મોહરમ દિવસ ૨: કરબલાની ધરતી પર પવિત્ર કાફલાનું આગમન! ઐતિહાસિક સંદર્ભો સાથે વાંચો કરબલાના ૭૨ શહીદોની અધિકૃત યાદી.

અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહી વ બરકાતુહ.
કરબલાનો ઈતિહાસ એ માત્ર એક જંગ કે સત્તાનો સંઘર્ષ નથી, પરંતુ તે ઇસ્લામિક મૂલ્યો, માનવતા, સબ્ર (ધીરજ) અને હક (સત્ય) ની રક્ષા માટે અપાયેલું સર્વોચ્ચ બલિદાન છે. એક સૂફી તરીકે, પ્રામાણિક ઐતિહાસિક સ્રોતો—જેવા કે ઇમામ ઇબ્ને જરીર અદ-તબરીનું ‘તારીખ અલ-ઉમમ વલ-મુલૂક’ (તારીખ-એ-તબરી), ઇબ્ને અસીરનું ‘અલ-કામિલ ફિ અલ-તારીખ’, ઇબ્ને કસીરનું ‘અલ-બિદાયા વન-નિહાયા’ અને અલ્લામા ઇબ્ને ખલ્દૂનનું ‘મુકાદ્દિમાહ’—ના ગહન અધ્યયનના આધારે અહીં મોહરમ દિવસ-૨ ના આલેખનને વિદ્વતાપૂર્ણ અને સર્વગ્રાહી સ્વરૂપમાં પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું છે.
આ સંશોધનાત્મક લેખમાં ૨જી મોહરમ, ૬૧ હિજરીના રોજ કરબલાની ધરતી પર થયેલા ઐતિહાસિક આગમન, તેના આધ્યાત્મિક અને રાજકીય પાસાંઓ, અને ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ની સાથે શહીદ થનારા તમામ ૭૨ વીર સાથીઓના નામોની અધિકૃત યાદી તેમના ઐતિહાસિક સંદર્ભો સાથે પ્રસ્તુત છે.

૧. પ્રસ્તાવના: કરબલાની પૃષ્ઠભૂમિ અને મક્કાથી પ્રસ્થાન

સન ૬૦ હિજરીમાં મુઆવિયા ઇબ્ને અબી સુફયાનના અવસાન બાદ, તેમના પુત્ર યઝીદે દમાસ્કસ (શામ) ની ગાદી પર બેસીને સમગ્ર ઇસ્લામિક જગત પાસેથી પોતાની વફાદારીના સોગંદ (બયઅત) લેવાનું શરૂ કર્યું. યઝીદનું શાસન ઇસ્લામિક શરિયત, લોકશાહી મૂલ્યો (શૂરા પ્રણાલી) અને નબી-એ-કરીમ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમના આદર્શોથી તદ્દન વિપરીત શાસન વ્યવસ્થા તરફ જઈ રહ્યું હતું. આવા કપરા સમયે, ઇસ્લામના રક્ષક તરીકે ઈમામ હુસૈન ઇબ્ને અલી (રદીઅલ્લાહો અનહુ) સમક્ષ બે જ વિકલ્પ હતા: કાં તો જુલમ અને અધર્મને સ્વીકારી બયઅત કરવી, અથવા સત્ય કાજે સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરવું. ઈમામે બીજો માર્ગ પસંદ કર્યો.
જ્યારે કુફા (ઇરાક) ના લોકો તરફથી હજારોની સંખ્યામાં પત્રો આવ્યા કે, “અમારો કોઈ ઈમામ નથી, આપ પધારો જેથી અમે આપના નેતૃત્વમાં દીન પર ચાલી શકીએ,” ત્યારે ઈમામે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા તપાસવા પોતાના પિતરાઈ ભાઈ હઝરત મુસ્લિમ ઇબ્ને અકીલ (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ને કુફા મોકલ્યા. પ્રારંભિક હકારાત્મક અહેવાલો બાદ ઈમામે મક્કાથી ઇરાક તરફ કૂચ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.
ઝીલ-હજ્જ મહિનાની ૮મી તારીખે (તર્વિયાહના દિવસે), જ્યારે સમગ્ર મુસ્લિમ આલમ હજની તૈયારીમાં મિના તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું, ત્યારે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ને ગુપ્તચરો દ્વારા માહિતી મળી કે યઝીદના સૈનિકો એહરામની આડમાં પવિત્ર કાબાના પરિસરમાં તેમનો વધ કરવા ઘૂસી ચૂક્યા છે. ઈમામે ઇતિહાસપ્રસિદ્ધ નિર્ણય લેતા ફર્મવ્યું કે, “હું મક્કાની પવિત્ર ભૂમિ પર લોહી વહેવડાવીને હરમની હુરમત (પવિત્રતા) ખંડિત કરવા નથી ઈચ્છતો.” પરિણામે, તેમણે હજને ઉમરાહમાં પરિવર્તિત કરી, કાબાનો છેલ્લો તવાફ કર્યો અને પોતાના પરિવાર અને જાંબાઝ સાથીઓ સાથે ઇરાક તરફ પ્રયાણ કર્યું.

૨. માર્ગમાં બનેલી ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને હુર ઇબ્ને યઝીદનો ઘેરાવો

ઇતિહાસકાર ઇબ્ને અસીરના જણાવ્યા મુજબ, પ્રવાસ દરમિયાન ઈમામનો મુકાબલો ‘ઝુ હસમ’ નામના સ્થળે યઝીદી સેનાના અગ્રેસર કમાન્ડર હુર ઇબ્ને યઝીદ અદ-તમીમીના ૧૦૦૦ ઘોડેસવારોના સૈન્ય સાથે થયો. ઉબૈદુલ્લાહ ઇબ્ને ઝિયાદ (કુફાના ગવર્નર) નો આદેશ હતો કે ઈમામને ઘેરી લેવામાં આવે.
તે સમયે હુરની સેના અને તેમના ઘોડાઓ તરસથી વ્યાકુળ હતા. ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) એ દુશ્મન હોવા છતાં માનવતાનું અપ્રતિમ ઉદાહરણ પૂરું પાડતા પોતાના સાથીઓને આદેશ આપ્યો: “આપણા સંગ્રહમાંથી આ સૈનિકોને અને તેમના અશ્વોને પણ પાણી પીવડાવી તૃપ્ત કરો.” નમાજના સમયે હુર અને તેના સૈન્યએ ઈમામ હુસૈનની પાછળ નમાજ અદા કરી, જે દર્શાવે છે કે દુશ્મનના દિલમાં પણ નબીના પૌત્ર પ્રત્યે કેટલી ઇજ્જત હતી. હુરે નમ્રતાપૂર્વક જણાવ્યું કે મને યુદ્ધનો નહીં, પણ આપને કુફા કે મદીના જવા દેવાને બદલે અન્ય નિર્જન માર્ગે લઈ જવાનો હુકમ છે. પરિણામે, કાફલો એક એવા રસ્તે આગળ વધ્યો જે આખરે કરબલા તરફ જતો હતો.

૩. ૨ જી મોહરમ, ૬૧ હિજરી: કરબલાની ધરતી પર મુકામ

૨ જી મોહરમ, ૬૧ હિજરી (બીજી ઓક્ટોબર, ૬૮૦ ઈસવી) ના રોજ ઈમામનો કાફલો ફુરાત (યુફ્રેટીસ) નદીના કિનારે આવેલા એક વેરાન મેદાનમાં પહોંચ્યો. ત્યાં પહોંચતા જ ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નો અશ્વ (ઘોડો) થંભી ગયો. ઈમામે અન્ય ઘોડાઓ બદલ્યા, પરંતુ કોઈ ઘોડો એક ડગલું પણ આગળ વધ્યો નહીં.
તારીખ-એ-તબરી અનુસાર, ઈમામે સ્થાનિક રહેવાસીઓને બોલાવીને પૂછ્યું: “આ ધરતીનું નામ શું છે?”
તેમણે કહ્યું: “નયનવા”, “અમકર”, “ગાદિરિયા”.
ઈમામે ફરી પૂછ્યું: “શું આ સિવાય આનું કોઈ નામ છે?”
ત્યારે એક વૃદ્ધે જવાબ આપ્યો: “આને કરબલા પણ કહેવામાં આવે છે.”
આ નામ સાંભળતા જ ઈમામની આંખો ભીની થઈ ગઈ. તેમણે લાંબો શ્વાસ લઈને ફરમાવ્યું:

“અલ્લાહુમ્મ ઇન્ની અઊઝુબિકા મિનલ કરબિ વલ બલા (હે અલ્લાહ, હું દુઃખ અને મુસીબતથી તારી શરણ માંગું છું). આ જ એ જગ્યા છે જ્યાં આપણા તંબુઓ નંખાશે, આ જ ધરતી પર આપણું લોહી વહેશે અને અહીં જ આપણી કબરો બનશે. મારા પિતા હઝરત અલી (રદીઅલ્લાહો અનહુ) જ્યારે જંગ-એ-સિફ્ફીન વખતે અહીંથી પસાર થયા હતા, ત્યારે તેમણે ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે આ મેદાન નબીના પરિવારના લોહીથી લાલ થશે.”

ઈમામે ત્યાં જ પોતાના ખેમા (તંબુઓ) સ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપ્યો.

૪. કરબલાના ૭૨ શહીદો: હક અને સચ્ચાઈના પહરેદારો (અધિકૃત યાદી)

કરબલાના મેદાનમાં ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ની સાથે રહેલા સાથીઓની કુલ સંખ્યા ૭૨ (કેટલાક સ્રોતો અનુસાર ૭૨ થી ૮૨ ની વચ્ચે) હતી. આ સાથીઓએ ભૂખ, તરસ અને વિશાળ યઝીદી સૈન્ય (જે હજારોની સંખ્યામાં હતું) ની સામે ઝૂકવાનો ઇનકાર કર્યો અને ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગયા.
ઐતિહાસિક ગ્રંથો—જેવા કે ઇબ્ને શહ્ર આશુબની ‘માઝીનુલ ઉલમા’ અને શેખ મુફીદની ‘કિતાબ અલ-ઇરશાદ’—ના આધારે, કરબલાના આ ૭૨ મહાન સાથીઓના નામોને અહલે બૈત (નબીના પરિવાર) અને અન્સાર/અસ્હાબ (સાથીઓ) ના ક્રમમાં નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે:

(અ) બનૂ હાશિમ (ઈમામ હુસૈનનો પવિત્ર પરિવાર) — ૨૩ શહીદો

૧. ઈમામ હુસૈન ઇબ્ને અલી (રદીઅલ્લાહો અનહુ) – કાફલાના નેતા, નબીસલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમના પૌત્ર અને સૈયદુશ-શુહદા.
૨. હઝરત અલી અકબર ઇબ્ને હુસૈન – ઈમામના મોટા પુત્ર, જેમનો ચહેરો હૂબહૂ નબી સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમને મળતો આવતો હતો.
૩. હઝરત અલી અસગર ઇબ્ને હુસૈન – ઈમામના માત્ર ૬ મહિનાના માસૂમ પુત્ર, જેમને તીરથી શહીદ કરાયા.
૪. હઝરત અબ્બાસ ઇબ્ને અલી (અલમદાર) – ઈમામ હુસૈનના ભાઈ, કરબલાના કાફલાના ધ્વજવાહક અને વીર યોદ્ધા.
૫. હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને અલી – હઝરત અલીના પુત્ર અને હઝરત અબ્બાસના સગા ભાઈ.
૬. હઝરત જઅફર ઇબ્ને અલી – હઝરત અલીના પુત્ર.
૭. હઝરત ઉસ્માન ઇબ્ને અલી – હઝરત અલીના પુત્ર (ઝીલ હજ્જ/મોહરમમાં શહીદ).
૮. હઝરત મુહમ્મદ ઇબ્ને અલી – હઝરત અલીના પુત્ર.
૯. હઝરત અબુ બક્ર ઇબ્ને અલી – હઝરત અલીના પુત્ર.
૧૦. હઝરત કાસિમ ઇબ્ને હસન – ઈમામ હસન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ના યુવાન પુત્ર, જેમની વીરતા અજોડ હતી.
૧૧. હઝરત અબુ બક્ર ઇબ્ને હસન – ઈમામ હસનના પુત્ર.
૧૨. હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને હસન – ઈમામ હસનના નાના પુત્ર, જે અલ્તફની જંગમાં શહીદ થયા.
૧૩. હઝરત અઔન ઇબ્ને અબ્દુલ્લાહ – હઝરત ઝૈનબ (રદીઅલ્લાહો અનહા) ના પુત્ર અને હઝરત જઅફર તૈયારના પૌત્ર.
૧૪. હઝરત મુહમ્મદ ઇબ્ને અબ્દુલ્લાહ – હઝરત ઝૈનબ (રદીઅલ્લાહો અનહા)ના દ્વિતીય પુત્ર.
૧૫. હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને જઅફર – જઅફર અત્-તય્યારના વંશજ.
૧૬. હઝરત મુસ્લિમ ઇબ્ને અકીલ – ઈમામના પિતરાઈ ભાઈ (કુફામાં શહીદ થયા, પરંતુ કરબલાના શહીદોની યાદીમાં મોખરે ગણાય છે).
૧૭. હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને અકીલ – અકીલ ઇબ્ને અબી તાલિબના પુત્ર.
૧૮. હઝરત અબ્દુર રહેમાન ઇબ્ને અકીલ – અકીલ ઇબ્ને અબી તાલિબના પુત્ર.
૧૯. હઝરત જઅફર ઇબ્ને અકીલ – અકીલ ઇબ્ને અબી તાલિબના પુત્ર.
૨૦. હઝરત મુહમ્મદ ઇબ્ને મુસ્લિમ – મુસ્લિમ ઇબ્ને અકીલના પુત્ર.
૨૧. હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને મુસ્લિમ – મુસ્લિમ ઇબ્ને અકીલના મોટા પુત્ર.
૨૨. હઝરત મુહમ્મદ ઇબ્ને અબી સઇદ – અબી સઇદ ઇબ્ને અકીલના પુત્ર.
૨૩. હઝરત અમીર ઇબ્ને મુસ્લિમ – બનૂ હાશિમના વફાદાર સહયોગી.

(બ) અસ્હાબ અને વફાદાર સાથીઓ (અન્સાર) — ૪૯ શહીદો

આ એ મહાન આત્માઓ હતા જેમણે ઈમામ હુસૈનની રક્ષા કાજે પોતાના પ્રાણ ન્યોછાવર કર્યા. ઈમામ હુસૈને આ સાથીઓ વિશે આશુરાની રાત્રે કહ્યું હતું: “મેં મારા સાથીઓ જેવા વફાદાર અને બહાદુર સાથીઓ સમગ્ર ઇતિહાસમાં ક્યાંય જોયા નથી.”
૨૪. હઝરત હબીબ ઇબ્ને મઝાહિર અલ-અસદી – ઈમામ હુસૈનના બાળપણના મિત્ર અને કુફાના વયોવૃદ્ધ વીર યોદ્ધા.
૨૫. હઝરત મુસ્લિમ ઇબ્ને અઔસજા અલ-અસદી – મહાન નબીસલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમના વૃદ્ધ સહાબી અને કરબલાના પ્રથમ શહીદોમાંના એક.
૨૬. હઝરત હુર ઇબ્ને યઝીદ અદ-તમીમી – યઝીદી સેનાના કમાન્ડર, જેમણે આશુરાના દિવસે તૌબા કરી ઈમામનો સાથ આપ્યો.
૨૭. હઝરત ઝુહૈર ઇબ્ને કૈન અલ-બજલી – કાફલાના દક્ષિણ ભાગના કમાન્ડર અને અપ્રતિમ યોદ્ધા.
૨૮. હઝરત બુરાઈર ઇબ્ને ખુઝૈર અલ-હમદાની – કુરાનના પ્રખર કારી અને ઉચ્ચ કોટિના આલિમે-દીન.
૨૯. હઝરત નાફિ ઇબ્ને હિલાલ અલ-જમલી – કુફાના અગ્રણી કારી અને તીરંદાજીના માહિર.
૩૦. હઝરત અબુ શુમાહ અલ-સાઇદી – નમાજના સમયે ઈમામની સામે ઢાલ બનીને ઊભા રહેનાર યોદ્ધા.
૩૧. હઝરત હજ્જાજ ઇબ્ને મસરૂક અલ-જૂફી – મક્કાથી જ ઈમામની સાથે રહેનાર મોઅઝ્ઝીન.
૩૨. હઝરત જૌન ઇબ્ને હુવઈ – અબુ ઝર ગિફારી (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ના આઝાદ કરેલા ગુલામ, જેઓ વીરતાપૂર્વક લડ્યા.
૩૩. હઝરત અનસ ઇબ્ને હારિસ અલ-કાહિલી – વયોવૃદ્ધ સહાબી જેમણે બદર અને હુનૈનની જંગ જોઈ હતી.
૩૪. હઝરત વાઝેહ અલ-તુર્કી – ઈમામના વફાદાર ઈરાની/તુર્કી સાથી.
૩૫. હઝરત અસલમ અલ-દાયલમી – ઈમામ હુસૈનના લહિયા (કાતિબ) અને વફાદાર સેવક.
૩૬. હઝરત ઝિયાદ ઇબ્ને અરીબ અલ-સાઇદી – ઝુહદ અને ઇબાદત માટે જાણીતા બઝુર્ગ.
૩7. હઝરત જબીલ્લાહ ઇબ્ને અલી અલ-શૈબાની – જંગ-એ-સિફ્ફીનમાં હઝરત અલીના સૈનિક.
૩૮. હઝરત મસઊદ ઇબ્ને હજ્જાજ અલ-તમીમી – કુફાના બહાદુર યોદ્ધા.
૩૯. હઝરત અબ્દુર રહેમાન ઇબ્ને મસઊદ – મસઊદ ઇબ્ને હજ્જાજના પુત્ર.
૪૦. હઝરત સઇદ ઇબ્ને અબ્દુલ્લાહ અલ-હનાફી – ઈમામ નમાજ પઢાવતા હતા ત્યારે તીરો પોતાના શરીર પર ઝીલનાર શહીદ.
૪૧. હઝરત સુવૈદ ઇબ્ને અમ્ર અલ-ખસઅમી – ઘાયલ થયા બાદ પણ અંતિમ શ્વાસ સુધી લડનાર વીર.
૪૨. હઝરત સાલેમ અલ-મૌલા – આમિર ઇબ્ને મુસ્લિમના આઝાદ કરેલા ગુલામ.
૪૩. હઝરત આમિર ઇબ્ને મુસ્લિમ અલ-અબ્દી – બસરાથી ઈમામની મદદ માટે આવેલા યોદ્ધા.
૪૪. હઝરત સાઇફ ઇબ્ને હારિસ અલ-હમદાની – યુવાન જાંબાઝ યોદ્ધા.
૪૫. હઝરત મલિક ઇબ્ને અબ્દ ઇબ્ને સરીઅ – સાઇફ ઇબ્ને હારિસના પિતરાઈ ભાઈ.
૪૬. હઝરત શબીબ અલ-મૌલા – હારિસ અલ-જાબિરીના આઝાદ કરેલા સેવક.
૪૭. હઝરત હારિસ ઇબ્ને અમ્રુ અલ-તાઇ – ઈમામની મહોબ્બતમાં લશ્કર છોડી આવનાર.
૪૮. હઝરત ઝુહૈર ઇબ્ને બિશર અલ-ખસઅમી – બહાદુરી માટે પ્રખ્યાત યોદ્ધા.
૪૯. હઝરત અમ્ર ઇબ્ને કરઝહ અલ-અન્સારી – કરબલાના મેદાનમાં અણનમ લડનાર વીર.
૫૦. હઝરત અબ્દુર રહેમાન ઇબ્ને અબ્દુલ્લાહ અલ-અરહબી – કુફાથી પત્રો લઈને ઈમામ પાસે આવનાર દૂત.
૫૧. હઝરત અમ્માર ઇબ્ને અબુ સલામા અલ-દાલલાની – રસૂલુલ્લાહસલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમના સહાબી તરીકે જાણીતા બઝુર્ગ.
૫૨. હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને ઉમૈર અલ-કલ્બી – પોતાની નવપરિણીત પત્ની સાથે કરબલા આવેલા ખ્રિસ્તી પરિવારના વીર, જેમણે ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો હતો.
૫૩. હઝરત વહબ ઇબ્ને અબ્દુલ્લાહ કલ્બી – (કેટલાક ઇતિહાસકારોના મતે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને ઉમૈરનું જ નામ વહબ હતું, જેઓ શક્તિશાળી યોદ્ધા હતા).
૫૪. હઝરત જુન્દબ ઇબ્ને હુજૈર અલ-ખવલાની – કૂફાના અગ્રણી શિયા અને મુજાહિદ.
૫૫. હઝરત સલમાન ઇબ્ને મઝારીઅ અલ-બજલી – ઝુહૈર ઇબ્ને કૈનના પિતરાઈ ભાઈ.
૫૬. હઝરત ઔન ઇબ્ને જાફર – (બનૂ હાશિમના વંશજ, જેઓ પ્રારંભિક હુમલામાં શહીદ થયા).
૫૭. હઝરત શરીહ ઇબ્ને ઓબૈદ અલ-અબ્દી – બસરાના રહેવાસી.
૫૮. હઝરત બકર ઇબ્ને હય અલ-તૈમી – યઝીદી સેનામાંથી હકની તરફ આવનાર યોદ્ધા.
૫૯. હઝરત કાસિત ઇબ્ને ઝુહૈર અલ-તગ્લીબી – હઝરત અલીના સાથી અને જંગ-એ-નહરવાનના યોદ્ધા.
૬૦. હઝરત મુકસીત ઇબ્ને ઝુહૈર અલ-તગ્લીબી – કાસિતના ભાઈ.
૬૧. હઝરત કિરદુસ ઇબ્ને ઝુહૈર અલ-તગ્લીબી – ત્રણેય ભાઈઓએ એકસાથે શહાદત વહોરી.
૬૨. હઝરત કનાહ ઇબ્ને ઝાહિર અલ-તયમી – અમીરુલ મોમિનિન હઝરત અલીના વફાદાર સાથી.
૬૩. હઝરત હરકુસ ઇબ્ને ઝુહૈર અલ-તગ્લીબી – બહાદુર ઘોડેસવાર.
૬૪. હઝરત ઝાહિર ઇબ્ને અમ્ર અલ-અસલામી – હુદૈબિયાની સંધિ વખતે હાજર રહેલા સહાબીના પુત્ર.
૬૫. હઝરત ઉમૈર ઇબ્ને દુબિઅહ અલ-તામીમી – પ્રારંભિક સામૂહિક હુમલામાં શહીદ થનાર યોદ્ધા.
૬૬. હઝરત અમ્ર ઇબ્ને દબિઅહ – બનૂ તમીમના બહાદુર સૈનિક.
૬૭. હઝરત નઈમ ઇબ્ને અજલાન અલ-અન્સારી – મદીનાના અન્સાર પરિવારમાંથી.
૬૮. હઝરત સાદ ઇબ્ને હારિસ અલ-અન્સારી – જંગ-એ-સિફ્ફીન વખતે હઝરત અલીના લશ્કરમાં રહેલા વીર.
૬૯. હઝરત અબુલ હુતૂફ ઇબ્ને હારિસ – સાદ ઇબ્ને હારિસના ભાઈ, જેઓ આશુરાના દિવસે ઈમામ તરફ જોડાયા.
૭૦. હઝરત ઉમર ઇબ્ને જનાદહ અલ-અન્સારી – ૧૧ વર્ષનો કિશોર, જેમણે પિતાની શહાદત બાદ માતાની પરવાનગીથી જંગ લડી.
૭૧. હઝરત અબ્દુલ રહેમાન ઇબ્ને અઝરહ અલ-અન્ઝી – કૂફાના પ્રતિષ્ઠિત વડીલ.
૭૨. હઝરત કુર્રા ઇબ્ને અબી કુર્રા અલ-ગિફારી – અબુ ઝર ગિફારીના કબીલાના નીડર યોદ્ધા.

૫. કરબલાના આગમનનું ઇતિહાસશાસ્ત્રીય ચિંતન (Historiographical Analysis)

અલ્લામા ઇબ્ને ખલ્દૂન પોતાના ‘ઇતિહાસ’ (તારીખ-એ-ઇબ્ને ખલ્દૂન) માં લખે છે કે, ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નો આ પ્રવાસ કોઈ ભૌતિક સામ્રાજ્ય મેળવવા માટે નહોતો. જો એવું હોત તો તેઓ પોતાના નાના બાળકો અને સ્ત્રીઓને સાથે ન લાવત. ઈમામનું કરબલામાં આગમન એ ‘અનિયંત્રિત શાસન’ સામે ‘ન્યાયપૂર્ણ ઇસ્લામિક ખિલાફત’ ના પુનઃસ્થાપન માટેની એક નૈતિક ક્રાંતિ હતી.
ઇબ્ને કસીર ‘અલ-બિદાયા વન-નિહાયા’ માં નોંધે છે કે, કરબલામાં ૨જી મોહરમે તંબુઓ નંખાતા જ યઝીદી સત્તાના પાયા હચમચી ગયા હતા, કારણ કે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નું ત્યાં હોવું એ એ વાતની સાબિતી હતી કે ઇસ્લામ ક્યારેય જુલમ સામે આત્મસમર્પણ કરી શકે નહીં.

૬. નિષ્કર્ષ અને આધ્યાત્મિક સંદેશ

મોહરમનો બીજો દિવસ આપણને આત્મનિરીક્ષણની પ્રેરણા આપે છે. જ્યારે ઈમામ હુસૈને કરબલાની ભૂમિ પર કદમ મૂક્યો, ત્યારે તેમણે કષ્ટો અને મુસીબતોને અલ્લાહની રઝા (ઇચ્છા) સમજીને સ્વીકારી લીધા. કરબલાના ૭૨ શહીદોની આ યાદી માત્ર નામો નથી, પરંતુ તે ઇમાનના ઝળહળતા સિતારાઓ છે, જેમણે દુનિયાની લાલચ કે સત્તાના ભય સામે ઝૂકવાને બદલે શહાદતનો જામ પીવાનું પસંદ કર્યું.
આજે જ્યારે આપણે ૨જી મોહરમના ઇતિહાસનું સ્મરણ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણને બોધ મળે છે કે સંજોગો ગમે તેટલા પ્રતિકૂળ હોય, જો આપણે હક (સત્ય) ના પક્ષમાં ઊભા રહીશું, તો ઇતિહાસ આપણને હંમેશા જીવંત રાખશે.
આવતીકાલના (દિવસ ૩) ના આલેખનમાં આપણે અધ્યયન કરીશું:
ઉમર ઇબ્ને સાદના નેતૃત્વમાં ૪૦૦૦ ના યઝીદી લશ્કરનું કરબલામાં આગમન, ઇબ્ને ઝિયાદના કડક આદેશો અને ફુરાત નદીના કિનારેથી ઈમામના તંબુઓ હટાવવાના કાવતરાં.
અલ્લાહ તા’આલા આપણને કરબલાના શહીદોના ઈમાન, સબ્ર અને ઇખ્લાસમાંથી પ્રેરણા મેળવવાની તૌફીક અતા ફર્માવે. આમીન.