હઝરત ઉસ્માન ગની (રઝી.): પવિત્ર જીવન અને શહાદતનો ઈતિહાસ

હઝરત ઉસ્માન ગની (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ): ઇસ્લામના ત્રીજા ખલીફા, સખાવત અને હયાના પ્રતીક ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં જે વ્યક્તિત્વોએ પોતાના ઇમાન, સાદગી, સખાવત અને બલિદાનથી અમર સ્થાન મેળવ્યું છે, તેમાં અમીર-ઉલ-મોમિનીન હઝરત ઉસ્માન બિન અફ્ફાન (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ) નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. તેઓ ઇસ્લામના ત્રીજા ન્યાયી ખલીફા (ખલીફા-એ-રાશિદ) હતા. આજે તેમના શહાદત દિવસ (યૌમ-એ-શહાદત) નિમિત્તે, તેમના પવિત્ર જીવન, ઇસ્લામ પ્રત્યેની સેવાઓ, તેમની અપ્રતિમ સખાવત અને તેમના કરુણ બલિદાનને યાદ કરવું એ દરેક વિવેકી વ્યક્તિ માટે પ્રેરણારૂપ છે.

૧. જન્મ, વંશાવળી અને પ્રારંભિક જીવન

હઝરત ઉસ્માન ગનીનો જન્મ મક્કાના પ્રતિષ્ઠિત કુરૈશ વંશની શાખા ‘બનુ ઉમય્યા’ માં હિજરત પૂર્વે આશરે ૪૭ વર્ષ પહેલાં (ઇસવીસન ૫૭૬ ની આસપાસ) થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ અફ્ફાન બિન અબી અલ-આસ અને માતાનું નામ અરવા બિન્તે કુરૈઝ હતું. ઉમય્યા વંશ મક્કાના રાજકીય અને આર્થિક ક્ષેત્રે ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતો. તેઓ નાનપણથી જ અત્યંત નમ્ર, ગંભીર અને સદાચારી હતા. ઇસ્લામ પૂર્વેના દોર (જાહીલિયત) માં પણ તેઓ ક્યારેય મૂર્તિપૂજા, જુગાર કે દારૂડિયાપણાની નજીક ગયા નહોતા. તેઓ મક્કાના ગણ્યા-ગાંઠ્યા ભણેલા-ગણેલા લોકોમાંના એક હતા. તેઓ કપડાંના વેપાર સાથે જોડાયેલા હતા અને પોતાની પ્રામાણિકતાને કારણે અઢળક સંપત્તિ કમાયા હતા, જેથી સમગ્ર મક્કામાં તેઓ ‘ગની’ (ધનવાન/સમૃદ્ધ) તરીકે ઓળખાયા.

૨. ઇસ્લામ સ્વીકાર અને ‘ઝુન્નુરૈન’ નો ખિતાબ

જ્યારે પ્રિય પયગંબર હઝરત મુહમ્મદ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમે મક્કામાં ઇસ્લામનો પ્રચાર શરૂ કર્યો, ત્યારે હઝરત અબુ બક્ર સિદ્દીક (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ) ના પ્રભાવથી હઝરત ઉસ્માને સૌપ્રથમ ઇસ્લામ સ્વીકારનારા પુરુષોમાં સ્થાન મેળવ્યું. મક્કાના અમીર અને પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિ હોવા છતાં, ઇસ્લામ સ્વીકારવા બદલ તેમના પોતાના સગા કાકા હકમ બિન અબી અલ-આસે તેમને દોરડાથી બાંધીને ખૂબ જ ત્રાસ આપ્યો હતો, પરંતુ હઝરત ઉસ્માન પોતાના ઇમાન પર અડગ રહ્યા. પયગંબર સાહેબે હઝરત ઉસ્માનના ઉચ્ચ ચારિત્ર્યથી પ્રભાવિત થઈને પોતાની પુત્રી હઝરત રુકય્યા (રદીઅલ્લાહો અનહા) ના લગ્ન તેમની સાથે કરાવ્યા. જ્યારે હઝરત રુકય્યાનું અવસાન થયું, ત્યારે પયગંબર સાહેબે તેમની બીજી પુત્રી હઝરત ઉમ્મે કુલસુમ (રદીઅલ્લાહો અનહા) ના લગ્ન પણ હઝરત ઉસ્માન સાથે કરાવ્યા. ઇતિહાસમાં તેઓ એકમાત્ર એવા વ્યક્તિ છે જેમના નિકાહમાં કોઈ પયગંબરની બે પુત્રીઓ એક પછી એક આવી હોય, એટલા માટે તેમને ‘ઝુન્નુરૈન’ (બે નૂર એટલે કે બે પ્રકાશના સ્વામી) નો અત્યંત આદરણીય ખિતાબ મળ્યો.

૩. ‘ગની’ – અપ્રતિમ સખાવતના કિસ્સા

હઝરત ઉસ્માનનું ઉપનામ ‘ગની’ માત્ર તેમની સંપત્તિને કારણે નહોતું, પરંતુ તે સંપત્તિને અલ્લાહના માર્ગમાં પાણીની જેમ વહાવવાની તેમની ઉદારતાને કારણે હતું. તેમના જીવનના કેટલાક પ્રમુખ સખાવતના કિસ્સા નીચે મુજબ છે:

‘બીરે રુમાહ’ (રુમાહનો કૂવો): જ્યારે મુસ્લિમો મક્કાથી હિજરત કરીને મદીના આવ્યા, ત્યારે ત્યાં પીવાના પાણીની ભારે તંગી હતી. મદીનામાં એક જ મીઠા પાણીનો કૂવો હતો, જેનું નામ ‘બીરે રુમાહ’ હતું અને તેનો માલિક એક યહૂદી હતો, જે પાણી માટે મોટી કિંમત વસૂલતો હતો. ગરીબ મુસ્લિમો માટે આ પાણી ખરીદવું અશક્ય હતું. પયગંબર સાહેબે ફરમાવ્યું કે, “જે કોઈ આ કૂવો ખરીદીને મુસ્લિમો માટે વકફ (દાન) કરશે, તેને જન્નતમાં આનાથી શ્રેષ્ઠ ઝરણું મળશે.” હઝરત ઉસ્માને ભારે કિંમત ચૂકવીને એ કૂવો ખરીદ્યો અને મુસ્લિમો તેમજ મદીનાના તમામ રહેવાસીઓ માટે મફત કરી દીધો.
મસ્જિદે નબવીનું વિસ્તરણ: મદીનામાં મુસ્લિમોની વસ્તી વધતાં મસ્જિદે નબવી નાની પડવા લાગી હતી. હઝરત ઉસ્માને પોતાની અંગત સંપત્તિમાંથી આસપાસની જમીન ખરીદીને મસ્જિદના વિસ્તરણ માટે દાનમાં આપી દીધી.
ગઝવા-એ-તબૂક (તબૂકનું યુદ્ધ): ઇસ્લામના ઇતિહાસના આ કટોકટીના સમયે મુસ્લિમ સેના પાસે સંસાધનોનો ભારે અભાવ હતો, જેને ‘જયશુલ ઉસરત’ (તંગીની સેના) કહેવામાં આવતી હતી. આ પ્રસંગે હઝરત ઉસ્માને એકલા હાથે સેનાના ત્રીજા ભાગનો ખર્ચ ઉપાડ્યો. તેમણે ૯૫૦ ઊંટ, ૫૦ ઘોડા અને હજારો સોનાના સિક્કા (દીનાર) પયગંબર સાહેબના ચરણોમાં અર્પણ કરી દીધા. આ જોઈને પયગંબર સાહેબે ફરમાવ્યું હતું: “આજ પછી ઉસ્માન ગમે તે કાર્ય કરે, તેને કોઈ નુકસાન નહીં થાય (એટલે કે તેના ગુનાહ માફ છે).”

૪. હયા અને શર્મ (લજ્જા) ના પ્રતીક

હઝરત ઉસ્માન માત્ર સખી જ નહોતા, પરંતુ તેઓ હયા (નમ્રતા અને લજ્જા) ના સર્વોચ્ચ શિખર પર હતા. પયગંબર સાહેબે તેમના વિશે ફરમાવ્યું હતું કે, “શું હું એ વ્યક્તિની હયા ન કરું, જેની હયા આકાશના ફરિશ્તાઓ પણ કરે છે!” તેઓ એટલા નમ્ર અને એકાંતપ્રિય હતા કે બંધ રૂમમાં સ્નાન કરતી વખતે પણ સીધા ટટ્ટાર ઊભા રહેતા અચકાતા હતા. તેમનું આ ચારિત્ર્ય દર્શાવે છે કે ઇસ્લામમાં હયાનું કેટલું મોટું સ્થાન છે.

૫. ખિલાફતનો દોર અને મહાન સિદ્ધિઓ

હઝરત ઉમર ફારૂક (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ) ની શહાદત પછી, ઇસવીસન ૬૪૪ (હિજરી ૨૪) માં હઝરત ઉસ્માન ગની ઇસ્લામના ત્રીજા ખલીફા તરીકે ચૂંટાયા. તેમણે આશરે ૧૨ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. આ બાર વર્ષનો ગાળો ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યના વિસ્તાર અને આંતરિક સુધારાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહ્યો.

અ) ભૌગોલિક વિસ્તાર

તેમના શાસનકાળ દરમિયાન ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યની સીમાઓ પૂર્વમાં ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને સિંધના કેટલાક વિસ્તારો સુધી અને પશ્ચિમમાં ઉત્તર આફ્રિકા, લિબિયા, અલ્જીરિયા અને મોરોક્કો સુધી વિસ્તરી. તેમના જ દોરમાં ઇસ્લામ ઇતિહાસનું સર્વપ્રથમ નૌકાદળ (નેવી) તૈયાર કરવામાં આવ્યું, જેના દ્વારા સાયપ્રસ (કુબ્રુસ) પર વિજય મેળવવામાં આવ્યો.

બ) જનકલ્યાણના કાર્યો

તેમણે પોતાના શાસનમાં ન્યાય વ્યવસ્થાને મજબૂત કરી. સરકારી ભંડોળ (બૈતુલમાલ) માંથી ગરીબો, વિધવાઓ અને અનાથો માટે વજીફા (પેન્શન) નક્કી કર્યા. દેશભરમાં રસ્તાઓ, પુલો, મુસાફરખાના અને પાણીની સુવિધા માટે કુવાઓ ખોદાવ્યા. મદીનાને પૂરના પ્રકોપથી બચાવવા માટે તેમણે એક મોટો ડેમ (મહઝૂર ડેમ) પણ બંધાવ્યો હતો.

ક) સૌથી મહાન સેવા: ‘જામેઉલ કુરાન’

હઝરત ઉસ્માન ગનીની ઇસ્લામ પર સૌથી મોટી અને કયામત સુધી યાદ રહેનારી મહેરબાની એ પવિત્ર કુરાનનું એક સમાન ઉચ્ચારણ (કિરાઅત) પર સંકલન છે. ઇસ્લામનો ફેલાવો અલગ-અલગ દેશોમાં થવાને કારણે લોકો અરેબિક લહેકા (લહજા) માં કુરાન પઢવામાં ભૂલો કે મતભેદો કરવા લાગ્યા હતા. હઝરત ઉસ્માને આ ગંભીર બાબતને સમજીને, હઝરત અબુ બક્રના સમયમાં તૈયાર થયેલી કુરાનની મુખ્ય નકલ (જે હઝરત હફસા પાસે હતી) મંગાવી. તેમણે હઝરત ઝૈદ બિન સાબિત (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ) ના નેતૃત્વમાં એક કમિટી બનાવીને કુરૈશના લહેકા મુજબ કુરાનની અધિકૃત નકલો તૈયાર કરાવી અને તેને સામ્રાજ્યના તમામ મુખ્ય શહેરોમાં મોકલી આપી. બાકીની અનધિકૃત નકલો નષ્ટ કરાવી દીધી, જેથી કુરાનની પવિત્રતા અને એકરૂપતા હંમેશા માટે સુરક્ષિત થઈ ગઈ. આ મહાન કાર્ય માટે તેમને ‘જામેઉલ કુરાન’ (કુરાનને એકત્ર કરનાર) કહેવામાં આવે છે.

૬. ફિત્નો (આંતરિક વિદ્રોહ) અને મુશ્કેલીઓનો પ્રારંભ

હઝરત ઉસ્માનના શાસનકાળના અંતિમ વર્ષોમાં, ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યના અસાધારણ વિસ્તાર અને જુદા જુદા સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિના લોકોના જોડાવાને કારણે આંતરિક કાવતરાં શરૂ થયા. અબ્દુલ્લા બિન સબા નામના એક યહૂદીએ મુસ્લિમ હોવાનો ઢોંગ કરીને ઇસ્લામિક શાસન વિરુદ્ધ ભ્રામક પ્રચાર શરૂ કર્યો. તેણે ગરીબ અને નવશિક્ષિત મુસ્લિમોને ખલીફા વિરુદ્ધ ઉશ્કેર્યા. બળવાખોરોએ હઝરત ઉસ્માન પર પક્ષપાત અને ભત્રીજાવાદના ખોટા આરોપો લગાવ્યા (જે તદ્દન પાયાવિહોણા હતા, કારણ કે હઝરત ઉસ્માને તો પોતાની તમામ અંગત સંપત્તિ પણ પ્રજાના કલ્યાણમાં વાપરી નાખી હતી). ઇજિપ્ત, કૂફા અને બસરાથી હજારો બળવાખોરો મદીના આવી પહોંચ્યા અને ખલીફાના ઘરને ઘેરી લીધું.

૭. ૪૦ દિવસનો ઘેરો અને ધીરજની પરાકાષ્ઠા

બળવાખોરોએ હઝરત ઉસ્માનના ઘરનો ઘેરો આશરે ૪૦ દિવસ સુધી રાખ્યો. તેમણે હઝરત ઉસ્માન અને તેમના પરિવાર માટે પીવાનું પાણી પણ બંધ કરી દીધું હતું — એ જ ઉસ્માન, જેમણે ક્યારેક આખા મદીના માટે પોતાની મિલકત વેચીને પાણીનો કૂવો મફત કર્યો હતો! હઝરત અલી, હઝરત ઝુબૈર અને અન્ય વરિષ્ઠ સહાબીઓએ (રઝી.) પોતાના પુત્રો (જેવા કે હઝરત હસન અને હઝરત હુસૈન) ને હઝરત ઉસ્માનના ઘરના દરવાજા પર રક્ષણ માટે તૈનાત કર્યા હતા. મદીનાના યુવાનો બળવાખોરો સામે લડવા તૈયાર હતા, પરંતુ હઝરત ઉસ્માને કડક આદેશ આપ્યો કે: “મારા કારણે પયગંબરના શહેરમાં એક પણ ટીપું લોહી ન વહાવવું જોઈએ.” તેમણે પયગંબર સાહેબની એ ભવિષ્યવાણી યાદ હતી જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે, “ઉસ્માન, અલ્લાહ તને એક કુર્તો (ખિલાફત) પહેરાવશે, લોકો તેને ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરશે, પણ તું તેને ઉતારતો નહીં અને ધીરજ રાખજે.”

૮. કરુણ શહાદત

૧૮ ઝિલહજ્જા, હિજરી ૩૫ (ઇસવીસન ૬૫૬) ના શુક્રવારના દિવસે, હઝરત ઉસ્માન ગની ઉપવાસ (રોઝો) રાખીને પવિત્ર કુરાનની તિલાવત (પઠન) કરી રહ્યા હતા. ઘેરો ખૂબ જ કડક બની ગયો હતો. કેટલાક બળવાખોરો પાછળની દીવાલ કૂદીને ઘરની અંદર ઘૂસી ગયા. જ્યારે તેઓ હઝરત ઉસ્માન તરફ તલવાર લઈને વધ્યા, ત્યારે પણ તેઓ શાંતિથી કુરાન પઢી રહ્યા હતા. બળવાખોરોએ તેમના પર હુમલો કર્યો. તેમની પત્ની હઝરત નાયલાએ તેમને બચાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જેમાં તેમની આંગળીઓ કપાઈ ગઈ. અંતે, એ જંગલી બળવાખોરોએ ૮૨ વર્ષના આ વૃદ્ધ, નમ્ર અને પવિત્ર ખલીફાને શહીદ કરી દીધા. જ્યારે તેમના પર તલવારનો ઘા થયો, ત્યારે તેમના લોહીના ટીપાં કુરાનની એ આયત પર પડ્યા:

“فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ” (અર્થાત: “તો તમારા વતી અલ્લાહ જ તેમની સામે વકીલાત કરવા માટે પૂરતો છે, અને તે બધું સાંભળનાર અને જાણનાર છે.” – સૂરહ બકરહ: ૧૩૭)

તેમના પવિત્ર જનાઝાને રાત્રિના અંધકારમાં મદીનાના વિખ્યાત કબરસ્તાન ‘જન્નતુલ બકી’ માં દફનાવવામાં આવ્યો.

૯. ઉપસંહાર અને પ્રેરણા

હઝરત ઉસ્માન ગની (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ) ) ની શહાદત એ ઇસ્લામિક ઇતિહાસની સૌથી દુઃખદ ઘટનાઓમાંથી એક છે, જ્યાંથી મુસ્લિમ ઉમ્માહમાં આંતરિક મતભેદોના દ્વાર ખૂલ્યા. તેમનું જીવન આપણને શીખવે છે કે: ૧. સંપત્તિનો સાચો ઉપયોગ અલ્લાહની મખ્લૂક (સૃષ્ટિ) ની સેવામાં છે. ૨. સત્તા પર હોવા છતાં સાદગી અને નમ્રતા જાળવી રાખવી જોઈએ. ૩. સિદ્ધાંતો અને વચનો ખાતર પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપી દેવું, પરંતુ સમાજમાં અરાજકતા ન ફેલાવવા દેવી. આજે તેમના શહાદત દિને આપણી સાચી શ્રદ્ધાંજલિ એ જ હશે કે આપણે તેમના જીવનના આદર્શો — સખાવત, હયા, સહિષ્ણુતા અને કુરાન પ્રત્યેનો પ્રેમ — આપણા પોતાના જીવનમાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરીએ. અલ્લાહ તેમના દરજ્જા બુલંદ ફરમાવે અને આપણને તેમના બતાવેલા અડગ ઇમાનના માર્ગ પર ચાલવાની તૌફીક આપે. આમીન.