સાચી રઝા: અલ્લાહના દરેક નિર્ણય અને મરજી પર સંપૂર્ણ રાજી રહેવું (ભાગ – ૧૬)

પ્રસ્તાવના

આધ્યાત્મિક માર્ગ (તરીકત) પર આગળ વધતા સાધક (સાલિક) ના જીવનમાં અનેક રૂહાની મુકામો આવે છે. તૌબા દ્વારા ભૂતકાળની ભૂલો ધોવાય છે, ઈનાબહ દ્વારા ચિત્ત અલ્લાહ તરફ વળે છે, વરઅ દ્વારા શંકાસ્પદ બાબતોથી બચી શકાય છે, સબ્ર દ્વારા કસોટીઓમાં મન સ્થિર રહે છે, શુક્ર દ્વારા નેઅમતોની કદર થાય છે અને ખૌફ-ઓ-રજા દ્વારા ઈમાનનું સંતુલન જળવાય છે. આ તમામ તબક્કાઓ પાર કર્યા પછી સાધક જ્યાં પહોંચે છે, તેને સૂફીવાદનો સર્વોચ્ચ મુગટ અને અંતિમ શિખર ગણવામાં આવે છે, અને તે મુકામ એટલે સાચી રઝા (Rida/Raza – પરમ પ્રસન્નતા અને સ્વીકાર).

તસવ્વુફની પરિભાષામાં રઝા એટલે માત્ર લાચારીવશ ભાગ્યને સ્વીકારી લેવું એવું નથી. રઝા એ હૃદયની એવી અલૌકિક અને સ્થિર અવસ્થા છે જ્યાં સાધકના મનમાંથી તમામ પ્રકારની ફરિયાદો, અસંતોષ, “કેમ અને શા માટે” જેવા પ્રશ્નો સદંતર શમી જાય છે. તે પોતાના માલિકના દરેક નિર્ણયમાં, પછી તે સુખ હોય કે દુઃખ, બીમારી હોય કે તંદુરસ્તી, માન હોય કે અપમાન—હૃદયપૂર્વક રાજી રહે છે. મકતૂબાત-એ-ઈમામ રબ્બાનીમાં હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફ-એ-સાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ રઝાને સમગ્ર વિલાયત (આધ્યાત્મિક નિકટતા) નો નિચોડ ગણાવ્યો છે.

શ્રેણીના ભાગ-૧૫: સાચી રજા – અલ્લાહની અસીમ રહમત અને ક્ષમા પર દ્રઢ આશા https://sufidiary.com/sachi-raja-meaning-in-sufism/

સાચી રઝા: શુદ્ધ ગુજરાતી અર્થ અને પારિભાષિક સ્પષ્ટતા

‘રઝા’ (رضاء / رِضَا) એ અરબી ભાષાનો અત્યંત ઊંડો અને સમૃદ્ધ શબ્દ છે. તેને સાહિત્યિક ગુજરાતીમાં સમજવા માટે નીચે મુજબનું વર્ગીકરણ ઉપયોગી છે:

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, સાચી રઝા એટલે “પોતાની વ્યક્તિગત પસંદગીઓને અલ્લાહની પસંદગીમાં વિલીન કરી દેવી, જેથી જે અલ્લાહને પ્રિય છે તે જ બંદાને પ્રિય બની જાય.”

પવિત્ર કુરાને કરીમમાં રઝાના દિવ્ય સંદર્ભો

પવિત્ર કુરાને કરીમમાં અલ્લાહ તઆલાએ પોતાની પ્રસન્નતા અને બંદાની રઝાને ઈમાનનું સર્વોચ્ચ ફળ જાહેર કર્યું છે:

૧. અલ્લાહ તેમનાથી રાજી અને તેઓ અલ્લાહથી રાજી:

સૂરહ અલ્-બય્યિનાહ અને સૂરહ અલ્-માઇદાહમાં અલ્લાહ તઆલા સાચા ઈમાનવાળાઓની ઓળખ આપતા ફરમાવે છે:

رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ۚ ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ (સૂરહ અલ્-બય્યિનાહ: ૯૮, આયાત: ૮) ગુજરાતી ભાષાંતર: “અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થઈ ગયો અને તેઓ અલ્લાહથી રાજી થઈ ગયા; આ (મહાન દરજ્જો) તે વ્યક્તિ માટે છે જે પોતાના પાલનહારનો ભય રાખે છે.”

૨. નફ્સે મુત્મઇન્નાહને પ્રેમાળ આહ્વાન:

સૂરહ અલ્-ફજ્રમાં અલ્લાહ તઆલા શાંત ચિત્ત ધરાવતા આત્માને પોતાના સાનિધ્યમાં બોલાવતા ફરમાવે છે:

يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ﴿٢٧﴾ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً ﴿٢૮﴾ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي ﴿٢૯﴾ وَادْخُلِي جَنَّتِي (સૂરહ અલ્-ફજ્ર: ૮૯, આયાત: ૨૭-૩૦) ગુજરાતી ભાષાંતર: “હે શાંતિ પામેલા આત્મા (નફ્સે મુત્મઇન્નાહ)! તું તારા પાલનહાર તરફ પાછો ફર એવી હાલતમાં કે તું તેનાથી રાજી હોય અને તે તારાથી રાજી હોય. પછી તું મારા નેક બંદાઓમાં દાખલ થઈ જા, અને મારી જન્નતમાં પ્રવેશ કર.”

૩. અલ્લાહની રઝા જન્નત કરતાં પણ મહાન નેઅમત છે:

સૂરહ અત્-તૌબાહમાં અલ્લાહ તઆલા સ્પષ્ટ કરે છે કે જન્નતના તમામ સુખો કરતાં અલ્લાહની પ્રસન્નતા સર્વોપરી છે:

وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ۚ ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (સૂરહ અત્-તૌબાહ: ૯, આયાત: ૭૨) ગુજરાતી ભાષાંતર: “અને અલ્લાહ તરફથી મળનારી સહેજ પ્રસન્નતા (રિઝવાન) એ સૌથી મોટી નેઅમત છે; અને આ જ ખરી અને ભવ્ય સફળતા છે.”

પવિત્ર હદીસ શરીફના આલોકમાં રઝા

પયગંબર હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા (સલ્લલ્લાહુ અલયહિ વ સલ્લમ) ના પવિત્ર વચનોમાં રઝાને ઈમાનની મીઠાશ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે:

૧. ઈમાનનો સાચો સ્વાદ:

હઝરત અબ્બાસ બિન અબ્દુલ મુત્તલિબ (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નકલ કરે છે કે અલ્લાહના રસૂલ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ એ ફરમાવ્યું:

ذَاقَ طَعْمَ الإِيمَانِ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً (સહીહ મુસ્લિમ) ગુજરાતી અનુવાદ: “તે વ્યક્તિએ ઈમાનનો સાચો સ્વાદ ચાખી લીધો જે અલ્લાહને પોતાના રબ્બ તરીકે, ઇસ્લામને પોતાના દીન તરીકે અને મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહિ વ સલ્લમ) ને પોતાના રસૂલ તરીકે સ્વીકારીને પૂર્ણપણે રાજી થઈ ગયો.”

૨. ફેંસલા પછી રઝાની દુઆ:

પયગંબર સાહેબ (સલ્લલ્લાહુ અલયહિ વ સલ્લમ) પોતાની દુઆઓમાં માંગતા હતા: “હે અલ્લાહ! હું તારી પાસે ફેંસલો (કઝા) આવી ગયા પછી તેના પર રાજી રહેવાની (અર્-રઝા બદલ કઝા) તૌફીક માંગુ છું.” આ સાબિત કરે છે કે મુશ્કેલ સંજોગો પછી મનને શાંત રાખવું એ અલ્લાહની વિશેષ કૃપા છે.

મૂળ પત્રનો અંશ

હઝરત ઈમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના મકતૂબાત શરીફ (દફ્તર પ્રથમ, પત્ર ક્રમાંક ૩૧૩) માંથી રઝા અને તેની સર્વોચ્ચતા વિશેનો મૂળ ફારસી અંશ નીચે મુજબ છે:

مقامِ رضا نہایتِ مقاماتِ سلوک است و غایتِ درجاتِ وصول. در مقامِ صبر نفس را کراہت باقی است و در مقامِ رضا کراہت زائل گشتہ، تلخیِ قضا چون شیرینیِ عطا مے گردد.

સરળ ગુજરાતી અનુવાદ

“મકામે રઝા એ આધ્યાત્મિક સાધના (સલૂક) નો સર્વોચ્ચ અંતિમ મુકામ છે અને અલ્લાહ સુધી પહોંચવાના દરજ્જાઓની પરાકાષ્ઠા છે. સબ્રના મુકામ પર નફ્સમાં દુઃખ કે કડવાશ હજી બાકી રહે છે, પરંતુ સાચી રઝા ના મુકામ પર તે કડવાશ સદંતર નાબૂદ થઈ જાય છે; અને તકદીરની કડવાશ પણ એવી મીઠી લાગે છે જાણે કોઈ દિવ્ય ભેટ પ્રાપ્ત થઈ હોય.”

ગહન સાહિત્યિક અને આધ્યાત્મિક વિશ્લેષણ

૧. સબ્ર (Patience) અને સાચી રઝા (Contentment) વચ્ચેનો સૂક્ષ્મ તફાવત

ઘણા સાધકો સબ્ર અને રઝાને સમાન ગણે છે, પરંતુ તસવ્વુફમાં આ બંને વચ્ચે વિશાળ અંતર છે:

• સબ્ર કરનારની સ્થિતિ: જ્યારે કોઈ સંકટ કે મુશ્કેલી આવે છે, ત્યારે સાધકને અંદરથી દુઃખ, વેદના અને કષ્ટ થાય છે. પરંતુ તે અલ્લાહના ડરથી પોતાના મન પર પથ્થર મૂકીને ફરિયાદો રોકે છે અને જીભ પર કાબૂ રાખે છે. અહીં નફ્સ સાથે એક સંઘર્ષ ચાલુ હોય છે.
• સાચી રઝા ધારણ કરનારની સ્થિતિ: મુસીબતના સમયે પણ સાધકનું હૃદય એટલા ઊંડા પ્રેમમાં લીન હોય છે કે તેને વિપત્તિનો ભાર લાગતો જ નથી. તે વિચારે છે કે “આ કસોટી મારા પ્રિયતમ (અલ્લાહ) તરફથી આવી છે, તેથી જે મારા માલિકને પસંદ છે તે મને કેમ અપ્રિય હોઈ શકે?” અહીં સંઘર્ષ સમાપ્ત થઈ જાય છે અને પરમ શાંતિ સ્થાપિત થાય છે.

ઈમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) સ્પષ્ટપણે લખે છે કે સબ્ર એ રઝાની તૈયારી છે, જ્યારે સાચી રઝા એ સબ્રનું પાકેલું અને મધુર ફળ છે.

૨. રઝાના ત્રણ મુખ્ય આધ્યાત્મિક સ્તરો

સૂફી આરિફોએ રઝાના સાધકોને ત્રણ સ્તરમાં વહેંચ્યા છે:

૧. સામાન્ય સાધકોની રઝા (રઝા ફિલ-ઇબાદત): અલ્લાહે આપેલા તમામ આદેશો, નમાઝ, રોઝા અને શરીઅતના હુકમોને કોઈ પણ અણગમા વગર ખુશીથી પોતાના જીવનમાં સ્વીકારવા. ૨. વિશેષ સાધકોની રઝા (રઝા ફિલ-કઝા): અલ્લાહ તરફથી આવતી તકદીર, ગરીબી, આર્થિક નુકસાન, બીમારી કે દુનિયાના વિયોગ પર કોઈ પણ ફરિયાદ વગર શાંત રહેવું. ૩. ઉચ્ચ આરિફોની રઝા (રઝા બિર-રબ્બ): આ સર્વોચ્ચ મુકામ છે, જ્યાં સાધક નેઅમત કે મુસીબત તરફ જોતો જ નથી; તેનું ધ્યાન માત્ર નેઅમત આપનાર અલ્લાહ પર કેન્દ્રિત હોય છે. અલ્લાહ જે કરે તેમાં જ તે પરમ આનંદ અનુભવે છે.

૩. ઈમામ રબ્બાનીનું દ્રષ્ટિકોણ: ફના અને બકા પછીની સ્થિતિ

મુજદ્દિદે અલ્ફ-એ-સાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) સમજાવે છે કે સાચી રઝા ત્યાં સુધી શક્ય નથી જ્યાં સુધી મનુષ્યનો નફ્સ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ ન થઈ જાય. જ્યારે માણસ પોતાના અહંકારને મારી નાખે છે (ફના) અને તેનું અસ્તિત્વ અલ્લાહના નૂરથી જીવંત બને છે (બકા), ત્યારે તેનું પોતાનું કોઈ અંગત ગમા-અણગમાનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી. તે સમયે તે કુદરતના પ્રવાહ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.

સૂફી સંતોના જીવનપ્રસંગો

૧. હઝરત રાબિયા બસરી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) નું અમૂલ્ય કથન

એકવાર હઝરત સુફયાન સૌરી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ હઝરત રાબિયા બસરીની હાજરીમાં આહ ભરીને કહ્યું: “અફસોસ! કેવો દુઃખદ જમાનો છે!” હઝરત રાબિયાએ તરત જ ટકોર કરી: “આમ ન કહો! બલ્કે એમ કહો કે ‘અફસોસ! મારી પાસે રઝાની કેટલી મોટી કમી છે!’ જો તમારા હૃદયમાં સાચી રઝા હોત, તો તમને જમાનાની કોઈ વાતથી દુઃખ ન થાત.” પછી કોઈએ પૂછ્યું: “બંદો અલ્લાહથી સાચા અર્થમાં રાજી ક્યારે ગણાય?” તેમણે જવાબ આપ્યો: “જ્યારે મુસીબત આવવા પર તેનું હૃદય એટલું જ ખુશ થાય જેટલું ખુશ તે નેઅમત મળવા પર થતો હતો!”

૨. ખલીફા હઝરત ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નો સંતોષ

ઇસ્લામના પાંચમા ન્યાયી ખલીફા ગણાતા હઝરત ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ને જ્યારે કોઈએ તેમની માનસિક સ્થિતિ વિશે પૂછ્યું ત્યારે તેમણે ઐતિહાસિક શબ્દો કહ્યા હતા: “હું સવારે એવી હાલતમાં ઊઠું છું કે મારા હૃદયમાં કોઈ અંગત ઈચ્છા બાકી નથી રહી. અલ્લાહ તઆલા જે બાબતનો નિર્ણય કરી દે છે, મારી ખુશી અને આનંદ માત્ર તે જ નિર્ણયમાં સમાયેલા હોય છે.”

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને રેડિકલ એક્સેપ્ટન્સ (Radical Acceptance)

આજના આધુનિક સાયકોલોજી અને ન્યુરોસાયન્સમાં માનસિક રોગોના ઈલાજ માટે જે પદ્ધતિ સૌથી વધુ પ્રચલિત બની છે, તેને “Radical Acceptance” (સંપૂર્ણ સ્વીકારનો સિદ્ધાંત) કહેવામાં આવે છે:

• દુઃખ vs. પીડા (Pain vs. Suffering): મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે જીવનમાં પીડા (Pain) અનિવાર્ય છે, પરંતુ દુઃખી થવું (Suffering) વૈકલ્પિક છે. જ્યારે આપણે વાસ્તવિકતા સામે લડીએ છીએ અને “મારી સાથે જ આવું કેમ થયું?” કહીને વિદ્રોહ કરીએ છીએ, ત્યારે માનસિક તણાવ જન્મે છે. રઝા આ વિદ્રોહને શાંત પાડે છે.
• Cortisol અને તણાવનું શમન: જ્યારે મનુષ્ય પરિસ્થિતિ સામે ઝઘડવાને બદલે તેને સ્વીકારી લે છે, ત્યારે મગજનું Fight or Flight કેન્દ્ર શાંત થઈ જાય છે અને બ્લડ પ્રેશર તથા ડિપ્રેશનનું સ્તર ઝડપથી ઘટે છે.
• ઇસ્લામિક રઝાની સર્વોચ્ચતા: આધુનિક મનોવિજ્ઞાન માત્ર પરિસ્થિતિને સહન કરવાનું શીખવે છે, જ્યારે ઇસ્લામનો રઝાનો સિદ્ધાંત શીખવે છે કે “આ પરિસ્થિતિ મારા પ્રેમાળ અને જ્ઞાની રબ્બ દ્વારા ઘડાઈ છે, જેમાં મારું કોઈ અંતિમ કલ્યાણ છુપાયેલું છે.” આ ભાવના સ્વીકારને આનંદમાં ફેરવી નાખે છે.

દૈનિક જીવનમાં સાચી રઝા કેળવવાના ૫ વ્યવહારિક સોપાન

આપણા રોજિંદા જીવનમાં સાચી રઝા ના મુકામનો અનુભવ કરવા માટે નીચે મુજબના ૫ વ્યવહારિક પગલાં લઈ શકાય છે:

૧. “શા માટે હું?” (Why Me?) કહેવાનું બંધ કરો: જ્યારે કોઈ મુશ્કેલી, નુકસાન કે બીમારી આવે ત્યારે ફરિયાદ કરવાને બદલે કહો: “ઇન્ના લિલ્લાહિ વ ઇન્ના ઇલયહિ રાજિઊન” અને માનો કે તેમાં અલ્લાહની કોઈ છુપી હિકમત છે. ૨. પોતાના પ્રયાસ પછી પરિણામ અલ્લાહ પર છોડો: વ્યવસાય, પરીક્ષા કે સંબંધોમાં તમારો ૧૦૦% પ્રયત્ન કરો, પરંતુ પરિણામ ધાર્યા મુજબ ન આવે તો ચિંતા કરવાને બદલે અલ્લાહના ફેંસલાને માથે ચઢાવો. ૩. રોજ સવારે અને સાંજે મસનૂન દુઆ પઢો:

رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَبِيًّا (હું અલ્લાહના રબ્બ હોવા પર, ઇસ્લામના દીન હોવા પર અને મુહમ્મદ સલ્લલ્લાહુ અલયહિ વ સલ્લમ ના નબી હોવા પર પૂર્ણપણે રાજી છું). ૪. ભૂતકાળના પસ્તાવાઓમાંથી બહાર આવો: “જો મેં આમ કર્યું હોત તો તેમ થાત” જેવા વિચારો શેતાન તરફથી હોય છે. જે થઈ ગયું તે અલ્લાહની મરજી હતી તેમ માની આગળ વધો. ૫. લોકોની ટીકા કે પ્રશંસાથી મુક્ત થાઓ: જ્યારે તમારું લક્ષ્ય માત્ર અલ્લાહને રાજી કરવાનું બની જશે, ત્યારે લોકો શું કહે છે તેનાથી તમારા મનની શાંતિ ક્યારેય ભંગ નહીં થાય.

વ્યવહારિક પ્રાસંગિકતા

આજના અનિશ્ચિત, સ્પર્ધાત્મક અને તીવ્ર માનસિક અસંતોષના યુગમાં સાચી રઝા એ સાચો આંતરિક કિલ્લો છે:

• Overthinking (અતિશય ચિંતા) માંથી મુક્તિ: આજના મોટાભાગના માનસિક રોગો ભવિષ્યની અસલામતી અને ભૂતકાળના અસંતોષમાંથી જન્મે છે. રઝા મનુષ્યને વર્તમાન ક્ષણમાં અલ્લાહના રક્ષણ હેઠળ જીવતા શીખવે છે.
• આર્થિક મંદી અને કારકિર્દીના તણાવ સામે ઢાલ: નોકરી છૂટી જવી કે ધંધામાં મંદી આવવી એ આજના યુગની સામાન્ય બાબત છે. જે હૃદયમાં રઝા વસેલી છે તે વ્યક્તિ આત્મહત્યા કે હતાશા તરફ જવાને બદલે અલ્લાહના નવા દરવાજા ખુલવાની રાહ જુએ છે.
• કૌટુંબિક સુખ અને શાંતિ: સંબંધોમાં જ્યારે આપણે સામેવાળાની ખામીઓ સાથે તેને સ્વીકારતા શીખીએ છીએ અને અલ્લાહની વહેંચણી પર રાજી રહીએ છીએ, ત્યારે પારિવારિક ઝઘડાઓ આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

પ્રમાણભૂત સંદર્ભ

મૂળ પત્રનો સંપૂર્ણ ઉર્દૂ અનુવાદ વાંચવા માટે તમે maktabah.org maktabah.org પર જઈને ‘મકતૂબાત શરીફ ઉર્દૂ’ (કાઝી આલીમુદ્દીન / મૌલાના નસીમ અહમદ ફરીદ મઝહિરી આવૃત્તિ) નો સંદર્ભ લઈ શકો છો.

તમારો પ્રતિભાવ: શું તમારા જીવનમાં ક્યારેય એવું બન્યું છે કે શરૂઆતમાં કોઈ પરિસ્થિતિ તમને બહુ દુઃખદ લાગી હોય, પરંતુ તમે અલ્લાહની મરજી સમજીને તેના પર રાજી રહ્યા અને પાછળથી તેમાં જ તમારું મોટું કલ્યાણ સાબિત થયું હોય? તમારો પ્રેરણાદાયક અનુભવ નીચે કમેન્ટ બોક્સમાં જરૂર શેર કરો.

આગામી ભાગની ઝાંખી: તસવ્વુફના આ દિવ્ય મુકામોની યાત્રામાં, આગામી પ્રકરણ “પ્રકરણ ૧૭: ઇખ્લાસ (Ikhlas) – કર્મોમાં નિષ્કપટતા, સંપૂર્ણ દંભમુક્તિ અને નિયતની શુદ્ધિ” પર વિસ્તૃત લેખ પ્રકાશિત કરવામાં આવશે. અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!

About the Author

Sufidiary

Administrator

પીર સૈયદ ઈશાકમિયાં અલઅબ્બાસી અલહાશિમી ખાનકાહ-એ-આલિયા નકશ઼બંદીયા-ચિશ્તિયા-સાબિરીયા-અશરફીયા, ભુજ કચ્છ.

Visit Website View All Posts