અધ્યાય ૪: બદલાની કાર્યવાહી – ન્યાય કે સત્તા સંઘર્ષ?
કરબલાની ઘટના ઇસ્લામિક ઇતિહાસનો સૌથી મોટો આઘાત છે. મુખ્તાર બિન અબુ ઉબૈદ સકફીએ આ આઘાતમાંથી બદલાની ઝુંબેશ ઉપાડી હતી. તેમણે માત્ર બદલો નહોતો લીધો, પરંતુ એક રાજ્યની સ્થાપના કરીને ન્યાય સ્થાપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ઇસ્લામમાં સત્તા અને ન્યાય વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જ ગાઢ છે. કુરાન અને હદીસના પ્રકાશમાં, ઇસ્લામ સત્તાને કેમ ન્યાયના અમલીકરણ માટે અનિવાર્ય માને છે, તે સમજવું ખૂબ જરૂરી છે.
૧. ઇસ્લામમાં સત્તા અને ન્યાયનો સંબંધ
ઇસ્લામિક દર્શન મુજબ, ‘ન્યાય’ (Adl) એ ઈશ્વરના ગુણોમાંથી એક છે. કુરાને મજીદમાં અલ્લાહ ફરમાવે છે:
“નિઃસંદેહ અલ્લાહ તમને આદેશ આપે છે કે અમાનતો તેમના હકદારોને સોંપો અને જ્યારે તમે લોકો વચ્ચે નિર્ણય કરો, તો ન્યાયપૂર્વક નિર્ણય કરો.” (સૂરઃ અન-નિસા, ૪:૫૮).
અહીં ન્યાયપૂર્વક નિર્ણય કરવા માટે સત્તા અથવા અધિકાર (Authority) હોવો અનિવાર્ય છે. સત્તા વગર ન્યાય માત્ર એક આદર્શ બનીને રહી જાય છે. મુખ્તાર સકફી જાણતા હતા કે કુફાની સત્તા વગર કરબલાના હત્યારાઓને સજા આપવી અશક્ય છે. ઇસ્લામિક ન્યાયશાસ્ત્રમાં ‘સત્તા’ એ ન્યાયના વૃક્ષને ઉછેરવા માટેની જમીન સમાન છે.
૨. ‘કિસાસ’ (બદલો) અને કુરાની આદેશો
મુખ્તાર સકફીએ કિસાસના સિદ્ધાંત મુજબ હત્યારાઓને સજા આપી હતી. કુરાન કહે છે:
“હે ઈમાનવાળાઓ! તમારા માટે ખૂનનો બદલો લેવામાં ન્યાય લખી દેવામાં આવ્યો છે… કિસાસમાં તમારા માટે જીવન છે, હે બુદ્ધિમાન લોકો!” (સૂરઃ અલ-બકરહ, ૨:૧૭૮-૧૭૯).
મુખ્તારના વિરોધીઓ તેમને ‘સત્તાના ભૂખ્યા’ કહેતા હતા. જોકે, મુખ્તારનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો. જો હત્યારાઓને સજા ન મળે, તો સમાજમાં જુલમ વધશે. પયગંબર સાહેબ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ એ પણ ફરમાવ્યું છે: “તમારામાંથી જે કોઈ અન્યાય જુએ, તેણે તેને પોતાના હાથથી બદલવો જોઈએ.” મુખ્તાર આ હદીસના અમલીકરણને પોતાનું કર્તવ્ય માનતા હતા.
૩. શિમરનો અંત: ન્યાયિક પ્રક્રિયા
મુખ્તારના ન્યાયમાં ‘શિમર બિન દિલ જોશન’નો અંત સૌથી મહત્વનો છે. જ્યારે શિમર પકડાયો, ત્યારે મુખ્તારે તેને સીધો મોતને ઘાટ ન ઉતાર્યો. તેમણે ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરી અને શિમરને સાંભળ્યો.
આ ઘટના દર્શાવે છે કે સત્તાધારી વ્યક્તિએ અહંકારમાં આવીને નહીં, પણ કાયદા મુજબ કામ કરવું જોઈએ. મુખ્તારે શિમરને તે જ રીતે સજા આપી જે રીતે તેણે કરબલામાં અત્યાચાર કર્યો હતો. આ કિસાસનું સીધું અને ચોક્કસ ઉદાહરણ છે.
૪. મુખ્તારની ભૂલો અને સત્તાનું સંતુલન
ન્યાયની સ્થાપનામાં મુખ્તારથી ઘણી ભૂલો પણ થઈ હતી:
- શંકાનો અતિરેક: ઇસ્લામિક ન્યાયશાસ્ત્ર મુજબ, ન્યાયાધીશે શંકાના આધારે સજા ટાળવી જોઈએ. મુખ્તારે કેટલીકવાર માત્ર શંકા પર નિર્ણયો લીધા.
- રાજકીય ગઠબંધન: તેમણે પોતાની સત્તા ટકાવવા સિદ્ધાંતો સાથે બાંધછોડ કરી હતી. આ બાબત તેમના આદર્શવાદી હેતુઓને નબળા પાડે છે.
- સત્તાનો અતિરેક: તેઓ સત્તા અને ન્યાય વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવામાં ઘણીવાર નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
૫. સુન્ની અને શીયા દ્રષ્ટિકોણ
મુખ્તાર સકફી પરના મંતવ્યોમાં ઇતિહાસ હંમેશા વહેંચાયેલો રહ્યો છે:
- શીયા ઇતિહાસ: શીયા વિદ્વાનો મુખ્તારને કરબલાના શહીદોનો બદલો લેનાર માને છે. તેમના મતે, તેમણે અન્યાયીઓનો સફાયો કર્યો હતો.
- સુન્ની ઇતિહાસ: સુન્ની વિદ્વાનો મુખ્તારને એક મહત્વાકાંક્ષી વ્યક્તિ ગણે છે. તેમના મતે, મુખ્તારે ‘ન્યાય’ના નામે સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો હતો.
૬. શહાદત અને ન્યાયની આકાંક્ષા
મુખ્તારનો અંત ખૂબ જ કરુણ અને શૌર્યપૂર્ણ હતો. તેઓ મુસબ બિન ઝુબૈરની સેના સામે લડતા શહીદ થયા. પયગંબર સાહેબની હદીસ છે: “શ્રેષ્ઠ જેહાદ જુલમી શાસકની સામે સત્ય વાત કહેવી છે.”
મુખ્તારે શાસકની સામે લડીને આ હદીસને સાર્થક કરી. તેમની શહાદત સાબિત કરે છે કે તેઓ સત્તાના લોભી નહીં, પણ એક આદર્શવાદી યોદ્ધા હતા.
નિષ્કર્ષ: ઇતિહાસની અદાલત
મુખ્તાર સકફી એ ઇતિહાસનું એવું પાત્ર છે, જે સમજાવે છે કે સત્તા વગર ન્યાય માત્ર કલ્પના છે. કુરાન ન્યાયનો આદેશ આપે છે અને હદીસ સત્તાને ન્યાય સ્થાપવાનું સાધન ગણે છે. ભલે તેઓ ઇતિહાસમાં વિવાદાસ્પદ રહ્યા, પણ તેમણે સાબિત કર્યું કે જુલમ સામે ચૂપ રહેવું એ ઇસ્લામનો માર્ગ નથી.
આજે મુખ્તારના ઇતિહાસમાંથી આપણે એટલું જ શીખી શકીએ કે ન્યાય એ માત્ર સજા આપવી નથી, પણ સત્તાના માધ્યમથી સમાજમાં સંતુલન લાવવું છે.
ચિંતન માટે પ્રશ્ન:
ઇસ્લામિક ન્યાયશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં, શું તમે માનો છો કે આજે પણ ન્યાય સ્થાપવા માટે ‘સત્તા’નું કેન્દ્રીકરણ એટલું જ અનિવાર્ય છે જેટલું ૭મી સદીમાં હતું?
About the Author
