પ્રકરણ ૮: સુલતાન જલાલુદ્દીન ખ્વારિઝમશાહ

જલાલુદ્દીન ખ્વારિઝમશાહ – એક એકાકી યોદ્ધાનો સંઘર્ષ

પ્રસ્તાવના: વિનાશના વંટોળ વચ્ચે આશાનું કિરણ

હિજરી સન ૬૧૭ (ઇ.સ. ૧૨૨૦) નો એ કાળખંડ ઇસ્લામિક ઇતિહાસનો સૌથી કાળો અધ્યાય હતો. ચંગીઝ ખાનના નેતૃત્વમાં તાતારીઓ (મોંગોલો) એ મધ્ય એશિયાના સમૃદ્ધ ઇસ્લામિક નગરો—સમરકંદ, બુખારા અને ગુરગંજ—ને રાખના ઢગલામાં ફેરવી નાખ્યા હતા. ઇબ્ન અલ-અસીર પોતાના પ્રખ્યાત ઇતિહાસ ગ્રંથ ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ માં લખે છે કે, “આ આક્રમણ એટલું ભયાનક હતું કે આદમની ઉત્પત્તિ પછી માનવજાતે આવો પ્રલય ક્યારેય જોયો ન હતો.”
આવા ઘોર અંધકાર અને પરાજયની ગર્તામાં ડૂબેલા ખ્વારિઝમ સામ્રાજ્યના પતન પછી, જ્યારે મહાન સુલતાન અલાઉદ્દીન મુહમ્મદ ખ્વારિઝમશાહ કેસ્પિયન સમુદ્રના એક નિર્જન ટાપુ પર અત્યંત લાચારીની સ્થિતિમાં મૃત્યુ પામ્યા, ત્યારે ઇસ્લામી સલ્તનતનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં હતું. પરંતુ વિનાશના આ વંટોળ વચ્ચે પણ એક એવો યોદ્ધા ઊભો થયો, જેણે તાતારીઓના વિજય રથને રોકવા માટે પોતાનું લોહી રેડી દીધું. તે યોદ્ધા એટલે સુલતાન અલાઉદ્દીનનો બહાદુર પુત્ર—સુલતાન જલાલુદ્દીન મકબુરની ખ્વારિઝમશાહ.

સામ્રાજ્યનું વિખેરણ અને જલાલુદ્દીનનો ઉદય

પિતાના અવસાન બાદ જલાલુદ્દીનને વારસામાં કોઈ ભવ્ય મહેલ કે વિશાળ સેના નહોતી મળી, પરંતુ તેને મળ્યો હતો તાતારીઓ સામે લડવાનો અડગ ઇરાદો અને ધગધગતી ભસ્મ જેવું સામ્રાજ્ય. ચંગીઝ ખાનના સૈનિકો તેના લોહીના તરસ્યા હતા. ગુરગંજથી ભાગીને જલાલુદ્દીન ગઝની (વર્તમાન અફઘાનિસ્તાન) પહોંચ્યો.
ગઝનીમાં જલાલુદ્દીને વિખરાયેલા મુસ્લિમ સૈનિકો અને સ્થાનિક શાસકોને એકત્રિત કરવાનું ભગીરથ કાર્ય શરૂ કર્યું. તેની બહાદુરી અને નેતૃત્વ ક્ષમતા જોઈને ટર્કિશ, અફઘાન અને ખલજી સૈનિકો તેની ધ્વજા હેઠળ એકઠા થવા લાગ્યા. ટૂંક જ સમયમાં તેની પાસે એક સક્ષમ લશ્કર તૈયાર થઈ ગયું. આ એ સમય હતો જ્યારે મુસ્લિમોએ પ્રથમ વખત પરાજયની માનસિકતામાંથી બહાર આવીને વળતો પ્રહાર કરવાનું વિચાર્યું.

પરવાનાનું ઐતિહાસિક યુદ્ધ: મોંગોલોના અજેય હોવાનો ભ્રમ તૂટ્યો

હિજરી સન ૬૧૮ (ઇ.સ. ૧૨૨૧) માં ગઝની નજીક ‘પરવાના’ નામના સ્થળે સુલતાન જલાલુદ્દીન અને મોંગોલ સેનાપતિ શિગી કુતુકુ વચ્ચે એક ભીષણ યુદ્ધ ખેલાયું. ચંગીઝ ખાને જલાલુદ્દીનનો ખાતમો કરવા માટે ત્રીસ હજારનું અદ્યતન લશ્કર મોકલ્યું હતું.

યુદ્ધની વ્યૂહરચના: જલાલુદ્દીને પહાડી પ્રદેશનો કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો. તેણે પોતાના ઘોડેસવારોને ઘોડા પરથી ઉતરીને પહાડી ઓથ પાછળ રહી તીરંદાજી કરવાનો આદેશ આપ્યો.
મોંગોલોની પીછેહઠ: તાતારીઓની પરંપરાગત યુદ્ધ પદ્ધતિ આ પહાડી ક્ષેત્રમાં નિષ્ફળ સાબિત થઈ. જલાલુદ્દીને પોતે સેનાની મોખરે રહીને એવો જોરદાર હુમલો કર્યો કે મોંગોલ સૈન્યમાં નાસભાગ મચી ગઈ.
ઐતિહાસિક પરિણામ: ઇતિહાસમાં આ પ્રથમ એવી ઘટના હતી જ્યાં મોંગોલોની અજેય સેનાનો સજ્જડ પરાજય થયો હતો. આ વિજયે સમગ્ર ઇસ્લામિક જગતમાં એક નવો પ્રાણ ફૂંક્યો કે તાતારીઓ અજેય નથી, તેમને પણ હરાવી શકાય છે.

ભાવનાત્મક પાસું: પરસ્પર મતભેદો અને એકાકી યોદ્ધાની કરુણતા

પરવાનાના યુદ્ધમાં મેળવેલો આ ભવ્ય વિજય લાંબો સમય ટકી શક્યો નહીં. ઇસ્લામિક ઇતિહાસની એ સૌથી મોટી કમનસીબી રહી છે કે જ્યારે પણ વિજય નજીક હોય છે, ત્યારે આંતરિક મતભેદો અને લાલચ સર્વનાશ નોતરે છે. યુદ્ધ પછી લૂંટના માલ (ગનીમત) ની વહેંચણી અને એક કિંમતી ઘોડાની માલિકી બાબતે મુસ્લિમ અમીરો વચ્ચે વિવાદ સળગ્યો.
જલાલુદ્દીનના સસરા અમીન અલ-મુલ્ક અને ખલજી સરદાર સૈફુદ્દીન ઇગરાક વચ્ચે ઉગ્ર ઝઘડો થયો. સુલતાન જલાલુદ્દીને મામલો શાંત પાડવાનો ઘણો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ અહંકાર અને અંદરોઅંદરની ઈર્ષ્યા જીતી ગઈ. રાતોરાત સેનાનો અડધોઅડધ ભાગ (ખાસ કરીને ખલજી અને અફઘાન સૈનિકો) સુલતાનનો સાથ છોડીને ચાલ્યો ગયો.
ઇબ્ન અલ-અસીર આ ઘટના પર ઊંડો અફસોસ વ્યક્ત કરતા લખે છે કે:

“જો મુસ્લિમ શાસકો અને અમીરોએ તે સમયે પોતાના અંગત સ્વાર્થ અને મતભેદો બાજુ પર મૂકીને સુલતાન જલાલુદ્દીનનો સાથ આપ્યો હોત, તો તાતારીઓનો વિનાશ ત્યાં જ થઈ ગયો હોત અને ઇસ્લામિક વિશ્વ આગામી સદીઓના વિનાશમાંથી બચી ગયું હોત.”

આ આંતરિક દગાખોરીને કારણે સુલતાન જલાલુદ્દીન તદ્દન એકલો પડી ગયો. બીજી તરફ, જ્યારે ચંગીઝ ખાનને ખબર પડી કે પરવાનામાં તેની સેના હારી ગઈ છે અને હવે મુસ્લિમ સેના વિખેરાઈ ગઈ છે, ત્યારે તે પોતે એક વિશાળ ટાપૂ જેવા સૈન્ય સાથે જલાલુદ્દીનનો પીછો કરવા નીકળ્યો.

સિંધુ નદીના કિનારે મહાસંગ્રામ: જીવન અને મરણની લડાઈ

પોતાની ટૂંકી સેના સાથે ચંગીઝ ખાનનો સામનો કરવો અશક્ય હોવાથી, જલાલુદ્દીને ભારત (હિન્દુસ્તાન) તરફ પ્રયાણ કર્યું. તેનો પ્લાન સિંધુ નદી પાર કરીને સુરક્ષિત સ્થાને પહોંચવાનો હતો. પરંતુ હિજરી સન ૬૧૮ ના આખરી મહિનાઓમાં, જલાલુદ્દીન હજુ નદી પાર કરવાની હોડીઓની વ્યવસ્થા કરી રહ્યો હતો ત્યાં જ ચંગીઝ ખાનની અફાટ સેનાએ તેને ત્રણેય બાજુથી ઘેરી લીધો.
પાછળ હિમાલયની પહાડીઓ, આજુબાજુ મોંગોલોનું લોખંડી કવચ અને સામે ગાંડીતૂર બનેલી સિંધુ નદી—આ પરિસ્થિતિમાં ઇતિહાસનું સૌથી રોમાંચક અને હૃદયદ્રાવક યુદ્ધ રમાયું જેને ‘બેટલ ઓફ ઇન્ડસ’ (સિંધુ નદીનું યુદ્ધ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

યુદ્ધનું વિગતવાર દ્રશ્ય:

૧. વીરતાની પરાકાષ્ઠા: જલાલુદ્દીન પાસે માત્ર ૭૦૦૦ જેટલા વફાદાર સૈનિકો બચ્યા હતા, જ્યારે મોંગોલો હજારોની સંખ્યામાં હતા. સુલતાને હાર સ્વીકારવાને બદલે મરણીયા થઈને લડવાનું નક્કી કર્યું. તે પોતાના ઘોડા પર સવાર થઈને ચંગીઝ ખાનના લશ્કરના કેન્દ્ર પર તૂટી પડ્યો.
૨. ચંગીઝ ખાનનું આશ્ચર્ય: જલાલુદ્દીન સિંહની જેમ લડતો હતો. તેની તલવારની ધાર સામે જે પણ મોંગોલ આવતો, તે માર્યો જતો. ચંગીઝ ખાન પોતે આ યુવાન યોદ્ધાની બહાદુરી જોઈને દંગ રહી ગયો હતો. તેણે પોતાના સૈનિકોને આદેશ આપ્યો કે જલાલુદ્દીનને જીવતો પકડવામાં આવે.
૩. અંતિમ બલિદાન અને નિર્ણય: સાંજ પડતા સુધીમાં સુલતાનના મોટાભાગના સાથીઓ શહીદ થઈ ચૂક્યા હતા. સૂર્ય આથમવાની અણી પર હતો અને મોંગોલો તેને જીવતો પકડવા માટે ઘેરો સાંકડો કરી રહ્યા હતા. જલાલુદ્દીને જોયું કે હવે બચવાનો કોઈ માર્ગ નથી. તેણે પોતાની વહાલી પત્ની અને બાળકોને મોંગોલોના અત્યાચારથી બચાવવા માટે ભારે હૈયે સિંધુ નદીમાં વહાવી દીધા (કેટલાક ઇતિહાસકારોના મતે તેમણે પોતે જ પરિવારને નદીમાં ડૂબાડી દીધો જેથી તેઓ મોંગોલોના ગુલામ ન બને).

સિંધુની છલાંગ: ચંગીઝ ખાનની પ્રશંસા

પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવ્યા પછી, સુલતાને એક અકલ્પનીય સાહસ કર્યું. તેણે પોતાનું ભારે બખ્તર ઉતાર્યું, ધનુષ-બાણ પીઠ પર બાંધ્યા, પોતાના થાકેલા પરંતુ વફાદાર ઘોડાને એડી મારી અને સિંધુ નદીના આશરે ૩૦ થી ૪૦ ફૂટ ઊંચા કિનારેથી સીધી નદીના ધસમસતા પ્રવાહમાં છલાંગ લગાવી દીધી.
મોંગોલ સૈનિકોએ તેના પર તીર ચલાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ ચંગીઝ ખાને તેમને રોકી દીધા. ચંગીઝ ખાન સિંધુના કિનારે ઊભો રહીને આ અદ્ભુત દ્રશ્ય જોઈ રહ્યો હતો. જલાલુદ્દીન નદીના પ્રવાહને ચીરતો સામેના કિનારે પહોંચી ગયો. સામે કાંઠે પહોંચીને તેણે પોતાની તલવાર હવામાં લહેરાવીને ચંગીઝ ખાનને પડકાર્યો.
ચંગીઝ ખાને તે સમયે પોતાના પુત્રો તરફ ફરીને ઇતિહાસનું એક અમર વાક્ય કહ્યું હતું:
“પિતાને આવો પુત્ર હોવો જોઈએ! જે સિંધુ જેવી ભયાનક નદી અને મારા જેવા શત્રુના પંજામાંથી આટલી બહાદુરીપૂર્વક બચીને નીકળી શકે, તેના સાહસને સલામ છે. આ યુવાન ભવિષ્યમાં આપણી માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.”

ભારતમાં આશ્રય અને અંતિમ દિવસો

સિંધુ નદી પાર કરીને જલાલુદ્દીન ભારતના પંજાબ વિસ્તારમાં પ્રવેશ્યો. તે સમયે દિલ્હી સલ્તનત પર સુલતાન શમ્સુદ્દીન ઇલ્તુત્મિશ નું શાસન હતું. જલાલુદ્દીને ઇલ્તુત્મિશ પાસે મોંગોલો સામે સંયુક્ત મોરચો માંડવા માટે આશ્રય અને મદદ માંગી. પરંતુ ઇલ્તુત્મિશ એક દૂરંદેશી અને વ્યવહારુ શાસક હતો. તે જાણતો હતો કે જો તે જલાલુદ્દીનને મદદ કરશે, તો ચંગીઝ ખાન દિલ્હી સલ્તનતને પણ નકશામાંથી ભૂંસી નાખશે. તેથી ઇલ્તુત્મિશે અત્યંત કુનેહપૂર્વક અને આદરપૂર્વક મદદ કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો.
મદદ ન મળવા છતાં, જલાલુદ્દીને હિંમત ન હારી. તેણે ખોખર જાતિઓ સાથે જોડાણ કર્યું અને સિંધ તથા પંજાબના કેટલાક વિસ્તારો પર પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું. પરંતુ તેનું અંતિમ લક્ષ્ય પોતાનું ગુમાવેલું સામ્રાજ્ય પાછું મેળવવાનું હતું. થોડા વર્ષો પછી તે ઇરાન અને એનાટોલિયા (તુર્કી) તરફ પાછો ફર્યો, જ્યાં તેણે ફરીથી પોતાની સત્તા સ્થાપવાના પ્રયાસો કર્યા. પરંતુ અફસોસ, મુસ્લિમ શાસકોના અંદરોઅંદરના વિરોધ અને મોંગોલોના અવિરત પીછાને કારણે, ઇ.સ. ૧૨૩૧ (હિજરી ૬૨૮) માં કુર્દિસ્તાનના પહાડોમાં એક અજ્ઞાત હુમલાખોરના હાથે આ મહાન યોદ્ધાનો અંત આવ્યો.

બ્લોગ નિષ્કર્ષ અને ઐતિહાસિક બોધપાઠ

સુલતાન જલાલુદ્દીન ખ્વારિઝમશાહનો ઇતિહાસ માત્ર યુદ્ધોની ગાથા નથી, પરંતુ તે ઇસ્લામિક જગત માટે એક સળગતો પાઠ છે. તે એક એવો મહાનાયક હતો જેની પાસે બહાદુરી, રણકૌશલ્ય અને જઝબો બધું જ હતું, જો તેની પાસે કંઈ નહોતું તો તે હતું “એકતા અને સહકાર”.
જો તે સમયે ઇસ્લામિક વિશ્વના અન્ય શાસકોએ પોતાના અહંકાર અને પરસ્પરના મતભેદો ત્યજીને જલાલુદ્દીનનો સાથ આપ્યો હોત, તો કદાચ ઇતિહાસનું ચક્ર જુદી દિશામાં ફરતું હોત. ઇબ્ન અલ-અસીરનો ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ આપણને યાદ અપાવે છે કે જ્યારે નેતાઓ વ્યક્તિગત સ્વાર્થને સામૂહિક હિત કરતાં વધુ મહત્વ આપે છે, ત્યારે આખી સભ્યતાઓએ તેની કિંમત ચૂકવવી પડે છે. સુલતાન જલાલુદ્દીન ઇતિહાસના પાનાઓ પર કાયમ માટે એક “એકાકી યોદ્ધા” (The Lonely Warrior) તરીકે અમર રહેશે, જેણે આપણી સમક્ષ સાબિત કર્યું કે પરિણામ ગમે તે આવે, અન્યાય અને અત્યાચાર સામે ક્યારેય ઘૂંટણ ન ટેકવવા જોઈએ.