આજના ડિજિટલ દોરમાં સોશિયલ મીડિયા પર ઓનલાઇન પીર મુરીદ બનવાનો ટ્રેન્ડ ખૂબ વધી રહ્યો છે.આજના ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટફોનના યુગમાં આપણી રહેણીકરણીની સાથે ધાર્મિક અને રૂહાની બાબતો પણ ઓનલાઇન થવા લાગી છે. સોશિયલ મીડિયા પર લાઇવ વીડિયો જોઈને બયઅત થઈ જવું, વોટ્સએપ કે મેસેજ દ્વારા કોઈને પીર બનાવી લેવા, કે પછી કોઈ પણ પ્રકારની તાલિમ કે ઇસ્લાહ (સુધારણા) વગર પોતાને કોઈ મોટા સિલસિલાના મુરીદ સમજી લેવા—આ બધું અત્યંત ઝડપથી સામાન્ય બની ગયું છે.
પરિણામે સામાન્ય લોકોના મનમાં કેટલાક મૂળભૂત પ્રશ્નો પેદા થાય છે: શું માત્ર ઓનલાઇન સ્ક્રીન જોઈને પીર-મુરીદનો રૂહાની સંબંધ બંધાઈ શકે? માત્ર તાવીજ-દોરા આપનાર ‘આમિલ’ અને દિલનું શુદ્ધિકરણ કરનાર ‘સૂફી’ વચ્ચે શું ફરક છે? જો પીર કોઈ તાલિમ જ ન આપે, તો શું એવો સંબંધ તરીકતમાં માન્ય છે? આ તમામ ગૂંચવણોનો ઉકેલ તસવ્વુફના ત્રણ સૌથી મોટા સ્તંભો—ઇમામ-એ-રબ્બાની મુજદ્દિદ અલ્ફે સાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ), હઝરત ગૌષે આઝમ શેખ અબ્દુલ કાદિર જીલાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) અને સુલતાન-ઉલ-હિન્દ ખ્વાજા ગરીબ નવાઝ (રહમતુલ્લાહ અલયહિ)ના પ્રમાણભૂત માર્ગદર્શનમાંથી સમજીએ.
૧. ઓનલાઇન પીરી-મુરીદી અને બયઅતની શરીઅતી વાસ્તવિકતા
ઓનલાઇન માધ્યમથી બયઅત થવાની બાબતને સમજવા માટે બયઅતના મૂળભૂત પ્રકારો અને તેના હેતુને સમજવો જરૂરી છે.
શરીઅતના સામાન્ય કાનૂન મુજબ પરોક્ષ રીતે એટલે કે ગાયબાના બયઅત થવું મૂળભૂત રીતે અમાન્ય નથી. ખુદ પવિત્ર ઇતિહાસમાં દૂર રહેતા લોકો પત્ર (મુરાસલાહ) લખીને કે પોતાના પ્રતિનિધિ (વકીલ) મોકલીને શેખના હાથ પર બયઅત કરતા હતા. આજના સમયમાં ઇન્ટરનેટ અને ઓનલાઇન સાધનો એ જૂના પત્રવ્યવહારનું અત્યંત ઝડપી માધ્યમ છે. તેથી ફિકહની દ્રષ્ટિએ ઓનલાઇન અહદ (વચન) લેવું બાતિલ નથી, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આનાથી તસવ્વુફનો અસલ મકસદ હાંસલ થાય છે?
ઇમામ-એ-રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) નું સ્પષ્ટ ફરમાન 👉મુજદ્દિદ અલ્ફે સાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) પોતાના અમૂલ્ય ગ્રંથ ‘મક્તૂબાત-એ-ઇમામ રબ્બાની’ માં સિલસિલા-એ-આલિયા નક્ષબંદિયાનો પાયાનો સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરતાં લખે છે:
“તરીકાતુના અસ-સોહબહ વલ-ખૈરૂ ફિલ-જમઇય્યાહ” (અમારો તરીકો સોહબત—એટલે કે સાનિધ્ય અને સંગતનો છે, અને તમામ ભલાઈ સમૂહમાં સાથે બેસવામાં છે.) (સંદર્ભ: મક્તૂબાત-એ-ઇમામ રબ્બાની, દફ્તર ૧, મક્તૂબ ૨૨૧)
ઇમામ રબ્બાની સમજાવે છે કે દૂર બેસીને માત્ર નામ જોડવું એ ‘બયઅત-એ-તબર્રુક’ (બરકત મેળવવા પૂરતી બયઅત) છે. પરંતુ જે ‘બયઅત-એ-ઇરાદત’ (રૂહાની ઘડતર અને નફ્સની શુદ્ધિ માટેની અસલ બયઅત) છે, તે શેખ-એ-કામિલના સાનિધ્ય, તેમની નઝર-એ-ઇનાયત અને તેમની મજલિસમાં બેઠા વગર અશક્ય છે. દફ્તર ૧ ના મક્તૂબ ૨૮૭ માં તેઓ ફરમાવે છે કે નફ્સના અહંકાર અને છૂપી બીમારીઓ એટલી ચાલાક હોય છે કે જ્યાં સુધી કામિલ મુર્શિદ પ્રત્યક્ષ નજર રાખીને તેને ન તોડે, ત્યાં સુધી સાલિકનું શુદ્ધિકરણ થતું નથી. સ્ક્રીન પર જોઈને કેવળ માહિતી મળી શકે, રૂહાની નૂરનું સ્થળાંતર રૂબરૂ સોહબતથી જ થાય છે.
૨. આમિલ અને સૂફી વચ્ચેનો તાત્વિક તફાવત
આજના સમાજમાં સૌથી મોટો ગોટાળો એ થયો છે કે લોકો ‘આમિલ’ અને ‘સૂફી કે મુર્શિદ’ બંનેને એક જ માની બેઠા છે. કોઈ વ્યક્તિ તાવીજ લખી આપે, દોરા-ધાગા કરે કે જિન્નાત ઉતારવાના દાવા કરે એટલે સામાન્ય માણસ તેને ‘પીર’ કે ‘સૂફી’ સમજીને તેનો મુરીદ બની જાય છે. હકીકતમાં આ બંનેના રસ્તા, હેતુ અને દરજ્જા વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.
આમિલ કોણ છે? આમિલ એ વ્યક્તિ છે જે અમલિયાત, નકશ, તાવીજ કે અસ્મા-એ-ઇલાહીની ખાસ ગણતરીઓ (અબજદ) ના આધારે લોકોની દુન્યવી મુશ્કેલીઓનો ઇલાજ કરે છે—જેમ કે બીમારી, વેપારમાં ખોટ કે નજરબંધી. આ એક હુનર કે વિજ્ઞાન જેવું કામ છે. જો તે શરીઅતના દાયરામાં રહીને કુરાની આયાતો દ્વારા કરવામાં આવે તો તે જાયઝ છે, પરંતુ તેનો તસવ્વુફ, કલ્બની સફાઈ કે અલ્લાહ તઆલાના કુરબ (નિકટતા) સાથે સીધો કોઈ સંબંધ નથી. આમિલ હોવા માટે મુત્તકી કે વલી હોવું શર્ત નથી; તે માત્ર એક રૂહાની તબીબ જેવો છે જે દુન્યવી દુઃખોની દવા કરે છે.
સૂફી (મુર્શિદ-એ-કામિલ) કોણ છે? સૂફી એ અલ્લાહ તઆલાનો નેક બંદો છે જેણે પોતાના નફ્સને શરીઅત અને સુન્નતના સાંચામાં ઢાળી દીધો હોય. તેનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય દુનિયાની મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાનો નહીં, પરંતુ મુરીદના દિલમાંથી દુનિયાની મોહ-માયા કાઢીને તેમાં અલ્લાહ અને રસૂલ ﷺ નો ઇશ્ક ભરવાનો છે. સૂફી મુરીદને નમાઝની પાબંદી, ઝિક્રની આદત, અખલાકની ઉમદાતા અને અહંકાર-ઈર્ષા જેવા બાતિની રોગોથી મુક્તિ અપાવે છે.
| સરખામણીના મુદ્દા | આમિલ (Aamil) | સૂફી / મુર્શિદ-એ-કામિલ (Sufi) |
|---|---|---|
| મુખ્ય કાર્યક્ષેત્ર | તાવીજ, નકશ, વઝીફા અને જિન્નાત કે નજરનો ઇલાજ. | તઝકિયા-એ-નફ્સ (નફ્સની શુદ્ધિ) અને કલ્બનો ઝિક્ર. |
| મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય | મુરીદની દુન્યવી તકલીફો અને મુસીબતો દૂર કરવી. | મુરીદને અલ્લાહ તઆલાની રઝા અને કુરબ અપાવવો. |
| અપેક્ષા | લોકો પોતાની મુશ્કેલીઓ લઈને આવે અને તાવીજ મેળવે. | સાલિક પોતાના આંતરિક દોષો સુધારવા માટે શિષ્યત્વ સ્વીકારે. |
| શરીઅત અને વિલાયત | આ કામ માટે વલી કે બાતિની પહોંચ હોવી જરૂરી નથી. | શરીઅતનું જ્ઞાન, તકવા અને સુન્નતનું ચુસ્ત પાલન અનિવાર્ય છે. |
| સંબંધનો અંત | મુશ્કેલી હલ થઈ જાય એટલે સંબંધ પૂરો થઈ જાય છે. | આ સંબંધ મુરીદની આખિરત સુધારવા સુધી અવિરત રહે છે. |
તેથી સ્પષ્ટ છે કે માત્ર તાવીજ લખી આપનાર વ્યક્તિ ક્યારેય ‘પીર-એ-તરીકત’ બની શકતી નથી. પીર તો એ જ હોઈ શકે જે મુરીદના આખિરતના માર્ગને સુધારે.
૩. તાલિમ વગર પીરી-મુરીદી: ત્રણ મહાન અઇમ્માના અધિકૃત સંદર્ભો
જો કોઈ પીર મુરીદને દીન, ઇબાદત અને અખલાકની તાલિમ ન આપે, અથવા મુરીદ પીર પાસેથી કશું શીખવા તૈયાર ન હોય, તો તે સંબંધને તસવ્વુફમાં સદંતર પોકળ માનવામાં આવ્યો છે.
ઇમામ-એ-રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ): તાલિમ વગરનો પીર “રૂહાની લૂંટારો” છે મુજદ્દિદ સાહેબે પોતાના જમાનામાં ગાદીપતિઓના વંશપરંપરાગત દેખાડા સામે સખત અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. ‘મક્તૂબાત-એ-ઇમામ રબ્બાની’ ના દફ્તર ૧, મક્તૂબ ૨૩ માં તેઓ લખે છે:
“જે વ્યક્તિ પોતે શરીઅત અને સુન્નતના ઇલ્મથી અજાણ હોય અને મુરીદોને નફ્સના શુદ્ધિકરણની તાલિમ ન આપતો હોય, તે પીર નથી પણ દીનનો રાહઝન (માર્ગનો લૂંટારો) છે. આવા લોકો માત્ર ખિરકો (વિશિષ્ટ પોશાક) પહેરીને કે વડવાઓની ગાદી પર બેસીને પોતાને શેખ ગણાવે છે, તેઓ ખુદ પણ ગુમરાહ છે અને મુરીદોને પણ બરબાદ કરે છે.”
વધુમાં, મક્તૂબ ૫૯ માં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘મુરીદ’ એ જ છે જે પોતાના નફ્સની ઇસ્લાહનો દ્રઢ ઇરાદો કરે. જે શખ્સ તાલિમ સ્વીકારતો નથી અને માત્ર દોરા કે તાવીજ પૂરતો સંબંધ રાખે છે, તે મુરીદ નથી પણ માત્ર ‘મુહિબ’ (શુભચિંતક) છે.
હઝરત ગૌષે આઝમ શેખ અબ્દુલ કાદિર જીલાની ( (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ની ચેતવણી ગૌષે પાક પોતાના વિશ્વવિખ્યાત ગ્રંથ ‘ફુતૂહુલ ગૈબ’ ના ૪૬મા મકાલામાં ફરમાવે છે:
“અફસોસ છે તારા પર! તું લોકોને અલ્લાહ તરફ બોલાવવાનો દાવો કરે છે, જ્યારે કે તું પોતે અલ્લાહના દરબારમાંથી ભાગેલો છે. અજ્ઞાની વ્યક્તિ જો પીર બનીને બેસે, તો તે એવા અંધ જેવો છે જે બીજા અંધજનોને રસ્તો બતાવવાનો દાવો કરે છે; પરિણામ એ આવશે કે બંને ખાડામાં પડશે.”
તેમજ ‘અલ-ફતહુર રબ્બાની’ ની ૨૨મી મજલિસમાં ગૌષે આઝમ સ્પષ્ટ કરે છે કે સાચો મુર્શિદ લુહાર જેવો હોય છે, જે મુરીદના કાચા લોઢાને ભઠ્ઠીમાં તપાવીને અને હથોડા મારીને સુંદર હથિયાર બનાવે છે. જે પીર મુરીદને તાલિમ અને મુજાહદાની ભઠ્ઠીમાંથી પસાર ન કરે, તે મુર્શિદ-એ-કામિલ નથી.
સુલતાન-ઉલ-હિન્દ ખ્વાજા ગરીબ નવાઝ (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) નું વચન હઝરત ખ્વાજા મુઇનુદ્દીન ચિશ્તી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના મલફૂઝાત ‘દલીલુલ આરિફીન’ માં નોંધાયું છે કે:
“મુરીદ માટે મુર્શિદ-એ-કામિલના ચહેરા તરફ અદબ સાથે જોવું એ પણ ઇબાદત છે, પરંતુ શર્ત એ છે કે મુર્શિદ શરીઅતનો જાણકાર અને સાહેબે-અમલ હોય. પીરી-મુરીદી એ કોઈ ખેલ નથી. પીર એ છે જે મુરીદના કલ્બની જમીનમાંથી ગુનાહના કાંટા સાફ કરે અને તેમાં અલ્લાહની મહોબ્બતનું બીજ રોપે.”
ખ્વાજા ગરીબ નવાઝ પોતે પોતાના મુર્શિદ ખ્વાજા ઉસ્માન હારૂની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ની સેવામાં સતત વીસ વર્ષ સુધી રહ્યા હતા અને સખત રિયાઝત તથા તાલિમ મેળવી હતી. આ ઇતિહાસ સાબિત કરે છે કે તાલિમ અને ખિદમત વગર રૂહાની ઊંચાઈ મેળવવી અશક્ય છે.
૪. વહબી અતા (ઇલાહી બક્ષિસ) અને કસ્બી સુલૂકની હકીકત
ઘણા લોકો એવી ગેરસમજ ધરાવે છે કે તસવ્વુફમાં કોઈ મહેનત કે ઇલ્મની જરૂર નથી; અલ્લાહ જેને ચાહે તેને રાતોરાત બધું બક્ષી દે છે. આ વિષયને સમજવા માટે ‘જઝ્બહ’ અને ‘સુલૂક’ વચ્ચેનો ભેદ જાણવો જરૂરી છે.
જઝ્બહ (રૂહાની ખેંચાણ): અલ્લાહ તઆલા સર્વશક્તિમાન છે. તે પોતાના ખાસ ફઝ્લથી કોઈ બંદાના કલ્બને વગર મહેનતે પોતાની તરફ ખેંચી લે છે. આવી વહબી નેઅમત ધરાવનાર વ્યક્તિને ‘મજઝૂબ’ કહેવાય છે. સુલૂક (સાધના અને મહેનત): સાલિક શરૂઆતથી જ મુર્શિદના માર્ગદર્શન હેઠળ ઇલ્મ શીખે છે, સુન્નતનું પાલન કરે છે, ભૂખ-તરસ અને રાતની ઇબાદતની રિયાઝત કરે છે અને ધીમે ધીમે બાતિની મકામાત સર કરે છે.
ઇમામ-એ-રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) નો નિર્ણય ‘મક્તૂબાત’, દફ્તર ૧, મક્તૂબ ૨૬૦ માં ઇમામ સાહેબ એક મૂળભૂત સિદ્ધાંત આપે છે:
- માત્ર મજઝૂબ વ્યક્તિ (જેને સીધી ઇલાહી ખેંચાણ મળી છે પણ તેણે સુલૂકની તાલિમ લીધી નથી) તે ક્યારેય અન્ય લોકો માટે પીર કે માર્ગદર્શક બની શકતી નથી.
- અન્ય લોકોના માર્ગદર્શન (ઇરશાદ) માટે ‘મજઝૂબ-એ-સાલિક’ હોવું ફરજિયાત છે. એટલે કે જેને અલ્લાહ તરફથી જઝ્બહ મળ્યું હોય, તેણે પણ સુન્નતના માર્ગે ચાલીને સુલૂકની તમામ તાલિમ વ્યવહારિક રીતે પૂર્ણ કરવી જ પડે છે.
તેમજ મક્તૂબ ૧૮૬ માં તેઓ સખત ચેતવણી આપે છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ શરીઅત અને સુન્નતની પાબંદી વગર ચમત્કારો કે કશ્ફના દાવા કરે, તો તે ઇલાહી રહમત નથી પણ શેતાની છેતરપિંડી (ઇસ્તિદરાજ) છે. સાચી બક્ષિસની એકમાત્ર કસોટી એ છે કે તે વ્યક્તિ મુહમ્મદુર રસૂલુલ્લાહ ﷺ ની સુન્નતની કેટલી નજીક પહોંચે છે.
૫. સાચો મુર્શિદ-એ-કામિલ ઓળખવાની વ્યવહારિક કસોટી
સામાન્ય મુસલમાને ઢોંગી લોકો અને માત્ર તાવીજ આપનારા વ્યવસાયીઓથી બચીને સાચા મુર્શિદની ઓળખ કરવી હોય તો નીચે મુજબના માપદંડો ધ્યાને રાખવા જોઈએ:
- સુન્નત અને શરીઅતનું પાલન: મુર્શિદ પોતે તમામ ફર્ઝ, વાજિબ અને નફ્લ ઇબાદતોમાં રસૂલુલ્લાહ ﷺ ની સુન્નતનો ચુસ્ત પાબંદ હોવો જોઈએ.
- ઇલ્મની પ્રાપ્તિ: તે ઇસ્લામના પાયાના અકીદા અને મસાઇલથી સંપૂર્ણ વાકેફ હોવો જોઈએ.
- દુનિયાની અલિપ્તતા: તે મુરીદોના માલ-નઝરાણા કે દુન્યવી હોદ્દાઓનો ભૂખ્યો ન હોવો જોઈએ.
- નિયમિત તાલિમ: તે મુરીદને માત્ર દોરા-ધાગા આપવાને બદલે નમાઝ, કુરાન તિલાવત, કલ્બી ઝિક્ર અને અખલાક સુધારવાની વ્યવહારિક તાલિમ આપતો હોવો જોઈએ.
- સોહબતની અસર: જેની મજલિસમાં બેસવાથી દુનિયાની લાલચ ઓછી થાય અને અલ્લાહ તઆલાની યાદ દિલમાં તાજી થાય.
આજના દોરમાં માત્ર સોશિયલ મીડિયાની સ્ક્રીન પર જોઈને કોઈને પીર માની લેવા કે તાવીજ કરનાર સામાન્ય આમિલને મુર્શિદ સમજી લેવાની ભૂલમાંથી બહાર આવવું અત્યંત જરૂરી છે. જો કોઈ સાચી મજબૂરીવશ દૂર રહીને ઓનલાઇન બયઅત થાય, તો તેને સામાન્ય સંબંધ કે બરકતનો સાધન ગણી શકાય; પરંતુ સાચા તઝકિયા અને બાતિની પ્રગતિ માટે મુર્શિદ-એ-કામિલની રૂબરૂ સોહબત, સંગત અને તેમની તાલિમ હેઠળ નફ્સને તોડવો અનિવાર્ય છે.
શરીઅતનું જ્ઞાન લીધા વગર અને સુન્નતના માર્ગે ચાલ્યા વગર કોઈ પણ વ્યક્તિ રૂહાની મંઝિલ સુધી પહોંચી શકતી નથી. તેથી દરેક તાલિબે નામ માત્રના દંભથી દૂર રહીને સૌપ્રથમ શરીઅતનું સાચું ઇલ્મ પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ અને ત્યારબાદ કોઈ સુન્નતના પાબંદ મુર્શિદની સોહબતમાં જઈને પોતાના દિલને પાક-સાફ બનાવવાની મહેનત કરવી જોઈએ. આ જ કાદિરિયા, ચિશ્તિયા અને નક્ષબંદિયા તમામ મુબારક સિલસિલાઓનો સાચો અને અધિકૃત માર્ગ છે.
About the Author
