પવિત્ર હરમની હુરમત અને ઇતિહાસનું સૌથી મોટું ધર્મસંકટ: મક્કા-મદીનાની રક્ષા કાજે તુર્કોની અજોડ કુરબાની અને અરેબિયાનું મહા-એકીકરણ
ઇતિહાસ જ્યારે પણ કરવટ બદલે છે, ત્યારે સત્તાના સિંહાસનો જ નથી બદલાતા, પરંતુ માનવીય આસ્થા અને વૈશ્વિક રાજનીતિ વચ્ચે એક એવો પ્રવાહ સર્જાય છે જે સદીઓ સુધી માનવજાતને વિચારતી કરી દે છે. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) ની પવિત્ર ધરતી પર એક આવો જ ઇતિહાસ લખાયો. એક તરફ ૪૦૦ વર્ષ જૂની ઉસ્માની(ઓટોમન) સલ્તનતની પવિત્ર હરમ પ્રત્યેની અતૂટ શ્રદ્ધા હતી, તો બીજી તરફ બદલાતા સમય સાથે ઉભરી રહેલો આરબ રાષ્ટ્રવાદ હતો અને આ બધાની વચ્ચે પશ્ચિમી શક્તિઓની કૂટનીતિનો એક જટિલ ખેલ હતો.
મક્કા-મદીનાની પાક સરઝમીન પર રમાયેલા આ ઐતિહાસિક વૈશ્વિક ઘટનાક્રમની આ રહી એ મહાકથા, જેણે આધુનિક વિશ્વનો નકશો બદલી નાખ્યો.
૧. ઉસ્માની(ઓટોમન) ખિલાફત: સદીઓ જૂની સેવાનો સુવર્ણકાળ
ઈ.સ. ૧૫૧૭થી ૧૯૧૮ સુધી—લગભગ ચાર સદીઓ—મક્કા, મદીના અને સમગ્ર હિજાઝ પ્રદેશ પર ઓટોમન તુર્ક સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. ઉસ્માની (ઓટોમન) સુલતાન પોતાને સમગ્ર મુસ્લિમ જગતના ‘ખલીફા’ અને પવિત્ર મક્કા-મદીનાના પરમ સેવક (ખાદીમુલ હરમૈન શરીફૈન) માનવામાં ગર્વ અનુભવતા હતા. તુર્કોએ પવિત્ર નગરીઓની સુરક્ષા અને વિકાસ માટે વિશેષ કાર્યો કર્યા હતા:
- સ્થાપત્યની અમર છાપ: આજે પણ હરમ શરીફના આંગણામાં જે ભવ્ય ઘુમ્મટો (Ottoman Domes) અને કલાત્મક કમાનો આસ્થાની છાયા આપે છે, તે ઉસ્માની (ઓટોમન) કારીગરીની જીવંત સાક્ષી છે. મદીના શરીફમાં પયંગબર-એ-ઈસ્મલામની મસ્જિદ પર જે જગપ્રસિદ્ધ ‘લીલો ઘુમ્મટ’ (ગુંબદ-એ-ખિઝરા) આખી દુનિયાના મુસ્લિમોની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે, તેને આ આધુનિક સ્વરૂપ ઈ.સ. ૧૮૩૭માં ઓટોમન સુલતાન મહમૂદ દ્વિતીયના શાસનકાળમાં આપવામાં આવ્યું હતું.
- હિજાઝ રેલવે (૧૯૦૦): રણના કઠિન રસ્તાઓ પર હાજીઓની સફર મહિનાઓમાંથી દિવસોની કરવા માટે સુલતાન અબ્દુલ હમીદ દ્વિતીયએ પશ્ચિમી દેશો પાસેથી આર્થિક મદદ લેવાને બદલે, સમગ્ર વિશ્વના મુસ્લિમો પાસેથી ઇસ્લામિક ફંડ એકઠું કરીને ઇસ્તંબુલથી છેક મદીના સુધી રેલવે લાઇન નાખી આપી હતી.
- ‘સુર્રહ’ અને પાણીની વ્યવસ્થા: દર વર્ષે તુર્કીથી સોના-ચાંદીના તારથી ગૂંથેલી કાબાની નવી ‘કીસ્વા’ (કાબાનો પવિત્ર કાળો પડદો) અને સ્થાનિક લોકો માટે ભેટ-સોગાદો મોકલવાની ગૌરવશાળી પરંપરા હતી. આ ઉપરાંત, તુર્કોએ ધગધગતા રણમાં તરસ્યા યાત્રાળુઓ માટે પાણીની ઉત્તમ વ્યવસ્થાઓ પણ ઊભી કરી હતી.
૨. રાજકીય કાવાદાવા અને મક્કાના શરીફ હુસૈન બિન અલી
ઈ.સ. ૧૯૧૪માં જ્યારે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યારે ઓટોમન સામ્રાજ્ય બ્રિટનની વિરૂદ્ધ જર્મનીના પક્ષે યુદ્ધના મેદાનમાં ઉતર્યું. બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય ઓટોમન શક્તિને અંદરથી નબળી પાડવા માટે આરબ ક્ષેત્રમાં કોઈ પ્રભાવશાળી નેતૃત્વની શોધમાં હતું. આ માટે તેમણે મક્કાના ઓટોમન ગવર્નર શરીફ હુસૈન બિન અલી સાથે સંપર્ક સાધ્યો.
શરીફ હુસૈન પયગંબર સાહેબના દોહિત્ર હઝરત ઇમામ હસન ( રદીઅલ્લાહો અનહો)ના સીધા વંશજ (હાશમી વંશ) હતા અને ઇસ્લામિક જગતમાં તેમનો ઘણો આદર હતો. બ્રિટિશ હાઈકમિશનર સર હેનરી મેકમોહને શરીફ હુસૈન સાથે ગુપ્ત પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો, જે ઇતિહાસમાં ‘મેકમોહન-હુસૈન પત્રવ્યવહાર’ તરીકે ઓળખાય છે. બ્રિટને તેમને આશ્વાસન આપ્યું કે જો તેઓ તુર્કો સામે વિદ્રોહ કરશે, તો યુદ્ધ પછી સીરિયા, ઇરાક અને પેલેસ્ટાઈન સહિતના વિસ્તારોને સાંકળીને એક મોટું, સ્વતંત્ર ‘આરબ સામ્રાજ્ય’ બનાવવામાં આવશે.
આ વાયદા પર ભરોસો કરીને જૂન ૧૯૧૬માં શરીફ હુસૈને ઓટોમન ખિલાફત સામે ‘મહાન આરબ વિદ્રોહ’ (Arab Revolt) ની જાહેરાત કરી દીધી.
૩. હરમ શરીફનું ધર્મસંકટ: જ્યારે આસ્થા(ઈમાન) સામે લશ્કરી વ્યૂહરચના હારી ગઈ
બ્રિટિશ ઓફિસર ‘લોરેન્સ ઓફ અરેબિયા’ https://en.wikipedia.org/wiki/T._E._Lawrenceના લશ્કરી સહયોગથી જ્યારે આરબ સૈનિકોએ મક્કા પર નિયંત્રણ મેળવવા હરમ શરીફ (મસ્જિદ અલ-હરમ) ને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધું, ત્યારે ઇતિહાસે તુર્કોના ઈમાન (શ્રદ્ધા)નું સૌથી મોટું પ્રમાણ જોયું.
ઇસ્લામના પવિત્ર નિયમો મુજબ કાબાના પરિસરમાં હિંસા કે યુદ્ધ કરવું વર્જિત છે. ઓટોમન તુર્કના કમાન્ડરોએ પોતાના સૈનિકોને એક અત્યંત કડક આદેશ આપ્યો: “ભલે આપણી આખી સૈન્ય ટુકડી શહીદ થઈ જાય, પણ હરમ શરીફની પવિત્ર ઇમારત તરફ આપણી એક પણ ગોળી કે તોપનો ગોળો છૂટવો ન જોઈએ.” તુર્કો પોતાની રક્ષા કરવા માટે સક્ષમ હતા, પરંતુ પવિત્ર કાબાની ઇમારતને સહેજ પણ નુકસાન પહોંચે તે તેમની આસ્થા વિરૂદ્ધ હતું.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધની ધમસાણમાં આરબ સૈનિકો તરફથી છોડવામાં આવેલા કેટલાક ગોળા ભૂલથી કાબાની દીવાલોની સાવ નજીક જઈને પડ્યા હતા, છતાં તુર્કોએ હરમની પવિત્રતા અને મર્યાદા ખાતર વળતો પ્રહાર કરવાને બદલે પાછળ હટવું અથવા આત્મસમર્પણ કરવાનો રસ્તો પસંદ કર્યો.
આ જ શિસ્ત મદીના શરીફમાં પણ જોવા મળી. ત્યાંના ઓટોમન ગવર્નર ફખરી પાશા (‘મદીનાના સિંહ’) એ ભારે પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચે પણ મદીનાના કિલ્લાની અને પયંગબર સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમના રોઝાની રક્ષા કરી હતી. અંતે, જ્યારે મદીના પર જોખમ વધ્યું ત્યારે તેમણે સદીઓથી સચવાયેલા પવિત્ર સ્મારકો (તબ્રુકાત) ને ટ્રેન દ્વારા અત્યંત સુરક્ષિત રીતે ઇસ્તંબુલ મોકલી આપ્યા, જે આજે ‘ટોપકાપી પેલેસ મ્યુઝિયમ’https://topkapimuseum.com/blog માં સુરક્ષિત છે.
૪. લંડનથી કલકત્તા સુધી એક જ નીતિ: બ્રિટિશ વચનભંગની પટકથા
યુદ્ધ પૂરું થયું અને બ્રિટન વિજયી બન્યું. પરંતુ વિજય સાથે જ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે પોતાની રાજકીય ચાલ બદલી નાખી. શરીફ હુસૈનને જે અખંડ આરબ સામ્રાજ્યનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું હતું, તેના પર બ્રિટને પીઠ પાછળ બે મોટા નિર્ણયો લીધા:
૧. સાઇક્સ-પિકોટ કરાર (૧૯૧૬): ફ્રાન્સ સાથે ગુપ્ત કરાર કરીને આરબ વિસ્તારોના અંદરોઅંદર વહેંચણીના ભાગલા પાડી દીધા.
૨. બાલફોર જાહેરનામું (૧૯૧૭): પેલેસ્ટાઈનની ભૂમિ પર યહૂદીઓ માટે અલગ રાષ્ટ્ર બનાવવાની મંજૂરી આપીને આજના મધ્ય-પૂર્વના કાયમી વિવાદનો પાયો નાખી દીધો.
અંગ્રેજોની આ વચનભંગની નીતિ ભારત માટે નવી નહોતી. જે રમત તેમણે અરેબિયન રણમાં શરીફ હુસૈન સાથે રમી, એવી જ રમત તેઓ ભારતના દેશી રજવાડાઓ સાથે લાંબા સમયથી રમી રહ્યા હતા:
| મધ્ય-પૂર્વનો ઘટનાક્રમ (શરીફ હુસૈન) | ભારતનો ઇતિહાસ (દેશી રજવાડાઓ) |
|---|---|
| સત્તા બદલવા માટે ઉપયોગ: ઓટોમન સામ્રાજ્યને નબળું પાડવા શરીફ હુસૈનનો ઉપયોગ કર્યો અને કામ પત્યા પછી તેમનો સાથ છોડી દીધો. | મીર જાફરનો ઉપયોગ (૧૭૫૭): પ્લાસીના યુદ્ધમાં સિરાજ-ઉદ્-દૌલાને હરાવવા માટે મીર જાફરને નવાબ બનાવવાની લાલચ આપી તેનો ઉપયોગ કર્યો, અને પછી સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી. |
| સંધિઓની માયાવી જાળ: ‘મેકમોહન પત્રવ્યવહાર’ ના આશ્વાસનો આપીને આરબ નેતૃત્વને પોતાની શરતો પર ચાલવા મજબૂર કર્યું. | વેલેસ્લીની સહાયક પ્રથા: હૈદરાબાદના નિઝામ અને મરાઠાઓને સુરક્ષાનું બહાનું આપી સંધિઓમાં ફસાવ્યા અને અંતે તેમના રાજ્યો પર વર્ચસ્વ જમાવ્યું. |
| કૃત્રિમ સીમાઓનું વિભાજન: સાઇક્સ-પિકોટ દ્વારા સીરિયા, ઇરાક અને લેબેનોનના એવા ભાગલા પાડ્યા જેણે ક્ષેત્રીય અસ્થિરતા વધારી. | ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજન: ભારતમાં પણ રાષ્ટ્રવાદને નબળો પાડવા ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલા કર્યા અને ૧૯૪૭માં અખંડ ભારતના લોહીયાળ ભાગલા પાડ્યા. |
૫. ઇતિહાસનું પરિવર્તન અને સાઉદી અરેબિયાનો ઉદય
જ્યારે શરીફ હુસૈનને સમજાયું કે પશ્ચિમી શક્તિઓએ કરારોનું પાલન નથી કર્યું, ત્યારે તેમણે બ્રિટિશ સંધિઓ અને પેલેસ્ટાઈન વિષયક નિર્ણયો પર સહી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. આ વૈચારિક મતભેદના કારણે બ્રિટિશ સહયોગનો અંત આવ્યો.
બ્રિટિશ સહયોગના અંત સાથે જ હિજાઝમાં શરીફ હુસૈનના શાસનની પકડ ધીમી પડી અને નજદના કુશળ શાસક અમીર અબ્દુલ અઝીઝ ઇબ્ને સઉદના નેતૃત્વમાં એક નવી અને સંગઠિત સત્તાનો ઉદય થયો. અમીર અબ્દુલ અઝીઝે સમગ્ર આરબ ભૂમિને એક તાંતણે બાંધવાના ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક એકીકરણ (Unification) ના મિશનની શરૂઆત કરી. પરિણામે ઈ.સ. ૧૯૨૪માં હિજાઝમાં સત્તા પરિવર્તન થયું, શરીફ હુસૈને ગાદીત્યાગ કરવો પડ્યો અને ક્ષેત્રીય શાંતિ માટે દેશનિકાલ સ્વીકાર્યો. આગળ જતાં, ઈ.સ. ૧૯૩૨માં આ જ પવિત્ર ભૂમિ પર આધુનિક અને ગૌરવશાળી ‘સાઉદી અરેબિયા’ સામ્રાજ્યનો સત્તાવાર ઉદય થયો.
શરીફ હુસૈનનું અવસાન ઈ.સ. ૧૯૩૧માં અમ્માન (જોર્ડન) માં થયું. તેમની ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિ અને પવિત્ર વંશાવલીનો આદર કરીને તેમને જેરૂસલેમની પવિત્ર મસ્જિદ અલ-અક્સાના પરિસરમાં દફનાવવામાં આવ્યા. તેમના પુત્રો પાછળથી જોર્ડન અને ઇરાકના શાસક બન્યા (આજે પણ જોર્ડનનો રાજવી પરિવાર તેમનો જ વંશજ છે).
નિષ્કર્ષ:
ઇતિહાસનો આ અધ્યાય આપણને એ સનાતન સત્ય શીખવે છે કે વિદેશી સત્તાઓ પરનો અતિશય વિશ્વાસ હંમેશા જોખમી નીવડે છે. ઓટોમન તુર્કો સત્તાની લડાઈ ભલે હારી ગયા, પરંતુ હરમ શરીફમાં હથિયાર ન ઉપાડીને તેમણે ઇસ્લામિક ઇતિહાસમાં પોતાની સર્વોચ્ચ ધાર્મિક નિષ્ઠાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. જ્યારે બીજી તરફ, આ જ ઘટનાક્રમે અરેબિયન પેનિનસુલામાં મલિક અબ્દુલ અઝીઝના રૂપમાં એક એવું મજબૂત નેતૃત્વ આપ્યું, જેણે વિખરાયેલા રજવાડાઓને એક કરીને સાઉદી અરેબિયા જેવા શક્તિશાળી રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કર્યું.
About the Author
