વિશેષ શૃંખલા પરિચય (ભાગ-૪): પ્રસ્તુત સંશોધનાત્મક ગ્રંથ-લેખ ઇસ્લામિક તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂક પર આધારિત વિશેષ શ્રેણી ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (નક્ષબંદી રૂહાની સુલૂકના ૧૪ મુકામ)’ નો ચોથો ભાગ છે. આ શ્રેણીમાં મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના વિશ્વપ્રસિદ્ધ આધ્યાત્મિક પત્રોના સંગ્રહ ‘મક્તૂબાત શરીફ ‘ ના આધારે તમામ ૧૪ મુકામોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ, કુરઆન-હદીસના પ્રમાણો અને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં પ્રાયોગિક માર્ગદર્શન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
આ ચોથા મુકામમાં પ્રવેશતા પહેલાં, સાલિક (અલ્લાહના માર્ગના મુસાફિર) માટે અગાઉના પાયાના લખાણો અને મુકામોનું પુનરાવર્તન કરી લેવું અત્યંત જરૂરી છે:
- પ્રારંભિક ફાઉન્ડેશન લેખ:👉 મુરાકબા શું છે? નક્ષબંદી સુલૂક પદ્ધતિ અને સાધનાના મૂળભૂત નિયમો
- આંતરિક કેન્દ્રોની જાગૃતિ:👉 લતાઇફે ખમ્સા: શરીરના ૫ મુખ્ય રૂહાની કેન્દ્રો અને ઝિક્રની રીત
- પ્રથમ મુકામ (ભાગ-૧):👉 મુરાકબા-એ-અહદિયત: નક્ષબંદી પ્રથમ મુકામની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- બીજો મુકામ (ભાગ-૨):👉 મુરાકબા-એ-મઇય્યત: ઇલાહી સાન્નિધ્ય અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દ્વિતીય મુકામ
- ત્રીજો મુકામ (ભાગ-૩):👉 મુરાકબા-એ-અકરબિયત: શાહરગથી પણ વધુ નિકટતા અને તૃતીય મુકામ
રૂહાની સુલૂકના ક્રમિક વિકાસમાં સાલિકે પ્રથમ મુકામ ‘મુરાકબા-એ-અહદિયત’ દ્વારા પોતાના લતીફા-એ-કલબને દુનિયાના નશ્વર મોહમાંથી પાક કરી ‘ફના-એ-કલબ’ મેળવ્યું; બીજા મુકામ ‘મુરાકબા-એ-મઇય્યત’ દ્વારા લતીફા-એ-રૂહ પર અલ્લાહના મઇય્યત (સાથીપણા) નો સાક્ષાત્કાર કરીને ‘ફના-એ-રૂહ’ હાંસલ કર્યું; અને ત્રીજા મુકામ ‘મુરાકબા-એ-અકરબિયત’ દ્વારા લતીફા-એ-સિર્ર પર શાહરગ કરતાં પણ નિકટતમ કુર્બે ઝાતી (અલ્લાહની અંગત નિકટતા) પામીને ‘ફના-એ-સિર્ર’ પ્રાપ્ત કર્યું.
જ્યારે કલ્બ, રૂહ અને સિર્ર આ ત્રણેય આંતરિક કેન્દ્રો પાક-સાફ થઈને એકરૂપ બને છે, ત્યારે સાલિકની રૂહાનિયત આલમે અમ્રના ચોથા અત્યંત ગૂઢ, પોષીદા (છૂપા) અને સંવેદનશીલ કેન્દ્ર તરફ ઊર્ધ્વગમન (ઉરૂજ) કરે છે. આ કેન્દ્ર માનવ સીનાની જમણી બાજુએ ઉપર સ્થિત ‘લતીફા-એ-ખફી’ (The Hidden Centre) છે.
સિલસિલા-એ-આલિયા નક્ષબંદિયા મુજદ્દિદિયામાં ‘વિલાયતે સુગરા’ (ઔલિયા-એ-કિરામની વિલાયત) નો ચોથો અને અત્યંત લઝીઝ મુકામ એટલે ‘મુરાકબા-એ-મહબ્બત’ (Muraqaba-e-Mahabbat – મહબ્બતે ઇલાહીનો મુકામ).
૧. ‘મહબ્બત’ ની કુરઆની વિભાવના અને હદીસે કુદસીનું કલામી રહસ્ય
ઇસ્લામિક તસવ્વુફમાં ‘મહબ્બત’ (ઇશ્કે હકીકી) એ કોઈ સામાન્ય નફસાની આવેગ, કવિતાની કલ્પના કે જઝબાતી ઉભરો નથી. તસવ્વુફના આઇમ્મા-એ-કિરામ(આદરણીય ઈમામો)ના મતે, મહબ્બતે ઇલાહી એ સમગ્ર કાયનાતનું સર્જન-બીજ, સંચાલક રૂહાની કુવ્વત (શક્તિ) અને સુલૂકની તમામ મંઝિલોનું અસલ ગંતવ્ય છે.
મુરાકબા-એ-મહબ્બતનો કલામી અને શરઈ આધાર પવિત્ર કુરઆને મજીદની સૂરહ અલ-માઇદાહની ૫૪મી આયતમાં મોજૂદ છે:
“યઅતીલ્લાહુ બિ-કૌમિઁય્ યુહિબ્બુહુમ વ-યુહિબ્બૂનહૂ અઝિલ્લતિન અલલ મુઅમિનીના અ-ઇઝ્ઝતિન અલલ કાફિરીન” અર્થાત્: :“અલ્લાહ ટૂંક સમયમાં એવા લોકોને લાવશે, જેમને અલ્લાહ પ્રેમ કરતો હશે અને તેઓ પણ અલ્લાહને પ્રેમ કરતા હશે. તેઓ ઈમાનવાળા લોકો પ્રત્યે ખૂબ નમ્ર અને દયાળુ હશે અને ઇનકાર કરનારાઓ(કાફિરો) સામે પોતાના ધર્મ અને સિદ્ધાંતોમાં મક્કમ રહેશે.”(સૂરહ અલ-માઇદાહ: ૫૪)
આ પવિત્ર આયતમાં વપરાયેલા બે કેન્દ્રીય અલ્ફાઝ પર સમગ્ર ઇસ્લામિક રૂહાનિયતની ઇમારત રચાયેલી છે: “યુહિબ્બુહુમ” (અલ્લાહ તેમને મહબ્બત કરે છે) અને “યુહિબ્બૂનહૂ” (તેઓ અલ્લાહને મહબ્બત કરે છે).
+-------------------------------------------------------------------------+ | મહબ્બતે ઇલાહીનું દ્વિમુખી કુરઆની માળખું | +-------------------------------------------------------------------------+ | ૧. યુહિબ્બુહુમ (Yuhibbuhum) ---> અલ્લાહની પૂર્વ-મહબ્બત (Divine Inception) | | ૨. યુહિબ્બૂનહૂ (Yuhibboonahu) ---> બંદાની ઉત્તર-મહબ્બત (Human Reciprocation) | +-------------------------------------------------------------------------+
આ કુરઆની હકીકતની પુષ્ટિ સુપ્રસિદ્ધ હદીસે કુદસી દ્વારા થાય છે:
“કુન્તુ કન્ઝન મખ્ફિય્યન, ફ-અહબબ્તુ અન ઉઅ્રફ, ફ-ખલક્તુલ ખલ્ક લિ-ઉઅ્રફ” અર્થાત્: “હું એક પોષીદા (છૂપો) ખજાનો હતો; મેં મહબ્બત કરી કે હું ઓળખાઉં, તેથી મેં સમગ્ર મખ્લૂકાત પેદા કરી જેથી મારી ઓળખ (માઅરિફત) હાસિલ થાય.” (સંદર્ભ: ઇબ્ને અબી નઇમ, મુલ્લા અલી કારી – મૌઝૂઆતે કબીર)
કોણે પહેલાં મહબ્બત કરી? ‘યુહિબ્બુહુમ’ નું અસલ રહસ્ય: સામાન્ય માનવી એમ સમજે છે કે હું અલ્લાહનો બંદો છું અને હું મારી મરજીથી અલ્લાહને મહબ્બત કરું છું. પરંતુ તસવ્વુફના વિદ્વાનો આ આયતના ક્રમ તરફ આંગળી ચીંધે છે: અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાએ ‘યુહિબ્બૂનહૂ’ (બંદા અલ્લાહને ચાહે છે) પહેલાં ન ફરમાવ્યું, પરંતુ ‘યુહિબ્બુહુમ’ (અલ્લાહ તેમને ચાહે છે) પહેલાં ફરમાવ્યું!
આનો સાદો અને ગૂઢ મર્મ એ છે કે જ્યાં સુધી બારગાહે ઇલાહીમાંથી ઇનાયત ન થાય અને અલ્લાહ પોતે પોતાના બંદા તરફ દયા અને મહબ્બતની નજર ન ફરમાવે, ત્યાં સુધી કોઈ બંદો પોતાના દિલમાં અલ્લાહની સાચી મહબ્બત પેદા કરવાની તાકાત ધરાવતો જ નથી. બંદાના દિલમાં અલ્લાહ માટે જાગતો પ્રેમ એ હકીકતમાં અલ્લાહની અઝલી (અનાદિ) મહબ્બતનું એક પ્રતિબિંબ માત્ર છે. જેમ સૂર્યનો તડકો અરીસા પર પડે ત્યારે જ અરીસો ચમકે છે, તેમ અલ્લાહની મહબ્બત દિલ પર પડે ત્યારે જ દિલમાં ઇશ્કે હકીકીની ચિનગારી પ્રગટે છે.
૨. યકતાનિયત (હકાઇક અત-તૌહીદ) વગર માઅરિફત અસંભવ છે
હદીસે કુદસીમાં અલ્લાહ તઆલાએ સૃષ્ટિના સર્જનનો મૂળ હેતુ ‘માઅરિફત’ (અલ્લાહની સાચી ઓળખ) બયાન કર્યો છે: ‘લિ-ઉઅ્રફ’ (જેથી મારી ઓળખ થાય).
અહીં એક પાયાનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે: શું અલ્લાહની યકતાનિયત (એકતા / હકાઇક અત-તૌહીદ) ને સમજ્યા અને દિલમાં ઉતાર્યા વગર માઅરિફત પ્રાપ્ત થઈ શકે?
જવાબ છે: ક્યારેય નહીં!
માઅરિફત એ માત્ર કોઈ પુસ્તકીય માહિતી કે મગજની તાર્કિક દલીલ નથી; માઅરિફત એટલે અલ્લાહની શુદ્ધ ઝાત અને સિફાતનો આંતરિક સાક્ષાત્કાર.
- જ્યાં સુધી સાલિક અલ્લાહની શુદ્ધ યકતાનિયત (તૌહીદે ઝાતી) ને પોતાના કલ્બમાં દ્રઢ ન કરે, ત્યાં સુધી માઅરિફત અસંભવ છે.
- જો સાલિકના દિલમાં રજમાત્ર પણ શિર્ક, ગૈરુલ્લાહ(અલ્લાહ સિવાયના)નો ડર, ધન-દોલતનો મોહ કે લોકોની ખુશામત ભરેલી હોય, તો તે અલ્લાહની સાચી માઅરિફત પામી શકતો નથી.
- આ જ કારણસર હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ સુલૂકનો પ્રારંભ ‘મુરાકબા-એ-અહદિયત’ થી કરાવ્યો છે. પ્રથમ મુકામે સાલિકના દિલમાંથી અલ્લાહ સિવાયની તમામ ચીજોની હકીકત ભૂંસાઈ જાય છે અને કેવળ અલ્લાહની પવિત્ર હસ્તી જ અસલ સત્ય તરીકે સ્થિર થાય છે.
યકતાનિયત એ પાયો છે અને માઅરિફત તેના પર ચણાયેલો મહેલ છે; પાયા વગર મહેલ ક્યારેય ટકી શકતો નથી.
૩. કુર્બ-એ-ઇલાહી અને તસ્લીમ-ઓ-ઇસ્તિસ્લામની અનિવાર્યતા
તસવ્વુફના માર્ગ પર બે અત્યંત ગંભીર પ્રશ્નો વિચારવા જેવા છે:
- શું તસ્લીમ અને ઇસ્તિસ્લામ (સંપૂર્ણ સમર્પણ) વગર ઇશ્કે હકીકી સંભવ છે?
- શું કુર્બ-એ-ઇલાહી (અલ્લાહની નિકટતા) ના મુકામ સુધી પહોંચ્યા વગર ઇશ્કે હકીકી શક્ય છે?
કુર્બ વગર ઇશ્ક અસંભવ છે: જે હસ્તીથી માણસ અપરિચિત હોય કે જે તેનાથી દૂર હોય, તેના પ્રત્યે માત્ર સૈદ્ધાંતિક આદર હોઈ શકે, વાસ્તવિક ઇશ્ક ક્યારેય પેદા થઈ શકતો નથી. ઇશ્ક હંમેશા નિકટતા અને આત્મીયતાની અગ્નિમાંથી પ્રગટે છે.
આ જ કારણસર નક્ષબંદી સુલૂકમાં મુરાકબા-એ-મહબ્બત પહેલાં ત્રીજો મુકામ ‘મુરાકબા-એ-અકરબિયત’ (શાહરગથી પણ વધુ નિકટતા) રાખવામાં આવ્યો છે. જ્યારે સાલિક પોતાના લતીફા-એ-સિર્ર પર અનુભવે છે કે મારો રબ મારા પોતાના શ્વાસ અને વુજૂદ કરતાં પણ વધુ મારી નજીક છે, ત્યારે જ તેના અંતરમાં વાસ્તવિક ઇશ્કનો ભડકો થાય છે.
તસ્લીમ અને ઇસ્તિસ્લામ વગર ઇશ્ક દંભ છે: ઇશ્કનો અર્થ જ એ છે કે પ્રેમી પોતાની તમામ ઈચ્છાઓ, નિર્ણયો અને મનમાની પોતાના પ્રિયતમ (અલ્લાહ) ની મરજી સામે કુરબાન કરી દે. કુરઆની પરિભાષામાં તેને ‘ઇસ્તિસ્લામ’ (સંપૂર્ણ આત્મસમર્પણ) અને ‘તસ્લીમ’ (અલ્લાહના ફેંસલા પર રાઝી રહેવું) કહેવાય છે.
જ્યાં સુધી માણસ પોતાની જાતને અલ્લાહના હુકમો સામે સંપૂર્ણ નમાવતો નથી, ત્યાં સુધી પ્રેમની વાતો માત્ર મોઢેથી બોલાતા પોકળ શબ્દો છે.
હઝરત રાબિયા બસરી (રહમતુલ્લાહ અલયહા) ની સુપ્રસિદ્ધ મુનાજાત આ તસ્લીમ અને નિઃસ્વાર્થ ઇશ્કનું સર્વોત્તમ ઉદાહરણ છે:
“હે અલ્લાહ! જો હું જન્નત મેળવવાની લાલચે તારી ઇબાદત કરતી હોઉં તો મને જન્નતથી વંચિત રાખજે; અને જો હું દોઝખના ડરે તને ભજતી હોઉં તો મને દોઝખમાં નાખી દેજે. પરંતુ જો હું કેવળ તારી ઝાતે પાકના સાચા પ્રેમ ખાતર તારી બંદગી કરતી હોઉં, તો મને તારા દીદાર (દર્શન) થી ક્યારેય વંચિત ન રાખતો!”
જ્યારે સાલિક જન્નતની લાલચ કે દોઝખના ભયથી પર થઈને કેવળ અલ્લાહની ઝાત માટે સમર્પિત બને છે, ત્યારે સાચો ઇશ્કે હકીકી પ્રગટ થાય છે.
૪. તજરીદ-એ-સિર્ર: લતીફા-એ-ખફી સુધી પહોંચવાનો અનિવાર્ય સેતુ
અહીં તસવ્વુફની સૌથી નાજુક કડી સામે આવે છે: શું તજરીદ-એ-સિર્ર (૨૪ કલાકની વિશુદ્ધ એકાગ્રતા અને અહંકાર-મુક્તિ) વગર તસ્લીમ અને ઇસ્તિસ્લામ શક્ય છે? જો નહીં, તો ખફી સુધી કેવી રીતે પહોંચવું?
- તજરીદ-એ-સિર્ર શું છે? લતીફા-એ-સિર્ર એ માનવ અસ્તિત્વમાં ગૂઢ રહસ્યો અને છૂપા કર્તાભાવનું કેન્દ્ર છે. ‘તજરીદ’ એટલે તમામ ભૌતિક સંબંધો અને માનસિક બંધનોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થવું. સાલિકના અંતરમાં જ્યાં સુધી એવો સૂક્ષ્મ અહમ્ હોય કે “હું ઇબાદત કરું છું, હું મોટો સાધક છું”, ત્યાં સુધી સાચું તસ્લીમ આવી શકતું નથી.
- સિર્રનું વિસર્જન: જ્યારે મુરાકબા-એ-અકરબિયતમાં લતીફા-એ-સિર્ર ‘ફના-એ-સિર્ર’ પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે સાલિકનો કર્તાભાવ (Doership) સંપૂર્ણ ભસ્મીભૂત થઈ જાય છે. સાલિક પોતાની જાતને અલ્લાહ સમક્ષ સંપૂર્ણ લાચાર અને નમ્ર અનુભવે છે.
- ખફીનો દરવાજો: આ તજરીદ-એ-સિર્ર અને સંપૂર્ણ તસ્લીમ પ્રાપ્ત થયા પછી જ સાલિક લતીફા-એ-ખફીની સરહદમાં કદમ મૂકી શકે છે. સિર્રની પવિત્રતા વગર ખફી સુધી પહોંચવાનો દાવો કરવો એ પાયા વગર આકાશમાં મહેલ ચણવા જેવો ભ્રમ છે.
શું પૂર્વવર્તી મુકામાત વગર લતીફા-એ-ખફી પર સીધો સ્થાયી ફોકસ શક્ય છે?
બિલકુલ અશક્ય! જો કોઈ સાધક કલ્બ, રૂહ અને સિર્રના મુકામાત પાર કર્યા વગર સીધો જમણી છાતીના ઉપલા ભાગ (લતીફા-એ-ખફી) પર ધ્યાન લગાવવાનો પ્રયત્ન કરે:
- તે માત્ર નફ્સ અને મનની કાલ્પનિક ભ્રમણા (વહમ-ઓ-ખયાલ) હશે; તેમાં કોઈ ઇલાહી નૂર કે રૂહાની ફૈઝ હશે નહીં.
- કલ્બની શુદ્ધિ વગર સંસારનો મોહ છૂટતો નથી.
- રૂહની શુદ્ધિ વગર ગુસ્સો અને અધીરાઈ શમતી નથી.
- સિર્રની શુદ્ધિ વગર કર્તાભાવ અને અહમ્ મટતો નથી.
- આ ત્રણેય દોષોની હાજરીમાં ખફી પર બેસવાથી લતીફા-એ-ખફીમાં છુપાયેલી ‘રિયા-એ-ખફી’ (છૂપી રિયાકારી અને ધાર્મિક અહંકાર) સાલિકને ઘેરી લે છે, જેનાથી તે ભારે ગુમરાહીનો ભોગ બને છે.
૫. મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની
હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ પોતાના વિશ્વવિખ્યાત પત્રોના સંગ્રહ ‘મક્તૂબાત શરીફ’ ના દફ્તર ૧ ના સુપ્રસિદ્ધ મક્તૂબ નંબર ૨૬૦ (મક્તૂબ-એ-સુલૂક) માં મુરાકબા-એ-મહબ્બતનું વિદ્વતાપૂર્ણ વિશ્લેષણ કર્યું છે:
મૂળ ફારસી ઇબારત: “مراقبہ محبت عبارت از توجہ بہ مبدئیّتِ محبتِ ذاتیہ است کہ مدلولِ ‘يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ’ است۔ دریں مقام لَطِيفَہ خَفِی بکار انداختہ شود و از آلائشِ ریاءِ خفی و شرکِ اصغر پاک گردد۔ و سالک را در محبتِ ذاتِ حق تعالیٰ چنان استغراق دست دہد کہ ماسویٰ بالکلیہ از نظرِ او ساقط شود۔”
ગુજરાતી શાસ્ત્રીય અનુવાદ: “મુરાકબા-એ-મહબ્બત એટલે અલ્લાહ તઆલાની એ ઝાતી મહબ્બતના મબ્દઅ (મૂળ ઉદ્ગમ-સ્ત્રોત) તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જે પવિત્ર આયત ‘યુહિબ્બુહુમ વ-યુહિબ્બૂનહૂ’ નો અસલ મર્મ છે. આ મુકામ પર લતીફા-એ-ખફી સક્રિય થાય છે અને તે રિયા-એ-ખફી (છૂપી રિયાકારી) તથા શિર્કે અસ્ગર (નાના શિર્ક) ના કચરામાંથી પાક-સાફ બને છે. અને સાલિકને અલ્લાહની ઝાતની મહબ્બતમાં એવું ગહન ઇસ્તિગરાક (લીનતા) નસીબ થાય છે કે માસિવાલ્લાહ (અલ્લાહ સિવાયનું તમામ સર્જન) તેની નજરમાંથી સંપૂર્ણપણે ખરી પડે છે.” (સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની, દફ્તર ૧, પત્ર નં. ૨૬૦)
તેમજ દફ્તર ૧ ના મક્તૂબ નંબર ૪૧ માં ઇમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) સાચા પ્રેમની કસોટી સ્પષ્ટ કરતાં જણાવે છે કે: પ્રેમનો દાવો તો ઘણા લોકો કરે છે, પરંતુ સાચા પ્રેમની એકમાત્ર ઓળખ એ છે કે પ્રેમી પોતાના પ્રિયતમ (અલ્લાહ) ના પ્રત્યેક હુકમ અને પયગંબર હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ની સુન્નત સામે સંપૂર્ણપણે માથું ઝુકાવી દે. જે પ્રેમમાં સુન્નતનું પાલન ન હોય, તે પ્રેમ નથી પરંતુ નફ્સનો ધુમાડો અને શૈતાની છેતરામણી છે.
૬. લતીફા-એ-ખફી, હઝરત ઈસા (અલૈહિસ્સલામ)નો વારસો અને ‘નૂરે સ્યાહ(કાળો નૂર)’
નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકમાં મુરાકબા-એ-મહબ્બતનો સીધો સંબંધ માનવ સીનાની જમણી બાજુએ ઉપર સ્થિત ‘લતીફા-એ-ખફી’ સાથે છે.
+-------------------------------------------------------------------------+ | લતીફા-એ-ખફી અને મુરાકબા-એ-મહબ્બતનું જોડાણ | +-------------------------------------------------------------------------+ | • શારીરિક સ્થાન ---> જમણી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ ઉપર | | • રૂહાની નૂરનો રંગ ---> ચમકતો કાળો મોતી પ્રકાશ (Radiant Black Pearl) | | • પયગંબરી વારસો ---> હઝરત ઈસા રુહુલ્લાહ (અલૈહિસ્સલામ) ના કદમ મુબારક | | • અંતર્ગત પડદો ---> રિયા-એ-ખફી (છૂપો દેખાડો) અને ઉજબ (આત્મપ્રશંસા) | | • રૂહાની પરિણામ ---> ઇશ્કે હકીકી, સાચો ઇખ્લાસ અને ફના-એ-ખફી | +-------------------------------------------------------------------------+
- હઝરત ઈસા રુહુલ્લાહ (અલૈહિસ્સલામ)ના કદમ મુબારક: લતીફા-એ-ખફી પર હઝરત ઈસા (અલૈહિસ્સલામ) ના કદમ મુબારકની વિલાયતનો ફૈઝ છે. હઝરત ઈસા(અલૈહિસ્સલામ) નું સમગ્ર જીવન ઝુહ્દ, તજરીદ (સંસાર ત્યાગ), અસીમ મહબ્બત અને રૂહાનિયતનું મુજસ્સમા (મૂર્તિમંત સ્વરૂપ) હતું. તેમણે દુનિયાના તમામ આડંબરો ત્યજીને કેવળ અલ્લાહની રઝા અને ઇશ્કમાં જિંદગી ગુજારી. મુરાકબા-એ-મહબ્બતમાં સાલિકને હઝરત ઈસા(અલૈહિસ્સલામ) ના રૂહાની વારસામાંથી આ જ અપ્રતિમ રૂહાની પ્રેમ અને ખુદા-પરસ્તીનો ફૈઝ પ્રાપ્ત થાય છે.
- નૂરે સ્યાહ (શ્યામ મોતી નૂર) નું રહસ્ય: લતીફા-એ-ખફીનું નૂર ચમકતા કાળા મોતી જેવું આબદાર શ્યામ (Radiant Black Pearl) છે. સામાન્ય રીતે કાળો રંગ અંધકાર ગણાય છે, પરંતુ તસવ્વુફની માઅરિફતમાં ‘નૂરે સ્યાહ’ એ તમામ અનવારનું મૂળ અને ઇશ્કનું અંતિમ મકામ મનાય છે. જેમ ભૌતિક વિજ્ઞાનમાં કાળો રંગ તમામ રંગોને પોતાનામાં સમાવી લે છે, તેમ જ્યારે સાલિક અલ્લાહની મહબ્બતની એવી ઊંડાઈમાં પહોંચે છે જ્યાં તમામ મખ્લૂકાતના રંગો, અસ્મા અને સિફાતના તઅય્યુનાત ઓગળી જાય છે, ત્યારે આ ગહન શ્યામ નૂર પ્રગટ થાય છે. આ નૂર સાલિકની બુદ્ધિના તમામ તર્કોને શાંત કરીને તેને કેવળ હૈરત અને ઇશ્કમાં ગર્ક કરી દે છે.
૭. રિયા-એ-ખફી (છૂપો દેખાડો) અને ઉજબનું દહન
માનવ નફ્સ અત્યંત ચાલાક અને કપટી છે. જ્યારે સાલિક ગુનાહો છોડી દે છે, પાંચ સમયની નમાઝ પાળે છે અને મુરાકબામાં પ્રગતિ કરે છે, ત્યારે નફ્સ તેના બાતિનમાં એક અતિ ઝેરી અને બારીક રોગ દાખલ કરે છે, જેને તસવ્વુફમાં ‘રિયા-એ-ખફી’ (છૂપો દેખાડો) અને ‘ઉજબ’ (પોતાની ઇબાદત પર મનોમન ગર્વ કરવો) કહેવાય છે.
- રિયા-એ-ખફી શું છે? સાલિક મોંથી કોઈ ફખ્ર કરતો નથી, પરંતુ તેના અંતરના ઊંડાણમાં એક છૂપી તમન્ના હોય છે કે લોકો મને નેક સમજે, મારી ઇઝ્ઝત કરે, મને સલામ કરે કે મારી મજલિસમાં અદબથી બેસે. આને હદીસ શરીફમાં ‘શિર્કે અસ્ગર’ (નાનો શિર્ક) ફરમાવવામાં આવ્યો છે, જે કાળી રાત્રે કાળા પથ્થર પર ચાલતી કાળી કીડીના પગલાં કરતાં પણ વધુ અગોચર હોય છે.
- મહબ્બતના તાપમાં રિયાનું દહન: લતીફા-એ-ખફી આ રિયા-એ-ખફીનું અસલ કેન્દ્ર છે. જ્યાં સુધી સાલિકમાં આ છૂપો ગર્વ બાકી હોય, ત્યાં સુધી તે આગળ વધી શકતો નથી. મુરાકબા-એ-મહબ્બતમાં જ્યારે અલ્લાહની મહબ્બતે ઝાતીનો ભડકો લતીફા-એ-ખફી પર પડે છે, ત્યારે આ તમામ છૂપો અહંકાર અને મખ્લૂક પાસેથી માન મેળવવાની લાલસા બળીને રાખ થઈ જાય છે. સાલિક માટે લોકોના વખાણ કે લોકોની નિંદા બંને એકસમાન બની જાય છે; તેને માત્ર પોતાના મહબૂબે હકીકી (અલ્લાહ) ની રઝા સિવાય કશાની પરવા રહેતી નથી.
૮. મુરાકબા પૂર્વેની શરતો અને શ્રેષ્ઠ સમય
મુરાકબા-એ-મહબ્બત એ વિલાયતે સુગરાની અત્યંત બારીક અને આલા દરજ્જાની રિયાઝત છે. તેમાં પ્રવેશતાં પહેલાં નીચે મુજબના ઉસૂલોનું પાલન લાઝિમી છે:
- મુરાકબા માટેનો અફઝલ સમય:
- વક્ત-એ-સહર (તહજ્જુદનો સમય): આ મુહિબ (પ્રેમી) અને મહબૂબ (અલ્લાહ) વચ્ચેના રાઝ-ઓ-નિયાઝનો સર્વોત્તમ સમય છે. જ્યારે સમગ્ર દુનિયા ગફલતની ઊંઘમાં હોય, ત્યારે એકાંતમાં અલ્લાહના ઇશ્કમાં આંસુ વહાવવા એ આ મુરાકબાનો પ્રાણ છે.
- મગરીબ અને ઈશા વચ્ચેનો વક્ત (અવ્વાબીન): દુન્યવી મશગૂલિયાતો સમેટીને કલ્બને મહબ્બતે ઇલાહી તરફ મુતવજ્જોહ કરવાનો આ પવિત્ર સમય છે.
- શબે જુમ્મા (ગુરુવારની રાત): બારગાહે રિસાલત ﷺ માં કસરત(વધુમાં વધુ)થી દરૂદ શરીફનું નઝરાણું પેશ કરીને આ મુરાકબામાં બેસવું અત્યંત ફૈઝ-બક્ષ સાબિત થાય છે.
- અનિવાર્ય શરતો (શરાઇતે સુલૂક):
- અગાઉના ત્રણ મુકામોની તકમીલ: મુરાકબા-એ-અહદિયત (ફના-એ-કલબ), મુરાકબા-એ-મઇય્યત (ફના-એ-રૂહ) અને મુરાકબા-એ-અકરબિયત (ફના-એ-સિર્ર) ની પુખ્તતા વગર લતીફા-એ-ખફી પર તવજ્જોહ કરવી નિરર્થક રહે છે.
- ઇત્તેબા-એ-સુન્નત: મહબ્બતની સાચી સનદ સુન્નતે નબવી ﷺ નું પાલન છે. કુરઆને પાકમાં સાફ ફરમાવ્યું: “કુલ ઇન કુન્તુમ તુહિબ્બૂનલ્લાહા ફત્તબિઊની યુહબિબ્કુમુલ્લાહ” (કહી દો કે જો તમે અલ્લાહને મહબ્બત કરતા હોવ તો મારી ઇત્તેબાઅ કરો, અલ્લાહ તમને મહબ્બત ફરમાવશે).
- લુકમા-એ-હલાલ અને વરઅ: મુશ્તબહ (શંકાસ્પદ) માલ ઇશ્કના નૂરને ઓલવી નાખે છે. પાક અને હલાલ રિઝ્ક જ બાતિની ઇશ્કને જીવંત રાખે છે.
- શેખે કામિલની નિગરાની: મુર્શિદ સાલિકના ઇશ્કની હરારત (ગરમી) ને સંતુલનમાં રાખે છે જેથી તે શરઈ હુદૂદ (મર્યાદાઓ) ન ઓળંગે.
૯. બેસવાની શારીરિક મુદ્રા (કાઇદા) અને અદબ
મુરાકબામાં શરીરની બાહ્ય સ્થિરતા અંતરમનની સ્થિરતા માટે અત્યંત જરૂરી છે:
- તહારત અને ખુશ્બૂ: તાજું કામિલ વુઝૂ કરવું, પાક-સાફ સફેદ કપડાં પહેરવા અને દાઢી તથા વસ્ત્રો પર ઉત્કૃષ્ટ અત્તર લગાવવું.
- મકાન: એકાંત ઓરડો (ખિલવતખાનહ), જ્યાં સન્નાટો હોય, કોઈ વિક્ષેપ ન હોય અને રોશની મંદ હોય.
- દિઝાનૂ (અત્તહિયાત) બેઠક: કાબા શરીફ તરફ મોં રાખીને (કિબ્લા-રૂખ) નમાઝની મુદ્રામાં બેસવું અફઝલ છે. જો શારીરિક તકલીફ હોય તો પલાંઠી વાળીને કે કુરસી પર બેસી શકાય, પરંતુ કરોડરજ્જુ બિલકુલ ટટ્ટાર હોવી જોઈએ.
- ગરદનનું ઝુકાવ: કરોડરજ્જુ સીધી રાખવી. ગરદનને સહેજ જમણી બાજુએ ઉપર (લતીફા-એ-ખફી તરફ) ઝુકાવવી, જેથી સાલિકનું સમગ્ર આંતરિક ધ્યાન જમણી છાતીના ઉપલા ભાગ પર જામેલું રહે.
- હવાસનું મૌન: આંખો હળવેથી બંધ રાખવી. બંને હોઠ ભીડેલા રાખવા અને જીભને મુખના ઉપરના તાળવે ચોંટાડી રાખવી, જેથી વાણી કે જીભનું ભૌતિક હલનચલન સંપૂર્ણ અટકી જાય. શ્વાસ કેવળ નાક વાટે અત્યંત ધીમેથી અને લયબદ્ધ ચાલવો જોઈએ.
૧૦. મુરાકબા-એ-મહબ્બતની ચોક્કસ આધ્યાત્મિક નિયત (Niyyah)
મુરાકબામાં નિયત જીભથી બોલવાની હોતી નથી, પરંતુ કલ્બ અને બાતિનની ઊંડાઈમાંથી એક દ્રઢ સંકલ્પ ધારણ કરવાનો હોય છે:
મુરાકબા-એ-મહબ્બતની ખાસ નિયત: “ફૈઝે ઇલાહી આવી રહ્યો છે અલ્લાહ તઆલાની એ ઝાતે પાકમાંથી—જે કુરઆને મજીદની આયત ‘યુહિબ્બુહુમ વ-યુહિબ્બૂનહૂ’ (અલ્લાહ તેમને મહબ્બત કરે છે અને તેઓ અલ્લાહને મહબ્બત કરે છે) મુજબ પોતાની મહબ્બતે ઝાતીનો અસલ મબ્દઅ (મૂળ ઉદ્ગમ-સ્ત્રોત) છે; અને તે ફૈઝ મારા શેખે કામિલના સીના-એ-મુનવ્વર મારફતે મારા લતીફા-એ-ખફી (જમણી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ ઉપર) પર નાઝિલ થઈ રહ્યો છે; અને તે મારા લતીફા-એ-ખફીને રિયા-એ-ખફી અને માસિવાલ્લાહના કચરામાંથી પાક કરી પોતાના ઇશ્કે હકીકી અને નૂરે સ્યાહથી રોશન કરી રહ્યો છે.”
આ નિયત બાંધ્યા પછી સાલિકે કોઈ વિર્દ કે તસ્બીહ મોંથી બોલવાની નથી. તેણે માત્ર એક કંગાળ યાચકની જેમ પોતાના લતીફા-એ-ખફીને મહબ્બતે ઇલાહીના ફૈઝ સામે ખુલ્લું રાખીને મુન્તઝિર (પ્રતીક્ષારત) બની જવાનું છે.
૧૧. લતીફા-એ-ખફી પર તવજ્જોહ અને પાસ-અન્ફાસની પ્રાયોગિક તર્કીબ
નિયત બાંધ્યા પછી સાલિકે પોતાની સમગ્ર રૂહાની તવજ્જોહ જમણી છાતીની ડીંટડીથી બે આંગળ ઉપર સ્થિત લતીફા-એ-ખફી પર સ્થિર કરવી.
આ રિયાઝત નીચે મુજબના ત્રણ સુગ્રથિત ચરણોમાં સંપન્ન થાય છે:
[પ્રથમ તબક્કો: તવજ્જોહ] ---> જમણી છાતીના ઉપલા ભાગ પર લતીફા-એ-ખફી પર ધ્યાન જમાવવું
[દ્વિતીય તબક્કો: અહેસાસ] ---> 'યુહિબ્બુહુમ' ના ઇશ્કે ઇલાહીના દરિયામાં કલ્બને ડુબાડવું
[તૃતીય તબક્કો: પાસ-અન્ફાસ] ---> દમ ખેંચતાં 'અલ્લાહ' + દમ છોડતાં ખફી પર 'હૂ' ની ઝરબ
- તબક્કો ૧ (તવજ્જોહ): સાલિકે તસવ્વુર કરવું કે જમણી છાતીના ઉપલા ભાગમાં એક ચમકતો કાળો મોતી (Radiant Black Pearl) મોજૂદ છે, જે બારગાહે ઇલાહીમાંથી મહબ્બતનો ફૈઝ ઝીલવા માટે સંપૂર્ણ ઉત્સુક છે.
- તબક્કો ૨ (અહેસાસે મહબ્બત): સાલિકે પોતાના બાતિનમાં આ હકીકતને જીવંત કરવી કે “મારો પરવરદિગાર મને મહબ્બત ફરમાવે છે, અને તે મહબ્બતના ફૈઝથી મારું આખું વુજૂદ તેના ઇશ્કમાં જલી રહ્યું છે. મારા દિલમાં અલ્લાહ સિવાય કોઈ માલ, ઔલાદ કે દુનિયાની કોઈ લાલચ બાકી નથી.”
- તબક્કો ૩ (પાસ-અન્ફાસ ઝિક્ર):
- નાક વાટે અત્યંત ધીમેથી, અવાજ કર્યા વગર શ્વાસ અંદર ખેંચતાં ખયાલ કરવો કે ઇસ્મે ઝાત ‘અલ્લાહ’ અને તેનું નૂર લતીફા-એ-ખફીમાં દાખિલ થઈ રહ્યું છે.
- શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે બાતિની આવાઝથી ‘હૂ’ (هُو) ની ઝરબ લતીફા-એ-ખફી પર લગાવવી, જેથી અંદર છુપાયેલી રિયા-એ-ખફી, ખુદ-પસંદી અને માસિવાલ્લાહનો કચરો બહાર ફેંકાઈ જાય.
૧૨. સાધના દરમિયાન આવતા નકારાત્મક વિચારોને દૂર કરવા.
મુરાકબા-એ-મહબ્બતમાં જ્યારે સાલિક ઇશ્કની ઊંડાઈમાં ઉતરે છે, ત્યારે બે વિશિષ્ટ પ્રકારના ખતરાત રૂહાની રુકાવટ બને છે:
- ઉજબ અને આધ્યાત્મિક ગર્વ: સાલિકના નફ્સમાં ખયાલ આવે કે “હું અલ્લાહનો કેવો મોટો આશિક છું! મને કેવો ફૈઝ મળી રહ્યો છે!”
- ઇઝાલા(નિવારણ): સાલિકે તુરંત નફ્સને ધૂતકારવું અને યાદ કરવું: “યુહિબ્બુહુમ—મહબ્બત અલ્લાહની ઇનાયત છે, મારી કોઈ હેસિયત નથી. હું તો કેવળ એક કંગાળ ભિખારી છું.” આ ખયાલ આવતાં જ નફ્સ નબળો પડશે અને નમ્રતા પાછી આવશે.
- ગલબ-એ-જઝ્બ અને બે-કાબૂ થવું: ઇશ્કની તીવ્રતા વધતાં સાલિકના હૃદયમાં ચીસો પાડવાની અથવા બેકાબૂ થઈને રડવાની તીવ્ર ઇચ્છા જાગે છે.
- ઇઝાલા(નિવારણ): નકશબંદી સુલૂકમાં બાહ્ય શોર-બકોરની મનાઈ છે.
- સાલિકે ‘હબ્સે દમ’ અને ઝબ્ત (સંયમ) દ્વારા ઇશ્કના તાપને પોતાના અંતરમાં જ સમાવી લેવો જોઈએ, જેથી તે અગ્નિ અંદરના તમામ કચરાને બાળીને ખાક કરી દે.
૧૩. ફના-એ-ખફી અને બકા-એ-ખફીની રૂહાની કૈફિયાત
જ્યારે સાલિક મુરાકબા-એ-મહબ્બતમાં પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તેને ‘વિલાયતે સુગરા’ ના ચોથા સમરા (ફળ) તરીકે ‘ફના-એ-ખફી’ નસીબ થાય છે:
- નૂરે સ્યાહનો મુશાહદો: બાતિનમાં એક ચમકતો, ગંભીર અને અતિ તેજોમય કાળો-વાદળી નૂર ઝાહિર થાય છે, જે તમામ માનસિક વિકલ્પોને ખામોશ કરી દે છે.
- સોઝ-ઓ-ગુદાદ (ઇશ્કની મીઠી આંચ): લતીફા-એ-ખફી પર મહબ્બતે ઇલાહીની એક અત્યંત લઝીઝ અને પવિત્ર ગરમી અનુભવાય છે. સાલિકની આંખોમાંથી બે-સાખ્તા શૌક અને ઇશ્કના આંસુ વહેવા લાગે છે.
- રિયાકારીનો જડમૂળથી નાશ: સાલિકના નફ્સમાંથી લોકોમાં નેક દેખાવાની, પીરી-મુરીદી બતાવવાની કે વાહ-વાહ મેળવવાની તમામ ખુવાહિશ મરી જાય છે. તે ખિલવતમાં જેવો હોય છે તેવો જ જિલવતમાં રહે છે.
- ઇસ્તિગરાકે તામ (સંપૂર્ણ વિલીનતા): સાલિક પોતાના વુજૂદને ભૂલીને કેવળ અલ્લાહની મહબ્બતના સમંદરમાં ગર્ક થઈ જાય છે.
- બકા-એ-ખફી: ફના પછી લતીફા-એ-ખફી અલ્લાહની મહબ્બત સાથે જીવંત (બકા) થાય છે, જેનાથી સાલિકનો સીનો તમામ મખ્લૂકાત માટે રહેમ, શફકત અને ખૈર-ખ્વાહીથી છલકાઈ જાય છે.
૧૪. વ્યવહારિક જીવનમાં મુરાકબા-એ-મહબ્બતનો અસલ પ્રભાવ
મુરાકબો માત્ર મુસલ્લા પર બેસી રહેવા પૂરતો નથી, તેનું સાચું પરિણામ સાલિકના ૨૪ કલાકના વ્યવહારિક અને સામાજિક જીવનમાં પ્રગટ થવું જોઈએ:
- ઇબાદતમાં લિઝ્ઝત અને શીરીની: નમાઝ, તિલાવત કે ઝિક્ર હવે કોઈ શારીરિક બોજ કે રસમ રહેતી નથી; તે મહબૂબ સાથે હમ-કલામ થવાની પરમ લિઝ્ઝત બની જાય છે. સાલિક એક નમાઝ બાદ બીજી નમાઝની બે-કરારીથી રાહ જુએ છે.
- ખલ્કે ખુદા સાથે શફકત: જેને અલ્લાહ સાથે સાચો ઇશ્ક થાય છે, તે અલ્લાહની બનાવેલી સમગ્ર મખ્લૂક—ઇન્સાનો, જાનવરો અને કુદરત—સાથે મહબ્બત કરવા લાગે છે. તેના દિલમાંથી કિના (વેરભાવ), હસદ (અદેખાઈ) અને બુગ્ઝ(નફરત) કાયમ માટે ખતમ થઈ જાય છે.
- બલાઓ અને મુસીબતોમાં રઝા: જિંદગીમાં ગમે તેવી તકલીફ, બીમારી કે નુકસાન આવે, સાલિક ફરિયાદ કરતો નથી. તે જાણે છે: “આ તકલીફ મારા મહબૂબ તરફથી છે, અને મહબૂબ તરફથી આવતી હર ચીજ રહેમત હોય છે.”
- ઇખ્લાસ ફિલ-અમલ: સાલિક ખિદમતે ખલ્ક(લોકસેવા )કરે છે, સદકો-ખૈરાત કરે છે, પરંતુ બદલામાં કોઈ શુક્રિયા કે બદલાની આશા રાખતો નથી. તેનું મકસદ માત્ર ‘લિ-વજ્હિલ્લાહ’ (અલ્લાહની રઝા) હોય છે.
ઉપસંહાર અને આગામી મુકામની ઝાંખી
મુરાકબા-એ-મહબ્બત એ નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકનો અત્યંત પવિત્ર, ઊંડો અને નૂરાની મુકામ છે. અહીં પહોંચીને સાલિકનું લતીફા-એ-ખફી સંપૂર્ણ તઝકિયા પામીને ‘ફના-એ-ખફી’ પ્રાપ્ત કરે છે અને તેના બાતિનમાંથી રિયા-એ-ખફી તથા ખુદ-પસંદી(આત્મ અભિમાન)નો આખરી ડાઘ પણ ધોવાઈ જાય છે.
આ મુકામ સર કર્યા બાદ સાલિક ‘વિલાયતે સુગરા’ ના પાંચમા, આખરી અને સર્વોચ્ચ શિખર તરફ કદમ વધારે છે, જેને ‘મુરાકબા-એ-અખ્ફા’ (The Deepest Latifa – અખ્ફાનો મુકામ) કહેવામાં આવે છે.
આ શ્રેણીના હવે પછીના લેખ (ભાગ-૫) માં આપણે સીનાના બિલકુલ મધ્યમાં સ્થિત લતીફા-એ-અખ્ફા, તેના સબ્ઝ (લીલા) / પારદર્શક નૂર, સરવરે કાયનાત હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના કદમ મુબારક, ‘ફના-ઉલ-ફના’ અને વિલાયતે સુગરાની પૂર્ણાહુતિનું શાસ્ત્રીય અધ્યયન કરીશું.
About the Author
