન્નતના પ્રમાણો અને પ્રાયોગિક માર્ગદર્શન ક્રમશઃ પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે.
આ બીજા મુકામમાં પ્રવેશતા પહેલાં, સાધકે આ શ્રેણીના પાયાના લેખો અને પ્રથમ મુકામનું પુનરાવર્તન કરવું હિતાવહ છે:
- પ્રારંભિક ફાઉન્ડેશન લેખ: 👉મુરાકબા શું છે? નક્ષબંદી ધ્યાન પદ્ધતિ, નિયમો અને ધ્યાનની તુલના
- આંતરિક કેન્દ્રોની જાગૃતિ:👉લતાઇફે ખમ્સા: સ્થાન, રંગો અને ઝિક્ર પદ્ધતિ
- પ્રથમ મુકામ (ભાગ-૧): 👉મુરાકબા-એ-અહદિયત: નક્ષબંદી પ્રથમ મુકામની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
જ્યારે સાધક મુરાકબા-એ-અહદિયતમાં અલ્લાહની શુદ્ધ ઝાત (ઝાતે બહત) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પોતાના લતીફા-એ-કલબને સંસારના મોહમાંથી શુદ્ધ કરે છે અને ‘ફના-એ-કલબ’ પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે તેનું હૃદય આલમે અમ્રના બીજા મહાન કેન્દ્ર એટલે કે ‘લતીફા-એ-રૂહ’ તરફ ગતિ કરવા સક્ષમ બને છે. આ તબક્કે સાધક વિલાયતે સુગરાના બીજા અતિ મહત્વપૂર્ણ મુકામમાં પ્રવેશ કરે છે, જેને ‘મુરાકબા-એ-મઇય્યત’ (અલ્લાહના સાથની આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ પર મુરાકબા કરવું ) કહેવામાં આવે છે.
૧. ‘મઇય્યત’ ની કુરઆની અને દર્શનાત્મક વિભાવના
અરબી ભાષામાં ‘મઇય્યત’ (معیّت) શબ્દનો અર્થ થાય છે: સાથે હોવું, સાથીપણું, સાન્નિધ્ય કે સંગાથ (Togetherness / Companionship).
ઇસ્લામિક ધર્મશાસ્ત્ર અને તસવ્વુફમાં ‘મઇય્યત-એ-ઇલાહિયા’ એટલે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાનું પોતાના બંદા સાથેનું અવિભાજ્ય, અતૂટ અને સર્વવ્યાપી સાન્નિધ્ય.
આ મુરાકબાનો પાયો પવિત્ર કુરઆને મજીદની આ પાયાની આયત પર રચાયેલો છે:
“વ-હુવા મઅકુમ ઐનમા કુન્તુમ, વલ્લાહુ બિમા તઅમલૂના બસીર” અર્થાત્: “અને તમે જ્યાં ક્યાંય પણ હોવ, તે (અલ્લાહ) તમારી સાથે જ છે; અને જે કંઈ તમે કરી રહ્યા છો તેને અલ્લાહ સાક્ષાત્ જોઈ રહ્યો છે.” (સૂરહ અલ-હદીદ: ૪)
અન્ય સ્થાને અલ્લાહ તઆલા પોતાના અલૌકિક સાથીપણાની સાક્ષી આપતાં ફરમાવે છે:
“મા યકૂનુ મિં નજ્વા સલાસતિન ઇલ્લા હુવા રાબિઉહુમ વલા ખમ્સતિન ઇલ્લા હુવા સાદિસુહુમ વલા અદ્ના મિં ઝાલિકા વલા અક્સરા ઇલ્લા હુવા મઅહુમ ઐનમા કાનૂ” અર્થાત્: “કોઈ ત્રણ વ્યક્તિઓ વચ્ચે એવી કોઈ ગુપ્ત વાતચીત થતી નથી જેમાં ચોથો તે (અલ્લાહ) ન હોય, અને ન પાંચ વ્યક્તિઓ વચ્ચે જેમાં છઠ્ઠો તે ન હોય; અને ન તેનાથી ઓછા કે તેનાથી વધારે, પરંતુ તે જ્યાં ક્યાંય પણ હોય, તે તેમની સાથે જ હોય છે.” (સૂરહ અલ-મુજાદિલાહ: ૭)
કુરાની દર્શન મુજબ અલ્લાહની મઇય્યત બે પ્રકારની છે:
- મઇય્યતે આમ્મા (સામાન્ય સાથીપણું): આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ, પ્રકૃતિ, જીવજંતુઓ, મુસ્લિમ કે ગેર-મુસ્લિમ તમામ મખ્લૂક સાથે અલ્લાહના ઇલ્મ (જ્ઞાન), કુદરત (સર્વશક્તિમત્તા) અને મુશાહદા (સર્વ-દ્રષ્ટિ) નું સાથીપણું છે. સૃષ્ટિનો એક પણ અણુ તેના જ્ઞાન અને નિયંત્રણની બહાર નથી.
- મઇય્યતે ખાસ્સા (વિશેષ આધ્યાત્મિક સાથીપણું): આ અલ્લાહનું પોતાના નિકટતમ નેક બંદાઓ (ઔલિયા-એ-કિરામ અને મુત્તકીન) સાથેનું વિશેષ કૃપા, પ્રેમ, સહાય અને નૂરનું સાથીપણું છે. જેમ કુરઆનમાં ફરમાવ્યું: “ઇન્નલ્લાહા મઅસ્ સાબિરીન” (નિશ્ચય જ અલ્લાહ ધીરજ રાખનારાઓની સાથે છે) અને “ઇન્નલ્લાહા મઅલ્લઝીનત્ તકૌ” (નિશ્ચય જ અલ્લાહ મુત્તકીઓની સાથે છે).
મુરાકબા-એ-મઇય્યતમાં સાધક માત્ર બૌદ્ધિક રીતે આ સત્યને સ્વીકારતો નથી, પરંતુ પોતાના આત્માની ઊંડાઈઓમાં એ વાતનો સાક્ષાત્કાર કરે છે કે અલ્લાહ પ્રત્યેક ક્ષણે મારી સાથે ઉપસ્થિત છે.
૨. હુલૂલ અને ઇત્તિહાદના ભ્રમનું ખંડન: તન્ઝીહની રક્ષા
અહીં તસવ્વુફના અભ્યાસુઓ અને ઇસ્લામિક વિદ્વાનો માટે એક અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ વિષય સ્પષ્ટ કરવો અનિવાર્ય છે.
જ્યારે કોઈ કહે કે “અલ્લાહ મારી સાથે છે”, ત્યારે અજ્ઞાની લોકો કે ભ્રમિત ચિંતકો બે ગંભીર કુકલ્પનાઓ (વિચલનો) નો ભોગ બને છે:
- ૧. હુલૂલ (Incarnation / Indwelling): એવું માની લેવું કે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા સાધકના ભૌતિક શરીરમાં કે કોઈ સ્થળમાં સમાઈ ગયો છે અથવા અવતરી ગયો છે.
- ૨. ઇત્તિહાદ (Pantheistic Union / Identification): એવું માની લેવું કે બંદો અને ખુદા ભળીને એક થઈ ગયા છે અને બંને વચ્ચેનો ભેદ સમાપ્ત થઈ ગયો છે.
અહલુસ્સુન્નહ વલ જમાઅત અને ખાસ કરીને ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) આ બંને ભ્રામક વિચારોનું સખત શબ્દોમાં ખંડન કરે છે.
ઇમામ રબ્બાની સ્પષ્ટ કરે છે કે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાની મઇય્યત (સાથીપણું) ભૌતિક, સ્પર્શ્ય, અવકાશી (Spatial) કે સ્થાનિક (Local) નથી. અલ્લાહ કોઈ શરીરમાં પ્રવેશ કરતો નથી (મુનઝ્ઝહુન અનિલ હુલૂલ), કે ન તો તે સૃષ્ટિ સાથે ભૌતિક રીતે ભળી જાય છે (મુનઝ્ઝહુન અનિલ ઇત્તિહાદ).
અલ્લાહ તઆલા પોતાની પરમ પવિત્ર ઝાત સાથે સૃષ્ટિથી સંપૂર્ણપણે અલિપ્ત, પર અને મુક્ત (બાઇનુન મિન ખલ્કિહી) છે, છતાં પણ તે પોતાના અનંત, અગમ્ય અને રહસ્યમય સામર્થ્યથી પ્રત્યેક બંદાની સાથે છે. આ સાથીપણું “બે-ચૂન વ બે-ચિગુન” (કેવું અને કેમ ની તમામ માનવીય વ્યાખ્યાઓથી પર) છે.
જેમ સૂર્ય આકાશમાં કરોડો માઈલ દૂર હોવા છતાં તેનો પ્રકાશ અને ઉષ્મા પૃથ્વી પરના પ્રત્યેક કણની સાથે હોય છે, છતાં સૂર્ય પૃથ્વીમાં સમાઈ જતો નથી; તેવી જ રીતે પરવરદિગાર તમામ સીમાઓ અને દિશાઓથી પર હોવા છતાં પ્રત્યેક બંદા સાથે અવિરત મોજૂદ છે. સાધકે મુરાકબામાં આ શુદ્ધ તોહિદ (એકેશ્વરવાદી) પવિત્રતા (તન્ઝીહ) ની જાળવણી રાખવી અનિવાર્ય છે.
૩. મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની
મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ ‘મક્તૂબાત શરીફ’ માં મુરાકબા-એ-મઇય્યતની દાર્શનિક અને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈઓનું અદ્ભુત વર્ણન કર્યું છે.
દફ્તર ૧ ના સુપ્રસિદ્ધ મક્તૂબ નંબર ૨૬૦ માં ઇમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) લખે છે:
મૂળ ફારસી ઇબારત: “مراقبہ معیّت عبارت از ملاحظہ احاطہ و قرب و معیّتِ ذاتیہ الٰہیہ است با اشیاء، بر نہجے کہ لائقِ جنابِ قدسِ اوست، بے شائبہ حلول و اتحاد و بے وہمِ اتصال و انفصال۔ دریں مقام سالک از خود غائب گردد و بقائے بروح حاصل آید۔”
ગુજરાતી શાસ્ત્રીય અનુવાદ: “મુરાકબા-એ-મઇય્યત એટલે અલ્લાહ તઆલાના એ રૂહાની ઘેરાવ (ઇહાતા), નિકટતા (કુરબ) અને ઝાતી સાથીપણા (મઇય્યતે ઝાતિયા) નું આંતરિક ધ્યાન ધરવું જે તેને તમામ વસ્તુઓ સાથે પ્રાપ્ત છે; એવી રીતે જે તેની પરમ પવિત્ર દરબારને શોભે છે, જેમાં હુલૂલ (શરીરમાં પ્રવેશવું) કે ઇત્તિહાદ (એક થઈ જવું) નો લેશમાત્ર અંશ નથી, અને ન તો ભૌતિક જોડાણ (ઇત્તિસાલ) કે ભૌતિક વિચ્છેદ (ઇન્ફિસાલ) નો કોઈ વહેમ છે. આ મુકામ પર સાધક પોતાના અસ્તિત્વથી વિસ્મૃત થઈ જાય છે અને લતીફા-એ-રૂહની બકા પ્રાપ્ત કરે છે.” (સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની, દફ્તર ૧, પત્ર નં. ૨૬૦)
તેમજ દફ્તર ૨ ના મક્તૂબ નંબર ૪૨ માં તેઓ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપતાં લખે છે: સામાન્ય બુદ્ધિ અલ્લાહના સાથીપણાને માત્ર ‘જ્ઞાનનું સાથીપણું’ (મઇય્યતે ઇલ્મી) માને છે, કારણ કે બુદ્ધિ ભૌતિકતા સિવાય કશું વિચારી શકતી નથી. પરંતુ નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકના સાધક પર આ મુરાકબામાં ખુલી જાય છે કે અલ્લાહનું સાથીપણું કેવળ જ્ઞાન પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેની ઝાતે પાકનું સાથીપણું છે, જેની વાસ્તવિકતા માનવીય મગજ કે ભાષામાં સમાવી શકાતી નથી. સાધક તે રૂહાની સાન્નિધ્યની ભવ્યતા સામે માત્ર આશ્ચર્ય (હૈરત) અને અદબમાં ડૂબી જાય છે.
૪. સૈરે વિલાયતે સુગરા અને લતીફા-એ-રૂહનું કેન્દ્રીય રહસ્ય
નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકમાં વિલાયતે સુગરાના ક્રમિક વિકાસમાં મુરાકબા-એ-મઇય્યતનો સંબંધ માનવ છાતીની જમણી બાજુ સ્થિત ‘લતીફા-એ-રૂહ’ (Spirit Centre) સાથે છે.
+-------------------------------------------------------------------------+
| લતીફા-એ-રૂહ અને મુરાકબા-એ-મઇય્યતનું જોડાણ |
+-------------------------------------------------------------------------+
| • શારીરિક સ્થાન ---> જમણી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ નીચે |
| • દિવ્ય નૂરનો રંગ ---> ચમકતો લાલ (Radiant Ruby Red) |
| • પયગંબરી વારસો ---> હઝરત નૂહ(અલૈહિસ્સલામ)અને હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) ના કદમ |
| • મુખ્ય રૂપાંતરણ ---> ક્રોધ, અધીરાઈ અને ભયનું શમન; પરમ શાંતિની પ્રાપ્તિ |
+-------------------------------------------------------------------------+
શા માટે મુરાકબા-એ-મઇય્યત માટે લતીફા-એ-રૂહને નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે?
- રૂહની પવિત્રતા અને અમ્ર-એ-રબ્બી: કુરઆને પાક મુજબ રૂહ એ ‘અમ્ર-એ-રબ્બી’ (અલ્લાહના આદેશમાંથી ઉતરેલું અમૃત) છે. રૂહ પોતાની મૂળ પ્રકૃતિમાં પવિત્ર છે. જ્યારે કલબ મુરાકબા-એ-અહદિયત દ્વારા દુનિયાના નશ્વર મોહમાંથી સાફ થઈ જાય છે, ત્યારે રૂહ પર પડેલા નફ્સના કાળા પડદા (ક્રોધ, બદલો લેવાની ભાવના, આવેગ અને અધીરાઈ) ઓગળવા લાગે છે.
- હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) નો વારસો: લતીફા-એ-રૂહ પર હઝરત ઇબ્રાહીમ ખલીલુલ્લાહ (અલૈહિસ્સલામ)ની વિલાયતનો પ્રભાવ છે. જ્યારે હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) ને નમરૂદે ધગધગતી અગ્નિમાં ફેંક્યા, ત્યારે હઝરત જિબ્રીલ (અલૈહિસ્સલામ) એ આવીને પૂછ્યું: “શું આપને મારી કોઈ મદદની જરૂર છે?” ત્યારે હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ ઐતિહાસિક જવાબ આપ્યો: “તમારી પાસેથી કશી મદદ જોઈતી નથી; મારો રબ મારી સાથે છે અને તે મારી સ્થિતિથી વાકેફ છે તે જ મારા માટે પૂરતું છે!” આ જ અડગ રૂહાની સાથીપણાની અનુભૂતિ લતીફા-એ-રૂહની વાસ્તવિકતા છે.
- શાંતિ અને નિર્ભયતા (તસ્કિના): જ્યારે સાધક લતીફા-એ-રૂહ પર અલ્લાહની મઇય્યતનો ફૈઝ ઉતારે છે, ત્યારે તેના મનમાંથી સંસારનો તમામ ભય, ચિંતા અને અસલામતી હંમેશ માટે ખરી પડે છે. તેને પ્રત્યક્ષ અનુભવ થાય છે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ જેની સત્તામાં છે, તે પરમ રક્ષક મારી સાથે છે.
૫. સૈરે આફાકી અને સૈરે અન્ફુસી નો સમન્વય
મુરાકબા-એ-મઇય્યતમાં સાધકની આધ્યાત્મિક સફર બે દિશાઓમાં એકસાથે આગળ વધે છે:
- સૈરે આફાકી (Cosmic Journey): સાધક જ્યારે સૃષ્ટિ, આકાશ, તારાઓ, પૃથ્વી અને માનવજાત તરફ નજર કરે છે, ત્યારે તેને કુરઆનની આયત “ઐનમા તુવલ્લૂ ફ-સમ્મા વજ્હુલ્લાહ” (તમે જે તરફ પણ મોં ફેરવશો, તે તરફ અલ્લાહનું સાન્નિધ્ય મોજૂદ છે) નો સાક્ષાત્કાર થાય છે. તેને અનુભવાય છે કે આ આખું બ્રહ્માંડ અલ્લાહની કુદરત અને મઇય્યતના ઘેરાવમાં સમાયેલું છે.
- સૈરે અન્ફુસી (Inward Journey): સાધક જ્યારે પોતાની ભીતર—પોતાના શરીર, નસો, લોહીના પરિભ્રમણ અને લતીફા-એ-રૂહના ઊંડાણમાં ડૂબકી લગાવે છે, ત્યારે તેને અનુભવાય છે કે અલ્લાહનું સાથીપણું મારી પોતાની શ્વાસોશ્વાસ અને અસ્તિત્વ કરતાં પણ વધુ નિકટ છે.
આ આફાકી અને અન્ફુસી સાક્ષાત્કાર ભેગા મળીને સાધકના અસ્તિત્વમાંથી એકલતા, ઉદાસીનતા અને નિરાશાને મૂળમાંથી ઉખેડી ફેંકે છે.
૬. સાધના પૂર્વેની અનિવાર્ય શરતો અને શ્રેષ્ઠ સમય
મુરાકબા-એ-મઇય્યતની રૂહાની અનુભૂતિ ગ્રહણ કરવા માટે સાધકે નીચે મુજબની શરતોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે:
- અભ્યાસનો શ્રેષ્ઠ સમય:
- તહજ્જુદનો સમય (સુબહ સાદિક પહેલાં): આ સમયે આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે એક અત્યંત ગૂઢ રૂહાની શાંતિ પ્રવર્તતી હોય છે. અલ્લાહની નિકટતા અનુભવવા માટે આ સમગ્ર દિવસનો સૌથી તેજોમય સમય છે.
- ફજર પછીનો સમય: સૂર્યોદય પૂર્વેનો સમય ચિત્તની એકાગ્રતા માટે અત્યંત ઉત્તમ છે.
- મગરીબ પછી (અવ્વાબીનનો સમય): સંસારના કોલાહલમાંથી મુક્ત થઈને રૂહાની સંગાથમાં શાંતિ મેળવવાનો આ શ્રેષ્ઠ અવસર છે.
- અનિવાર્ય શરતો (Prerequisites):
- મુરાકબા-એ-અહદિયતની પરિપક્વતા: જ્યાં સુધી કલબમાંથી દુનિયાનો મોહ ઓગળ્યો ન હોય, ત્યાં સુધી રૂહ રૂહાની સાથીપણાનો સ્વાદ માણી શકતી નથી.
- શરીઅત અને સુન્નતનું ચુસ્ત પાલન: અલ્લાહનો સાથ માત્ર તે જ બંદાને સાચો અનુભવાય છે જે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ ની સુન્નતો પર કદમ મૂકે છે. સુન્નત વગરની મુરાકબાની વાતો માત્ર માનસિક ખયાલો છે.
- લુકમા-એ-હલાલ: અન્ન જો શંકાસ્પદ કે હરામ હશે તો લતીફા-એ-રૂહ ક્યારેય સક્રિય થશે નહીં; હલાલ ખોરાક જ આત્માનું ઇંધણ છે.
- કામિલ મુર્શિદની નિગરાની: મુર્શિદ સાધકની સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરે છે જેથી તે હુલૂલ કે ઇત્તિહાદના વિચારોમાં ન ભટકી જાય.
૭. બેસવાની શારીરિક મુદ્રા (Physical Posture) અને શિષ્ટાચાર
- પાકીઝગી અને સુગંધ: તાજું વુઝૂ કરવું, સફેદ કે સ્વચ્છ કપડાં પહેરવા અને દાઢી તથા વસ્ત્રો પર હળવું આહલાદક અત્તર લગાવવું.
- કિબ્લા-રૂખ બેઠક: કાબા શરીફ તરફ મોં રાખીને એકાંત અને શાંત ઓરડામાં બેસવું.
- દિઝાનૂ (અત્તહિયાત) મુદ્રા: નમાઝમાં બેસીએ તે રીતે બંને ઘૂંટણ વાળીને બેસવું સર્વોત્તમ છે. શારીરિક અસમર્થતા હોય તો પલાંઠી વાળીને કે કુરસી પર કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર રાખીને બેસી શકાય.
- શરીર અને ગરદનની સ્થિતિ: કરોડરજ્જુ બિલકુલ સીધી હોવી જોઈએ. ગરદનને સહેજ જમણી છાતી (લતીફા-એ-રૂહ) તરફ ઝુકાવવી જેથી સાધકનું આંતરિક ધ્યાન જમણી તરફ કેન્દ્રિત રહે.
- ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ: આંખો હળવેથી બંધ કરવી. હોઠ એકબીજા સાથે ભીડેલા રાખવા અને જીભને મુખના ઉપરના તાળવે ચોંટાડી દેવી. શ્વાસ માત્ર નાક વાટે ધીમે ધીમે અને લયબદ્ધ રીતે લેવો.
૮. મુરાકબા-એ-મઇય્યતની ચોક્કસ આધ્યાત્મિક નિયત (The Specific Niyyah)
મુરાકબામાં નિયત જીભથી બોલવાની હોતી નથી, પરંતુ હૃદયના ઊંડાણમાંથી એક દ્રઢ સંકલ્પ અને ભાવ ધારણ કરવાનો હોય છે.
સાધકે પોતાના અંતરમાં નીચે મુજબનો સચોટ સંકલ્પ બાંધવો:
મુરાકબા-એ-મઇય્યતની સચોટ નિયત: “ઇલાહી ફૈઝ આવી રહ્યો છે અલ્લાહ તઆલાની એ પવિત્ર ઝાતમાંથી—જે કુરઆને મજીદની આયત ‘વ-હુવા મઅકુમ ઐનમા કુન્તુમ’ (અને તમે જ્યાં પણ હોવ, તે તમારી સાથે છે) મુજબ તમામ સૃષ્ટિ અને મારી સાથે પોતાના બે-મિસાલ, પવિત્ર અને ઝાતી સાથીપણા (મઇય્યતે ઝાતિયા) સાથે મોજૂદ છે; અને તે રૂહાની ફૈઝ મારા કામિલ મુર્શિદના રોશન કલબ મારફતે મારા લતીફા-એ-રૂહ (જમણી છાતી નીચે) પર ઉતરી રહ્યો છે; અને તે મારા લતીફા-એ-રૂહને નફ્સના પડદાઓમાંથી મુક્ત કરી પોતાના રૂહાની સાન્નિધ્ય અને પ્રેમથી રોશન કરી રહ્યો છે.”
આ નિયત બાંધ્યા પછી સાધકે મગજથી કોઈ વિચારો દોડાવવાના નથી કે જીભથી કોઈ શબ્દો બોલવાના નથી. તેણે માત્ર એક અદના ગુલામની જેમ પોતાના લતીફા-એ-રૂહને પરવરદિગારના રૂહાની સાન્નિધ્ય સમક્ષ ધરી રાખીને શાંત પ્રતીક્ષા (ઇન્તેઝાર) કરવાનું છે.
૯. લતીફા-એ-રૂહ પર તવજ્જોહ લગાવવાની પ્રાયોગિક વિધિ
નિયત બાંધ્યા પછી સાધકે પોતાની સમગ્ર ચેતના અને આંતરિક દ્રષ્ટિને જમણી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ નીચે સ્થિત લતીફા-એ-રૂહ પર સ્થિર કરવી.
આ પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબના ત્રણ ચરણોનો અમલ કરવો:
[પ્રથમ ચરણ: તવજ્જોહ] ---> જમણી છાતી નીચે લતીફા-એ-રૂહ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું
[દ્વિતીય ચરણ: અહેસાસ] ---> 'અલ્લાહ મારી સાથે છે' ના રૂહાની સાન્નિધ્યમાં ડૂબવું
[તૃતીય ચરણ: પાસ-અન્ફાસ] ---> શ્વાસ અંદર લેતાં 'અલ્લાહ' + શ્વાસ છોડતાં રૂહ પર 'હૂ'
- ચરણ ૧ (ધ્યાન કેન્દ્રીકરણ): સાધકે અનુભવ કરવો કે જમણી છાતી નીચે એક લાલ રંગનું તેજોમય આધ્યાત્મિક કમળ ખીલી રહ્યું છે, જે રૂહાની ફૈઝ ગ્રહણ કરવા માટે ઉત્સુક છે.
- ચરણ ૨ (સાથીપણાનો અહેસાસ): સાધકે પોતાના મનમાં એ સત્યને જીવંત કરવું કે “મારો માલિક, મારો પાલનહાર, મારી પ્રત્યેક ધડકન અને શ્વાસ સાથે આ ક્ષણે મારી પાસે મોજૂદ છે. હું એકલો નથી; સમગ્ર સૃષ્ટિનો સર્જનહાર મારી સાથે છે.”
- ચરણ ૩ (પાસ-અન્ફાસ ઝિક્રનું જોડાણ):
- નાક વાટે ધીમેથી ઊંડો શ્વાસ અંદર લેતાં મનોમન અનુભવ કરવો કે અલ્લાહનું પવિત્ર નામ ‘અલ્લાહ’ અને તેનું નૂર અંદર પ્રવેશી રહ્યું છે.
- શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે મનોમન ‘હૂ’ (هُو) ની હળવી ચોટ લતીફા-એ-રૂહ પર મારવી, જેથી રૂહ પર છવાયેલો ભય અને અશાંતિ બહાર નીકળી જાય.
૧૦. સાધના દરમિયાન ખતરાત (વિચારો) નું નિવારણ
મુરાકબા-એ-મઇય્યતમાં બેસતી વખતે ઘણીવાર બે પ્રકારના વિશિષ્ટ વિચારો (ખતરાત) સાધકને પરેશાન કરે છે:
- સાંસારિક ચિંતાઓ અને અસલામતી: “મારું શું થશે? મારા પરિવારનું શું થશે? આ નુકસાન કેવી રીતે સરભર થશે?”
- નિવારણ: આ વિચાર આવતાં જ સાધકે પોતાના મનને યાદ અપાવવું: “જે અલ્લાહ મારી સાથે છે, શું તે મારું ધ્યાન રાખવા સક્ષમ નથી? જ્યારે તે મારી સાથે છે, તો મારે કોઈ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.” આ વિચારથી હૃદયમાં તવક્કુલ (ખદાઈ-ભરોસો) પેદા થશે અને ચિંતા આપોઆપ શમી જશે.
- હુલૂલ કે ભૌતિક કલ્પનાના શૈતાની વસવસા: શૈતાન સાધકના મનમાં એવો ભ્રમ નાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે “અલ્લાહ મારી બાજુમાં કોઈ વ્યક્તિની જેમ બેઠો છે કે મારા શરીરમાં સમાઈ ગયો છે.”
- નિવારણ: તત્કાળ ઈમામ રબ્બાનીનો સુવર્ણ સિદ્ધાંત યાદ કરવો: “અલ્લાહ તમામ આકારો, દિશાઓ અને ભૌતિક સંગાથથી પવિત્ર છે.” અલ્લાહ સાથે છે પરંતુ તે કોઈ વસ્તુ જેવો નથી (લૈસા ક-મિસલિહી શૈઅ). આ વિચારતાં જ શૈતાની ભ્રમ છિન્નભિન્ન થઈ જશે.
૧૧. મુરાકબા-એ-મઇય્યત દરમિયાન પ્રાપ્ત થતી આધ્યાત્મિક કૈફિયત અને ‘ફના-એ-રૂહ’
જ્યારે સાધક મુરાકબા-એ-મઇય્યતમાં પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તેને ‘વિલાયતે સુગરા’ ના બીજા ફળ તરીકે ‘ફના-એ-રૂહ’ (રૂહનું રૂહાની વિસર્જન) પ્રાપ્ત થાય છે.
આ મુકામે સાધકને નીચે મુજબની અદ્ભુત આંતરિક અનુભૂતિઓ થાય છે:
- લાલ નૂરનો ચમકારો (અનવારે અહમર): આંખો બંધ હોવા છતાં અંતઃકરણમાં લાલ યાકૂત (Ruby) જેવો ચમકતો, શીતળ અને તેજોમય પ્રકાશ અનુભવાય છે.
- પરમ શીતળતા અને સુકૂન: લતીફા-એ-રૂહ પર બરફ જેવી મીઠી અને શાંત શીતળતા પ્રસરી જાય છે. સાધકના સ્વભાવમાંથી ક્રોધ, અધીરાઈ, ઉતાવળ અને ચિડચિડાપણું સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ જાય છે.
- મકામે રઝા (રૂહાની પ્રસન્નતા): સાધકની અંદર એવી સ્થિતિ પેદા થાય છે કે જીવનમાં ગમે તેવું દુઃખ, બીમારી કે તકલીફ આવે, તો પણ તેની જીભ પર ફરિયાદનો એક શબ્દ આવતો નથી. તે અલ્લાહના પ્રત્યેક નિર્ણય પર દિલથી ખુશ રહે છે (રાઝી બ-રઝા).
- નિર્ભયતા (અદમે ખૌફ): દુનિયાની કોઈ મોટી સત્તા, શત્રુ કે મુસીબતનો ડર સાધકના દિલમાં રહેતો નથી. તેને હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના ગારે સૌર (સૌર ગુફા) ના એ પવિત્ર શબ્દોનો વાસ્તવિક અનુભવ થાય છે: “લા તહઝન, ઇન્નલ્લાહા મઅના” (ગભરાઈશ નહીં, નિશ્ચય જ અલ્લાહ આપણી સાથે છે!)
- બે-ખુદી અને અસ્તિત્વનું વિસર્જન: સાધક પોતાના અહમ્ અને વ્યક્તિત્વને ભૂલીને કેવળ અલ્લાહના રૂહાની સાન્નિધ્યના સમુદ્રમાં એક ટીપાની જેમ ઓગળી જાય છે.
૧૨. વ્યવહારિક જીવનમાં મુરાકબા-એ-મઇય્યતનો પ્રભાવ: ‘મકામે એહસાન’
મુરાકબા-એ-મઇય્યતનું સાચું મૂલ્યાંકન સાધકના ૨૪ કલાકના વ્યવહારિક અને સામાજિક જીવનમાં પ્રગટ થાય છે:
- મકામે એહસાનનો અમલ: પયગંબર ﷺ ની હદીસ મુજબ “તું અલ્લાહની બંદગી એવી રીતે કર જાણે કે તે તને જોઈ રહ્યો છે.” આ મુરાકબા પછી સાધકની નમાઝ માત્ર ઉઠક-બેઠક રહેતી નથી, પરંતુ તે જીવંત બની જાય છે. તેને નમાઝમાં પ્રત્યક્ષ અનુભવાય છે કે હું સાક્ષાત્ મારા માલિક સમક્ષ ઊભો છું.
- ગુનાઓથી સહજ રક્ષણ (હયા / લાજ): એકાંતમાં જ્યારે કોઈ માણસ ન હોય અને પાપ કરવાનો અવસર સામે આવે, ત્યારે સાધકનું અંતર તત્કાળ પોકારી ઉઠે છે: “દુનિયા મને નથી જોઈ રહી, પરંતુ મારો રબ તો મારી સાથે છે!” આ અલ્લાહની લાજ (હયા) તેને પ્રત્યેક ગુના અને ભ્રષ્ટાચારથી બચાવી લે છે.
- અખંડ શાંતિ અને સદાચાર: જે વ્યક્તિના દિલમાં અલ્લાહની મઇય્યત વસી જાય છે, તેનો વ્યવહાર લોકો સાથે અત્યંત નમ્ર, મધુર અને ક્ષમાશીલ બની જાય છે. તે કોઈની સાથે કપટ, દગો કે અન્યાય કરી શકતો નથી.
- ખિલવત દર અંજુમન: સાધક બજારમાં ખરીદી કરતો હોય, કચેરીમાં કામ કરતો હોય કે પરિવાર વચ્ચે બેઠો હોય; તેનું અંતર પ્રત્યેક ક્ષણે અનુભવતું રહે છે કે “મારો પ્રિયતમ મારી સાથે છે.”
ઉપસંહાર અને આગામી મુકામની ઝાંખી
મુરાકબા-એ-મઇય્યત એ નક્ષબંદી મુજદ્દિદી આધ્યાત્મિક સફરનો અતિ મહત્વપૂર્ણ પડાવ છે, જે સાધકને એકલતા અને ભયમાંથી મુક્ત કરીને અલ્લાહના સાન્નિધ્યની શાશ્વત શીતળતા બક્ષે છે. આ મુકામ પર જ્યારે લતીફા-એ-રૂહ પૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈને ‘ફના-એ-રૂહ’ પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે સાધક વિલાયતે સુગરાના ત્રીજા ઉચ્ચ મુકામ તરફ પ્રયાણ કરવા સક્ષમ બને છે.
આ મુકામ સર કર્યા પછી સાધક વિલાયતે સુગરાના તૃતીય મુકામ એટલે કે ‘મુરાકબા-એ-અકરબિયત’ (પરમ નિકટતાનો મુકામ) માં પ્રવેશ કરે છે.
આ શ્રેણીના હવે પછીના લેખ (ભાગ-૩) માં આપણે પવિત્ર કુરાની આયત “વ-નહનુ અકરબુ ઇલૈહિ મિન હબ્લિલ વરીદ” (અને અમે તેની જીવન-ધમની કરતાં પણ વધુ તેની નજીક છીએ) પર આધારિત મુરાકબા-એ-અકરબિયતની ગહન વિધિ, લતીફા-એ-સિર્ર (The Secret Centre) નું જોડાણ અને તેના રહસ્યોનું શાસ્ત્રીય અધ્યયન કરીશું.
About the Author
