સૂફી સંતોની વાણી હંમેશા માણસને તેના અસ્તિત્વના ઊંડાણમાં ઉતારવાનું કામ કરે છે. સિંધની ધરતીના મહાન સૂફી દરવેશ શાહ અબ્દુલ લતીફ ભટાઈ એ તેમના કલામમાં જે પ્રતીકો વાપર્યા છે, તે સામાન્ય હોવા છતાં અત્યંત અર્થસભર છે. તેમના ‘સુર મુઅઝૂરી’ ના પ્રથમ દાસ્તાનનો ચોથો બૈત માનવ સ્વભાવ અને સંસારની વાસ્તવિકતાનો અરીસો છે.

સંસારની ક્ષણભંગુરતા અને ‘ઢૂંઢ’નું પ્રતીક

આ બૈતમાં શાહ ભટાઈએ આ ભૌતિક દુનિયાને ‘ઢૂંઢ’ એટલે કે ‘મરેલા માંસ’ કે ‘લોથ’ સાથે સરખાવી છે. મરેલા માંસની લાક્ષણિકતા એ છે કે તે થોડા સમયમાં સડી જાય છે અને તેમાંથી ગંધ આવવા લાગે છે. તેવી જ રીતે આ સંસારના ભોગ-વિલાસ, સંપત્તિ, પદ અને પ્રતિષ્ઠા પણ નાશવંત છે. સૂફી વિચારધારા મુજબ, જે વસ્તુ કાયમી નથી અને જેનો અંત નિશ્ચિત છે, તે એક ‘લોથ’ સમાન છે.

નફ્સ: એક અતૃપ્ત કૂતરો

બૈતની પ્રથમ પંક્તિમાં ‘કુતો’ (કૂતરો) એ માણસના ‘નફ્સ’ (અહંકાર અથવા વાસના) નું પ્રતીક છે. જેમ એક ભૂખ્યો કૂતરો મરેલા માંસની શોધમાં ભટક્યા કરે છે, તેમ આપણો નફ્સ પણ સત્ય કે આધ્યાત્મિકતાને બદલે માત્ર દુન્યવી લાલચો અને ક્ષણિક સુખો પાછળ ભાગતો રહે છે. નફ્સ ક્યારેય ધરાતો નથી; એક ઈચ્છા પૂરી થાય એટલે તે બીજી શોધવા નીકળી પડે છે.

માનવ અવસ્થા: કૂતરાના કાનનો કીડો

આ કલામનો સૌથી ચોંકાવનારો ભાગ એ છે કે શાહ સાહેબ આપણી સરખામણી ‘કુતે કીડ’ સાથે કરે છે. કૂતરાના કાનમાં જે કીડો હોય છે, તે કૂતરાના લોહી પર નભે છે અને તેને એવી રીતે ચોંટી જાય છે કે કૂતરો ગમે તેટલા ધમપછાડા કરે તો પણ તે કીડો અલગ પડતો નથી. આ પ્રતીક દ્વારા કવિ કહેવા માંગે છે કે માણસ માત્ર નફ્સનો ગુલામ જ નથી, પણ તે નફ્સ સાથે એકરૂપ થઈ ગયો છે.

રબ તરફની યાત્રાનો પ્રારંભ

સૂફી માર્ગનો સાર એ જ છે કે જ્યાં સુધી માણસ પોતાની આ હીન અવસ્થાને ઓળખતો નથી, ત્યાં સુધી તે રબ ને પામી શકતો નથી. જ્યારે માણસ વિનમ્રતા કેળવે છે અને પોતાના નફ્સને કાબૂમાં કરે છે, ત્યારે જ તેની આધ્યાત્મિક યાત્રા શરૂ થાય છે. સૂફી સંતો કહે છે તેમ, “જેણે પોતાને ઓળખ્યો, તેણે જ તેના રબને ઓળખ્યો.”

વોટ્સએપ પર શેર કરો