ઈમામ હુસૈન(અલૈહિસ્સલામ) ની કરબલાના મેદાનમાં થયેલી શહાદત (10 મુહર્રમ, 61 હિજરી) એ માનવ ઇતિહાસની એવી ઘટના છે, જે માત્ર એક શોકગાથા બનીને નથી રહી ગઈ, પરંતુ તેણે ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યના સામાજિક, રાજકીય અને વૈચારિક માળખાને મૂળથી હચમચાવી દીધું હતું. ‘તારીખ-એ-તબરી’ જેવા અધિકૃત ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોના સંદર્ભમાં, આ ઘટના બાદ જે ક્રાંતિકારી પ્રવાહો વહ્યા, તે વિશ્વના ઈતિહાસમાં એક યુગાંતરકારી પરિવર્તન તરીકે નોંધાયા છે.
૧. કરબલાનો આઘાત અને ‘તવ્વાબીન’ (પસ્તાવો કરનારાઓ) ની ક્રાંતિ
કરબલાના દુઃખદ ઘટનાક્રમ પછી કુફા અને બસરાના મુસ્લિમ સમાજમાં એક મોટું મનોવૈજ્ઞાનિક પરિવર્તન આવ્યું. જે લોકોએ ઈમામ હુસૈનને મદદ કરવાનું વચન આપ્યું હતું પરંતુ અંતિમ ક્ષણે પીછેહઠ કરી હતી, તેઓ ભયાનક પશ્ચાતાપમાં ડૂબી ગયા. આ અપરાધભાવમાંથી જ ‘તવ્વાબીન’ (પસ્તાવો કરનારાઓ) નામના આંદોલનનો જન્મ થયો.
- સંગઠન અને ઉદ્દેશ્ય: સુલેમાન બિન સુરદ અલ-ખુઝાઈના નેતૃત્વમાં એકત્ર થયેલા આ જૂથે જાહેરમાં ઉમૈયા શાસનને અનૈતિક અને અધર્મી જાહેર કર્યું. તેમનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ્ય ઈમામ હુસૈનના ખૂનનું વેર વાળીને અલ્લાહની નજરમાં પવિત્રતા મેળવવાનો હતો.
- ઐતિહાસિક યુદ્ધ: હિજરી ૬૫ માં ઐનુલ વર્દાના મેદાનમાં આ લોકોએ ઉમૈયા સેના સામે લડાઈ કરી. ‘તારીખ-એ-તબરી’ મુજબ, તેમનો ઉદ્દેશ્ય દુન્યવી જીત નહોતો, પરંતુ બલિદાન હતું. આ લડાઈએ ઇસ્લામિક જગતને એ સંદેશ આપ્યો કે કરબલાના જુલમનું પાપ હવે સહેલાઈથી માફ થઈ શકે તેમ નથી અને સત્યના માર્ગે નીકળનારા લોકો ક્યારેય મરતા નથી.
૨. મુખ્તાર સકફીનો પ્રતિશોધ(બદલો) અને સત્તાનું સમીકરણ
મુખ્તાર સકફીનું વ્યક્તિત્વ ઇતિહાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી અને ચર્ચાસ્પદ રહ્યું છે. તેણે ઈમામ હુસૈનના હત્યારાઓને શોધી શોધીને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા.
રાજકીય અસર: મુખ્તારે એહલે બૈતના નામે સત્તા કબજે કરી મુખ્તાર સકફી કોણ હતા? મુખ્તાર બિન અબી ઉબૈદ સકફીનો જન્મ તાઇફમાં થયો હતો. તેઓ કુફાના રાજકીય અને સામાજિક જીવનમાં પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ હતા. કરબલા પછી તેમણે અહલે બૈતના સમર્થનમાં આંદોલન શરૂ કર્યું. તેમણે પોતાને હઝરત મુહમ્મદ બિન અલ-હનફિય્યાહના પ્રતિનિધિ તરીકે રજૂ કર્યા. તેમનું સૌથી પ્રસિદ્ધ સૂત્ર હતું: “યા લિસારાતિલ હુસૈન” (હુસૈનના ખૂનનો બદલો.) કુફામાં સત્તા સ્થાપના ૬૬ હિજરીમાં મુખ્તારે કુફા પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું. તેમણે પોતાની સરકાર રચી અને કરબલાના જવાબદારોની શોધ શરૂ કરી. ઘણા લોકો ભાગી ગયા, જ્યારે કેટલાકને પકડી લેવામાં આવ્યા.
ઉમર બિન સાદની સજા ઉમર બિન સાદ કરબલાની સેનાનો મુખ્ય કમાન્ડર હતો. મુખ્તારના સૈનિકોએ તેને ધરપકડ કરી. ઇતિહાસિક વર્ણનો મુજબ તેને મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો અને તેના પુત્ર હફ્સને પણ સજા કરવામાં આવી.
શિમર બિન ઝિલજૌશનનો અંત શિમરનું નામ કરબલાની સૌથી કઠોર વ્યક્તિઓમાં લેવામાં આવે છે. મુખ્તારના સૈનિકોએ તેનો પીછો કર્યો. યુદ્ધ દરમિયાન તે માર્યો ગયો. ઘણા ઇતિહાસકારો આ ઘટનાને કરબલાના શહીદોના બદલા તરીકે વર્ણવે છે.
ખૌલી બિન યઝીદની સજા ખૌલી બિન યઝીદે ઇમામ હુસૈનનું પવિત્ર મસ્તક કુફા પહોંચાડ્યું હોવાનું ઇતિહાસમાં વર્ણન મળે છે. મુખ્તારે તેને પકડાવ્યો અને તેની સામે કાર્યવાહી કરાવી. હર્મલા બિન કાહિલનું શું થયું? કેટલાક મક્તલ ગ્રંથોમાં હર્મલાને તે તીરંદાજ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે જેના તીરથી હઝરત અલી અસગર રદિયલ્લાહુ અન્હુ શહીદ થયા. મુખ્તારની સરકારે તેને પણ શોધી કાઢ્યો અને તેના વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરી.
ઉબૈદુલ્લાહ બિન ઝિયાદનો અંત ઉબૈદુલ્લાહ બિન ઝિયાદ કરબલાનો મુખ્ય વહીવટી જવાબદાર હતો. મુખ્તારે પોતાના સેનાપતિ ઇબ્રાહીમ બિન અલ-અશ્તરને તેની સામે મોકલ્યા. ખાઝિરનું યુદ્ધ ૬૭ હિજરીમાં મોસુલ નજીક ખાઝિર નદી પાસે ભયંકર યુદ્ધ થયું. આ યુદ્ધમાં: ઉબૈદુલ્લાહ બિન ઝિયાદ માર્યો ગયો. હુસૈન બિન નુમૈર માર્યો ગયો. ઉમૈયા સેનાને ભારે પરાજય મળ્યો. ઘણા ઇતિહાસકારો આ યુદ્ધને કરબલાના બદલાની સૌથી મોટી ઘટના ગણે છે.
શું યઝીદને સજા મળી? યઝીદ બિન મુઆવિયાનું અવસાન ૬૪ હિજરીમાં થયું હતું. તે મુખ્તારના આંદોલન પહેલાં જ મૃત્યુ પામ્યો હતો. આથી તેને રાજકીય અથવા ન્યાયિક સજા મળી નહોતી. પરંતુ ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં કરબલાની ઘટનાને કારણે તેનું નામ સતત વિવાદનો વિષય રહ્યું છે.
મુખ્તાર સકફી વિશે ઇતિહાસકારોની દૃષ્ટિ મુખ્તાર વિશે ઇતિહાસકારોમાં મતભેદ જોવા મળે છે. કેટલાક તેમને: અહલે બૈતના વફાદાર સમર્થક માને છે. કરબલાના શહીદોના બદલો લેનાર ગણે છે. જ્યારે કેટલાક વિદ્વાનો તેમની રાજકીય પદ્ધતિઓની ટીકા કરે છે. આથી તેમના વ્યક્તિત્વનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે ઐતિહાસિક સંતુલન જરૂરી છે.
મુખ્તાર સકફીનો અંત ૬૭ હિજરીમાં મક્કાના શાસક અબ્દુલ્લાહ બિન જુબૈરના ભાઈ મુસઅબ બિન જુબૈરે કુફા પર હુમલો કર્યો. ઘણા મહિનાઓ સુધી યુદ્ધ ચાલ્યું. અંતે મુખ્તાર અને તેમના સાથીઓ શહીદ થયા. તેમનું શાસન ટૂંકું હતું પરંતુ ઇતિહાસમાં તેનું મહત્વ વિશાળ રહ્યું. આ ઘટનાઓએ અરબ સમાજમાં એ સ્થાપિત કર્યું કે પયગંબરના પરિવાર પર અત્યાચાર કરનાર કોઈ પણ વ્યક્તિ સત્તાના સુરક્ષિત કવચ પાછળ બચી શકશે નહીં. તેણે ઇસ્લામી રાજનીતિમાં ન્યાયના પાયાને મજબૂત કર્યા.
૩. અબ્બાસી ક્રાંતિ: એહલે બૈતની વિચારધારાનો ઉપયોગ
અબ્બાસીઓનું આગમન એ ઇસ્લામિક ઇતિહાસનું સૌથી મોટું વળાંક બિંદુ હતું. અબ્બાસીઓ પયગંબરના કાકા હઝરત અબ્બાસ (રદીઅલ્લાહો અનહુ)ના વંશજ હોવાથી ‘બની હાશિમ’ (પયગંબરના પરિવાર) નો હિસ્સો હતા, જેનો તેમણે પોતાની સત્તા સ્થાપવા માટે કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો.
- પ્રચારનું તંત્ર: અબ્બાસીઓએ પોતાની ક્રાંતિ માટે ‘દાવત-એ-બની હાશિમ’ ના નારાનો ઉપયોગ કર્યો. કરબલાના જુલમને એક રાજકીય પ્રતીક તરીકે વાપરીને તેમણે ઉમૈયાઓના વંશીય અભિમાન સામે સામાન્ય જનતાને એકત્ર કરી. એવી લોકવાયકા પણ પ્રચલિત છે કે અબ્બાસીઓએ ઇમામ હુસેનના ખૂનનો બદલો એટલી હદે લીધો કે બનુ ઉમૈયા વંશને તો નાબૂદ કર્યો પણ તેમની કબરો ખોદીને તેમના હાડકાઓ પણ બાળીને રાખ કરી દીધા. અબ્દુર્રહમાન બિન મુઆવિયા બચીને ઉત્તર આફ્રિકા મારફતે અન્દલુસ(આજનું સ્પેન અને પોર્ટુગલનો મોટો ભાગ) પહોંચ્યા અને બનુ ઉમૈયાની સત્તા સ્થાપિત કરી હતી અને લગભગ ત્રણ સદીઓ સુધી ઉમૈયા વંશ ત્યાં શાસન કરતો રહ્યો.
- અબુલ અબ્બાસ અસ-સફ્ફાહ: અબ્બાસી ખિલાફતના પ્રથમ બાદશાહ અબુલ અબ્બાસ અસ-સફ્ફાહના ઉદય વિશે ‘તારીખ-એ-તબરી’ માં અનેક ભવિષ્યવાણીઓનો ઉલ્લેખ છે.
૪. પયગંબર સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમની ભવિષ્યવાણી અને ‘સફ્ફાહ’ નું આગમન
ઈસ્લામિક ઇતિહાસમાં એક ખૂબ જ ચર્ચાસ્પદ અને મહત્વની રિવાયત (હદીસ) છે:
«يخرج رجل من أهل بيتي عند انقطاع من الزمان وظهور من الفتن، يقال له السفاح، يكون إعطاؤه المال حثيًا.»
- ગુજરાતી અર્થ: “સમયના અંત ભાગમાં અને ફિતનાઓના પ્રકોપ સમયે મારા અહલે બૈતમાંથી એક વ્યક્તિ બહાર આવશે, જેને ‘સફ્ફાહ’ કહેવામાં આવશે. તે ધન-સંપત્તિનું વિતરણ ઉદારતાપૂર્વક કરશે.”
- ઐતિહાસિક ઓળખ: ઇતિહાસકાર ઈમામ તબરી આને અબ્બાસી વંશના પ્રથમ ખલીફા અબુલ અબ્બાસ અસ-સફ્ફાહ સાથે જોડે છે. જોકે ‘સફ્ફાહ’ નો શાબ્દિક અર્થ ‘ખૂન વહેવડાવનાર’ થાય છે, પરંતુ અબ્બાસીઓએ તેને ‘ઉદારતાપૂર્વક માલ આપનાર’ ના અર્થમાં રજૂ કર્યો હતો. ઉમૈયા સત્તાના અંત પછી તેમણે જે રીતે જનતામાં સંપત્તિનું વિતરણ કર્યું, તે આ ભવિષ્યવાણી સાથે મેળ ખાતું હતું.
૫. હદીસ અને રાજકીય કાયદેસરતા
અબ્બાસીઓએ પોતાની સત્તાને ખુદાઈ અને પયગંબરી સ્વીકૃતિ આપવા માટે ‘કાળા ઝંડા’ (રાયત-એ-સૌદ) ની હદીસનો પ્રચાર કર્યો. પયગંબર સાહેબે કહ્યું હતું કે, “ખુરાસાનથી કાળા ઝંડા નીકળશે જેને કોઈ રોકી શકશે નહીં.” અબ્બાસીઓએ પોતાની સેના માટે આ કાળા ઝંડા પસંદ કર્યા હતા, જેથી લોકો માને કે આ જ તે ભવિષ્યવાણી છે. તેમણે હંમેશા પોતાની જાતને અલી (અલૈહિસ્સલામ) ના વંશજોના સમર્થક તરીકે રજૂ કરીને પોતાની સત્તાને કાયદેસરતા પ્રદાન કરી.
૬. ક્રાંતિકારી પરિવર્તન: સાંસ્કૃતિક અને બૌદ્ધિક યુગ
ઈમામ હુસૈનની શહાદત બાદ જન્મેલી વિરોધની જ્વાળાએ અબ્બાસી સુવર્ણકાળના પાયા નાખ્યા.
- બૌદ્ધિક વિકાસ: બગદાદમાં ‘બૈતુલ હિકમત’ (હાઉસ ઓફ વિઝડમ) ની સ્થાપના થઈ. વિજ્ઞાન, ખગોળશાસ્ત્ર અને તત્વજ્ઞાનનો એવો વિકાસ થયો કે જેણે આખા વિશ્વને પ્રકાશિત કર્યું. આ એ સમય હતો જ્યારે અરબ અને બિન-અરબ મુસ્લિમો વચ્ચેની વંશીય ખાઈ પૂરાઈ અને ઇસ્લામ એક સાર્વત્રિક સંસ્કૃતિ બની.
- વહીવટી સુધારો: ઉમૈયાઓના અરબ-કેન્દ્રિત શાસનને બદલે અબ્બાસીઓએ ઇસ્લામિક સાર્વત્રિકતા અપનાવી, જેમાં ઈરાનીઓ અને અન્ય જાતિઓને સમાન સ્થાન મળ્યું.
નિષ્કર્ષ: એક ક્રાંતિ જે ક્યારેય નથી અટકતી
‘તારીખ-એ-તબરી’ નો સમગ્ર સાર એ છે કે ઈમામ હુસૈનની શહાદત એ એક કરુણ અંત નહોતો, પરંતુ અન્યાયી સત્તાના પાયામાં લાગેલી એક એવી જ્વાળા હતી જેણે ઇસ્લામિક જગતનું નવસર્જન કર્યું. તવ્વાબીનથી શરૂ થયેલી ન્યાયની આ લડાઈ અબ્બાસી ક્રાંતિ સુધી પહોંચી અને સદીઓ સુધી અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની પ્રેરણા બનતી રહી. ઈમામ હુસૈન(અલૈહિસ્સલામ)નું બલિદાન આજે પણ એટલું જ પ્રસ્તુત છે, કારણ કે તે શીખવે છે કે સત્તા ગમે તેટલી શક્તિશાળી હોય, તે સત્યના અવાજને ક્યારેય દબાવી શકતી નથી. અબ્બાસીઓએ સત્તા મેળવવા માટે ‘ઈમામ હુસૈન ની શહાદત’નો ઉપયોગ કર્યો હોય, પરંતુ સત્ય એ છે કે કરબલાના શહીદોનું બલિદાન જ એ સાચું પ્રેરકબળ હતું જેના વગર ઇસ્લામિક ઇતિહાસનો આ સુવર્ણકાળ ક્યારેય આવી શક્યો ન હોત. માનવ ઇતિહાસમાં જુલમ સામેનો અવાજ ક્યારેય મરતો નથી, તે માત્ર સમયની સાથે પોતાનું સ્વરૂપ બદલે છે અને ઇતિહાસના પાનાઓ પર અમર થઈ જાય છે.
ઈમામ હુસૈન રદિયલ્લાહુ અન્હુની શહાદત પછી તાઝિયા, મરશિયા, ધમાલ અને અન્ય કેટલીક પ્રચલિત પરંપરાઓ અંગે સુન્ની ઉલમાઓએ વિવિધ સમયોએ અસહમતિ વ્યક્ત કરી છે. અનેક આલિમોએ આ રિવાજોને શરઈ દૃષ્ટિએ યોગ્ય ન ગણાવી લોકોને કુરઆન, સુન્નત અને સહાબા તથા સલફના માર્ગને અનુસરવાની તાકીદ કરી છે.
આજે પણ કેટલાક લોકો આ પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા છે. જોકે ઈમામ હુસૈન રદિયલ્લાહુ અન્હુની યાદ માત્ર શોક કે વિધિઓ સુધી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ, પરંતુ સત્ય, ન્યાય, હિંમત અને અત્યાચાર સામે અડગ રહેવાના તેમના સંદેશને જીવનમાં ઉતારવો જોઈએ.
જો ઈસ્લામ અને માનવતાના હિતમાં ત્યાગ, સેવા અને બલિદાનની જરૂર પડે, અથવા દેશ અને સમાજની રક્ષા માટે આગળ આવવાનો સમય આવે, તો હુસૈની વિચારધારા આપણને હિંમત, જવાબદારી અને કુરબાનીની ભાવના સાથે આગળ વધવાનું શિક્ષણ આપે છે.
About the Author
