અલ-કામિલ ફિત-તારીખ ભાગ-૪: ઈબ્ન અલ-અસીરનો ઈતિહાસ

પ્રકરણ ૨: પૂર્વ ક્ષિતિજે કાળઝાળ વાવાઝોડું – ચંગીઝ ખાન અને તાતારીઓનો ઉદય

ઇબ્ન અલ-અસીર તેમના કાળજયી ગ્રંથ ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ (The Complete History) માં હિજરી સન ૬૧૬ (ઈ.સ. ૧૨૧૯) ની ઘટનાઓની શરૂઆત કરતાં ધ્રૂજી ઉઠતી કલમે લખે છે:

“હું ઇસ્લામ અને મુસ્લિમોના ઇતિહાસમાં સૌથી ભયાનક અને કાળઝાળ આપત્તિની નોંધ કરી રહ્યો છું… જો કોઈ એમ કહે કે આદમની સૃષ્ટિથી લઈને અત્યાર સુધી સમગ્ર માનવજાતે આવો પ્રકોપ ક્યારેય જોયો નથી, તો તે તદ્દન સાચું હશે.”

આ શબ્દો કોઈ સાધારણ અતિશયોક્તિ નથી, પરંતુ પૂર્વની ક્ષિતિજ પર આકાર લઈ રહેલા એક એવા આક્રમણની ભયાનક આહટ હતી, જેણે તત્કાલીન ઇસ્લામિક વિશ્વ અને સમગ્ર માનવ સભ્યતાના પાયા હચમચાવી દીધા. આ પ્રકરણમાં આપણે મધ્ય એશિયાના એ વિરાન અને કઠોર મેદાનો તરફ દ્રષ્ટિપાત કરીશું, જ્યાંથી ઇસ્લામિક સલ્તનતોને તબાહ કરનારું તાતારી (મોંગોલ) વાવાઝોડું ફૂંકાયું હતું અને જેનો ઇતિહાસ ઇબ્ન અલ-અસીરે અત્યંત આક્રંદ અને સચોટતા સાથે આલેખ્યો છે.

૧. મંગોલિયાના કઠોર મેદાનો અને વિખરાયેલા કબીલાઓ

હિજરી છઠ્ઠી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં, આજના મંગોલિયા અને સાઇબેરિયાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વિરાન, પથરાળ અને અતિશય ઠંડા મેદાનો (Steppes) માં અસંખ્ય ભટકતી જ્ઞાતિઓ વસતી હતી. ઇસ્લામિક ઇતિહાસકારો, ખાસ કરીને ઇબ્ન અલ-અસીર, આ તમામ ભટકતા કબીલાઓ માટે સામાન્ય રીતે ‘તાતાર’ શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે, જોકે આધુનિક ઇતિહાસમાં તેઓ ‘મોંગોલ’ તરીકે વધુ જાણીતા છે.
આ કબીલાઓની જીવનશૈલી અત્યંત કઠોર અને સંઘર્ષમય હતી:

પ્રકૃતિ સામે સખત સંઘર્ષ: અતિશય ઠંડી અને સંસાધનોની અછતને કારણે આ લોકો જન્મજાત યોદ્ધાઓ, શ્રેષ્ઠ ઘોડેસવારો અને અચૂક તીરંદાજો હતા.

આંતરિક સંઘર્ષો: તાતાર, મરકિત, નાઇમન, કેરાઇત અને મોંગોલ જેવા અસંખ્ય કબીલાઓ સતત પાણીના સ્ત્રોતો અને પશુધનના ઘાસચારા માટે આપસમાં લોહિયાળ જંગ લડતા હતા.

ધાર્મિક માન્યતાઓ: તેઓ કોઈ સંગઠિત ધર્મ પાળતા નહોતા. તેમનો મુખ્ય ધર્મ ‘શામનવાદ’ (Shamanism) હતો, જેમાં તેઓ આકાશના દેવતા ‘તેન્ગ્રી’ (Tengri) ની પૂજા કરતા હતા અને પ્રકૃતિના તત્વોને પવિત્ર માનતા હતા.
આ કબીલાઓ સંગઠિત ન હોવાને કારણે ત્યાં સુધી સભ્ય દુનિયા માટે કોઈ મોટો ખતરો નહોતા, જ્યાં સુધી પૂર્વના આ આકાશમાં એક નવો સૂર્ય ન ઉગ્યો, જેનું નામ હતું તેમુજીન.

૨. તેમુજીનથી ‘ચંગીઝ ખાન’ સુધીની સફર

ઇ.સ. ૧૧૬૨ (આશરે હિજરી ૫૫૭) ની આસપાસ જન્મેલા તેમુજીનનું પ્રારંભિક જીવન અત્યંત દુઃખદાયક, સંઘર્ષમય અને વેરની આગથી ભરેલું હતું. તેના પિતા યેસુગાઈની દુશ્મન તાતાર કબીલા દ્વારા ઝેર આપીને હત્યા કરવામાં આવી હતી. કિશોરાવસ્થામાં જ સમગ્ર કબીલાએ તેના પરિવારને તરછોડી દીધો હતો. ભૂખમરો, ગુલામી અને સતત જીવના જોખમ વચ્ચે ઉછરેલા તેમુજીને કઠોર પરિસ્થિતિઓ સામે ક્યારેય હાર ન માની.
પોતાની અદભુત સંગઠન શક્તિ, કુશળ યુદ્ધનીતિ અને નિર્દયી રાજદ્વારી દાવપેચ દ્વારા તેણે ધીમે ધીમે તમામ વિખરાયેલા કબીલાઓને એક તાંતણે બાંધવાનું શરૂ કર્યું. તેણે સૌપ્રથમ પોતાના પિતાના હત્યારા એવા પરંપરાગત ‘તાતાર’ કબીલાનો નાશ કર્યો અને ત્યારબાદ અન્ય તમામ શક્તિશાળી જૂથોને પરાસ્ત કર્યા.
ઐતિહાસિક વળાંક (હિજરી ૬૦૨ / ઇ.સ. ૧૨૦૬): ઓનોન નદીના કિનારે તમામ મોંગોલ અને તાતાર કબીલાઓની એક મહાસભા મળી, જેને ઇતિહાસમાં ‘કુરુલતાઈ’ કહેવામાં આવે છે. આ સભામાં તેમુજીનને તમામ કબીલાઓનો સર્વોચ્ચ નેતા જાહેર કરવામાં આવ્યો અને તેને ‘ચંગીઝ ખાન’ (વિશ્વનો સમ્રાટ અથવા સાર્વભૌમ રાજા) નું બિરુદ આપવામાં આવ્યું.

૩. તાતારી લશ્કરનું માળખું અને યુદ્ધકળા: એક અજેય મશીન

ચંગીઝ ખાને સત્તા સંભાળતા જ પછાત ગણાતા આ ભટકતા યોદ્ધાઓને વિશ્વની સૌથી ઘાતક અને શિસ્તબદ્ધ સૈન્ય શક્તિમાં ફેરવી નાખ્યા. ઇબ્ન અલ-અસીરે મોંગોલ સૈન્યની તીવ્રતા અને તેમની શક્તિ પાછળના મુખ્ય કારણોનું ખૂબ જ બારીકાઈથી વિશ્લેષણ કર્યું છે.

દશાંશ પદ્ધતિ પર આધારિત સંગઠન

ચંગીઝ ખાને કબીલાવાદી ભેદભાવો દૂર કરવા માટે લશ્કરને દશાંશ પદ્ધતિ (Decimal System) માં વિભાજીત કર્યું:

૧૦ સૈનિકોની ટુકડી (અર્બાન)

૧૦૦ સૈનિકોની કંપની (જાગુન)

૧,૦૦૦ સૈનિકોની રેજિમેન્ટ (મિંગાન)

૧૦,૦૦૦ સૈનિકોનું લશ્કરી વિભાજન, જેને ‘તુમેન’ (Tumen) કહેવામાં આવતું હતું. આ તુમેન જ મોંગોલ આક્રમણનો મુખ્ય સ્તંભ હતો.

મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધ અને કડક શિસ્ત (‘યાસા’ નો કાયદો)

ચંગીઝ ખાને ‘યાસા’ (Yassa) નામના કડક કાયદા સંહિતાની રચના કરી હતી. આ કાયદા હેઠળ યુદ્ધના મેદાનમાંથી ભાગી જનાર અથવા ગદ્દારી કરનાર માટે માત્ર એક જ સજા હતી—મૃત્યુ. આ ઉપરાંત, તાતારીઓ મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધ (Psychological Warfare) ના નિષ્ણાતો હતા. તેઓ જે પણ શહેર પર આક્રમણ કરતા, ત્યાં એટલી હદે કતલેઆમ મચાવતા કે તેની દહેશતથી આગળના શહેરો યુદ્ધ કર્યા વિના જ શરણે આવી જતા.

અજોડ અશ્વદળ અને તીરંદાજી

તાતારી સૈનિકો પાસે લઘુધનુષ્ય (Composite Bow) હતું, જે તે સમયના અન્ય ધનુષ્યો કરતાં વધુ અંતર સુધી સચોટ પ્રહાર કરી શકતું. દરેક સૈનિક પાસે ૪ થી ૫ ઘોડા રહેતા, જેથી એક ઘોડો થાકી જાય તો તરત જ બીજા ઘોડા પર સવાર થઈને લશ્કર અવિરત કૂચ કરી શકે. તેમની આ અકલ્પનીય ઝડપને કારણે જ દુશ્મનોને સંભાળવાની તક પણ મળતી નહીં.

૪. પશ્ચિમ તરફ કૂચ: ચીનનો વિજય અને ઇસ્લામિક સરહદોની નિકટતા

ચંગીઝ ખાને પોતાની સત્તા મજબૂત કર્યા પછી સૌપ્રથમ પૂર્વ તરફ નજર દોડાવી. તેણે ચીનના શક્તિશાળી ઝિઆ (Western Xia) અને જિન (Jin Dynasty) સામ્રાજ્યો પર આક્રમણ કર્યું. ઇ.સ. ૧૨૧૫ (આશરે હિજરી ૬૧૧) સુધીમાં તેણે ચીનની રાજધાની ઝોંગડુ (આજનું બેઇજિંગ) સર કરી લીધું. ચીનના આક્રમણ દરમિયાન તાતારીઓએ કિલ્લાઓ તોડવાની અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી અને એન્જિનિયરિંગ કળા શીખી લીધી, જે ભવિષ્યમાં ઇસ્લામિક સલ્તનતોના મજબૂત કિલ્લાઓ ધ્વસ્ત કરવા માટે ઉપયોગી સાબિત થવાની હતી.
ચીન પર વિજય મેળવ્યા બાદ, ચંગીઝ ખાનની નજર પશ્ચિમ તરફ ગઈ. મધ્ય એશિયામાં આ સમયે ખ્વારેઝમશાહ સામ્રાજ્ય (Khwarazmian Empire) નો સૂરજ મધ્યાહ્ને તપતો હતો. સમરકંદ, બુખારા અને મર્વ જેવા ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિ અને જ્ઞાનના મહાન કેન્દ્રો આ સામ્રાજ્યનો ભાગ હતા.
ઇબ્ન અલ-અસીર નોંધે છે કે, ચંગીઝ ખાન શરૂઆતમાં ખ્વારેઝમશાહ સુલતાન અલાઉદ્દીન મુહમ્મદ સાથે યુદ્ધ કરવા ઈચ્છતો નહોતો. તે માત્ર વેપારી સંબંધો સ્થાપવા માંગતો હતો. પરંતુ વિધાતાના લેખ કંઈક જુદા જ હતા.

૫. ઇબ્ન અલ-અસીરની નજરે: આફત પૂર્વેની શાંતિ

‘કિતાબ અલ-કામિલ’ માં ઇબ્ન અલ-અસીર તે સમયની મુસ્લિમ સલ્તનતોની આંતરિક નબળાઈઓ અને તાતારીઓના ઉદય વચ્ચેનો સંબંધ બહુ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે. ઇસ્લામિક વિશ્વ અંદરોઅંદરના ગૃહયુદ્ધો, બગદાદના અબ્બાસી ખલીફા અને ખ્વારેઝમશાહ વચ્ચેની સત્તાની ખેંચતાણમાં વ્યસ્ત હતું. પૂર્વમાં એક એવું તોફાન આકાર લઈ રહ્યું છે જે તેમના અસ્તિત્વને જ ભૂંસી નાખશે, તેનો અંદાજ ખુદ સુલતાનને પણ નહોતો.
ઇબ્ન અલ-અસીર આ પ્રકરણના અંત તરફ વાચકોને ચેતવણી આપતા હોય તેમ લખે છે કે, તાતારીઓ કોઈ સામાન્ય શત્રુ નહોતા. તેઓ લૂંટફાટ કરીને પાછા ફરે તેવા ધાડપાડુઓ નહોતા, પરંતુ તેઓ “સમગ્ર પૃથ્વીને પોતાની આણ હેઠળ લાવવા અને માનવજાતનો નાશ કરવા નીકળેલા યઅજૂજ-મઅજૂજ (Gog and Magog) જેવા હતા.”

નિષ્કર્ષ

‘પ્રકરણ ૨’ ના આ ઐતિહાસિક આલેખન પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, ચંગીઝ ખાન અને તાતારીઓનો ઉદય એ માત્ર એક સૈન્ય વિજય નહોતો, પરંતુ એક ભયંકર સાંસ્કૃતિક અને ભૌગોલિક પરિવર્તનની શરૂઆત હતી. પૂર્વ ક્ષિતિજે એકઠાં થયેલાં આ કાળાં ડિબાંગ વાદળો હવે ઇસ્લામિક વિશ્વના હૃદય સમાન મધ્ય એશિયા તરફ ધસી આવવા તૈયાર હતાં.
આગામી પ્રકરણમાં આપણે જોઈશું કે કેવી રીતે ખ્વારેઝમશાહના એક ગવર્નરની અવિચારી ભૂલને કારણે આ કાળઝાળ વાવાઝોડું ઇસ્લામની ધરતી પર તૂટી પડ્યું અને બુખારા તથા સમરકંદ જેવા જ્ઞાનના નગરો સ્મશાનમાં ફેરવાઈ ગયા.