૯મી મોહરમ (તાસૂઆ): કરબલાના મેદાનમાં સત્ય અને બલિદાનની ગાથા.

પ્રસ્તાવના: તાસૂઆનો અર્થ અને કરબલાની વેદના

૯મી મોહરમ, જેને ઈસ્લામિક ઈતિહાસમાં ‘તાસૂઆ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તાસૂઆ (تاسوعاء) એટલે મોહરમ મહિનાની ૯મી તારીખ. અરબી શબ્દ “તાસિઅ” (تاسع) નો અર્થ “નવમું” થાય છે તે કોઈ સામાન્ય દિવસ નથી. આ એ દિવસ છે જ્યારે કરબલાના રણમાં ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહુ અનહુ) અને તેમના અલ્પસંખ્યક કાફલા પર ચારે બાજુથી ઘેરો મજબૂત કરી દેવામાં આવ્યો હતો. આજે, જ્યારે આપણે આ ઐતિહાસિક દિવસની ચર્ચા કરીએ છીએ, ત્યારે આપણું હૃદય ધ્રૂજી ઉઠે છે. આ માત્ર ઈતિહાસની ઘટના નથી, પરંતુ માનવતાની એવી અખંડ જ્યોત છે જેણે અન્યાય સામે માથું ન નમાવવાનો મજબૂત સંકલ્પ લીધો હતો.

ભારતીય ઉપખંડમાં તાસૂઆના દિવસે મજલિસો, મર્સિયા-ખવાની, નૌહા અને કરબલાની યાદમાં વિવિધ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે. જોકે વિવિધ મસલકો અને પ્રદેશોમાં તેની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓમાં નોંધપાત્ર ભિન્નતા જોવા મળે છે.

ખાસ કરીને સુન્ની બરેલ્વી પરંપરામાં કરબલાની યાદ, અહલે બૈત પ્રત્યેની મહોબ્બત અને શોહદા-એ-કરબલાની અકીદતને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવે છે, પરંતુ બરેલ્વી ઉલમાઓમાં મર્સિયા-ખવાની, નૌહા, તાજીયા અને સંબંધિત પ્રથાઓ અંગે એકસરખો અભિપ્રાય જોવા મળતો નથી. કેટલાક અશરફી ઉલમાઓ તેને ઐતિહાસિક સ્મૃતિ, અકીદત અને સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિ તરીકે સ્વીકારે છે, https://www.facebook.com/share/v/1HE1ygLPuP/ જ્યારે અન્ય ઘણા ઉલમાઓ શરઈ મર્યાદાઓના આધારે તેનો વિરોધ કરે છે.

એ પોતાના ફતાવાઓમાં છાતી કૂટવી, પોતાને ઇજા પહોંચાડવી અને શરિયતની મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન કરતી શોકવિધિઓને નાપસંદ ગણાવી છે. તેમના અનુસાર શોક વ્યક્ત કરવો અનુમતિપાત્ર છે, પરંતુ એવી રીતો અપનાવવી જે ઇસ્લામી આદેશો સાથે સુસંગત ન હોય તે યોગ્ય નથી.

આ જ રીતે ઘણા સુન્ની બરેલ્વી ઉલમાઓ તાજીયાને ઇબાદત અથવા ધાર્મિક ફરજ માનવાનો વિરોધ કરે છે અને તેને મહત્તમ ઐતિહાસિક અથવા સાંસ્કૃતિક પ્રતીક તરીકે જ જોવાનું કહે છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે મર્સિયા અથવા નૌહા જો અતિશયોક્તિ, ગૈર-શરઈ માન્યતાઓ અથવા શરીઅતવિરુદ્ધ ક્રિયાઓથી મુક્ત હોય તો કરબલાની યાદ તરીકે તેની મર્યાદિત મંજૂરી હોઈ શકે, પરંતુ સ્વયંને ઇજા પહોંચાડવી, બેહોશ થવું અથવા ગેરશરઈ વિધિઓ અપનાવવી ઇસ્લામી દૃષ્ટિએ સ્વીકાર્ય નથી.

તેથી સુન્ની બરેલ્વી પરંપરામાં અહલે બૈતની મહોબ્બત અને કરબલાની યાદને વિશેષ સ્થાન હોવા છતાં, મર્સિયા-ખવાની, નૌહા અને તાજીયા જેવી પ્રથાઓ અંગે ઉલમાઓમાં મતભેદ જોવા મળે છે, અને ઘણા બરેલ્વી વિદ્વાનો આ બાબતોમાં શરઈ મર્યાદાઓ અને સંતુલન જાળવવા પર ભાર મૂકે છે.

૧. તાસૂઆની સાંજે: શાંતિ પહેલાનું ગમગીન વાતાવરણ

૯મી મોહરમના સૂર્યાસ્ત સાથે કરબલાના તંબુઓમાં એક અજીબ ગંભીરતા છવાયેલી હતી. ઉમર-ઈબ્ને-સાદના લશ્કરે હુમલા માટે કમર કસી લીધી હતી. ઈતિહાસકારો લખે છે કે, આ દિવસે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહુ અનહુ) એ દુશ્મનો પાસે એક રાતની મહોલત માંગી હતી. આ મહોલત કોઈ જીવ બચાવવા માટે નહોતી, પરંતુ પોતાના પરવરદિગાર (અલ્લાહ) સાથેનો સંબંધ ગાઢ બનાવવા માટે હતી.
આ સમયે ઈમામ સાહેબના તંબુઓમાંથી જે અવાજો આવી રહ્યા હતા, તે કોઈ ડરના નહોતા, પરંતુ એ અવાજો તો કુરઆનની તિલાવત અને અલ્લાહની તસબીહના હતા. ૯મી મોહરમની એ રાતે કરબલાના રણમાં ઈબાદતની એવી સુગંધ ફેલાઈ હતી, જેણે દુશ્મનોના દિલમાં પણ ક્યાંક ને ક્યાંક ભય અને આશ્ચર્ય પેદા કર્યું હતું.

૨. હઝરત અબ્બાસ (અલયહિસ્સલામ) ની અડગ વફાદારી

૯મી મોહરમની ચર્ચા હઝરત અબ્બાસ (અલયહિસ્સલામ) ના ઉલ્લેખ વગર અધૂરી છે. દુશ્મનોએ જ્યારે તેમને પોતાની તરફ ખેંચવા પ્રયત્ન કર્યો અને ‘અમાનના પત્રો’ આપ્યા, ત્યારે તેમણે જે જવાબ આપ્યો તે સમગ્ર ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલો છે. તેમણે કહ્યું: “શું હું મારા આકાને છોડીને તમારી જિંદગી પસંદ કરી લઉં? ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહુ અનહુ) વગરની જિંદગી મારા માટે નર્ક સમાન છે.”

આ વફાદારીનું સૌથી ઉત્તમ પાસું છે. તાસૂઆના દિવસે જ્યારે પાણીના તમામ સ્ત્રોતો બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે હઝરત અબ્બાસ (અલયહિસ્સલામ) ની અડગતાએ સાબિત કર્યું કે, જ્યારે વાત ઈમાન અને વફાદારીની હોય, ત્યારે માણસ પોતાની તરસને પણ ભૂલી જાય છે.

ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને ગ્રંથો હઝરત અબ્બાસ(રદીઅલ્લાહુ અનહુ)ના આ કથનનો ઉલ્લેખ સીધો કોઈ એક જ પુસ્તકમાં નથી, પરંતુ તે ઇતિહાસની ઘણી પ્રખ્યાત અને પ્રમાણભૂત કૃતિઓમાં વિગતે વર્ણવેલ છે:

તારીખ અલ-તબરી (Tarikh al-Tabari): ઈમામ મુહમ્મદ ઈબ્ને જરીર અલ-તબરી દ્વારા લિખિત આ પુસ્તક ઈસ્લામિક ઈતિહાસનો સૌથી પ્રામાણિક સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. તેમાં તાસૂઆની સાંજે શિમર ઈબ્ને ઝિલજોશનનું ઈમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ)ના તંબુઓ પાસે આવવું અને હઝરત અબ્બાસ(અલૈહિસ્સલામ) તથા તેમના ભાઈઓને અમાનના પત્રો આપવા જેવી ઘટનાઓનું વર્ણન છે. હઝરત અબ્બાસ(રદીઅલ્લાહુ અનહુ)નો તે સમયે આપેલો જવાબ, જેમાં તેમણે અમાનના પત્રનો તિરસ્કાર કર્યો હતો, તે આ પુસ્તકના ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમનો ભાગ છે.

અલ-ઈરશાદ (Al-Irshad) – શેખ મુફીદ: આ ગ્રંથમાં ૯મી મોહરમના દિવસનું ખૂબ જ ઝીણવટભર્યું વર્ણન છે. તેમાં સ્પષ્ટ રીતે નોંધવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે શિમરે હઝરત અબ્બાસ (રદીઅલ્લાહુ અનહુ) અને તેમના ભાઈઓને અમાનની લાલચ આપી, ત્યારે હઝરત અબ્બાસ (અલૈહિસ્સલામ) એ ગર્જના કરીને તેને તિરસ્કૃત કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે: “તારા પર અને તારા અમાન પર અલ્લાહની લાનત હો, શું તું અમને અમાન આપે છે જ્યારે રસૂલના દોહિત્ર (ઈમામ હુસૈન) પાસે કોઈ સુરક્ષા નથી?”

મકતલ અલ-હુસૈન (Maqtal al-Husayn) – અબૂ મિખનફ: ઈતિહાસકાર અબૂ મિખનફ (જેઓ કરબલાના ઈતિહાસના સૌથી જૂના લેખકોમાંના એક છે) તેમણે આ સંવાદોને ખૂબ જ નજીકથી ટાંક્યા છે. તેમની કૃતિમાં હઝરત અબ્બાસ(અલૈહિસ્સલામ)ના આ વચનોનો સારાંશ મળે છે

સંદર્ભનું સ્પષ્ટીકરણ ઈતિહાસકારોના મતે, હઝરત અબ્બાસ (અલૈહિસ્સલામ) ના જે શબ્દો આપણે બ્લોગમાં વાપરીએ છીએ – “ઈમામ હુસૈન(અલૈહિસ્સલામ)વગરની જિંદગી મારા માટે નર્ક સમાન છે” – તે મૌખિક પરંપરાઓ (Oral Traditions) અને મકતલ સાહિત્યમાંથી લેવામાં આવેલા ‘ભાવનાત્મક અર્થઘટન’ (Emotional Interpretation) છે.ઐતિહાસિક ગ્રંથોમાં હઝરત અબ્બાસ(અલૈહિસ્સલામ) ના જવાબનો અર્થ એ જ છે કે: “તારા અમાન (સુરક્ષા) માં જીવવા કરતા હું ઈમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ) ના આદર્શો અને તેમના માર્ગ પર શહાદત પસંદ કરીશ.” આ ઐતિહાસિક તથ્ય છે કે તેમણે અમાનનો પત્ર ફાડી નાખ્યો હતો અને તે સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો.

૩. જંગની અનિવાર્યતા: કેમ આટલું મોટું બલિદાન?

ઘણા લોકો પૂછે છે કે શું આ યુદ્ધ ટાળી શકાયું હોત? જવાબ એ છે કે, કરબલાનું યુદ્ધ એ માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેની લડાઈ નહોતી. તે યઝીદ જેવા જુલમી શાસક અને ઈસ્લામની મૂળભૂત માન્યતાઓ વચ્ચેની લડાઈ હતી. જો ઈમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ) એ તે સમયે સમાધાન કરી લીધું હોત, તો ઇસ્લામની પવિત્રતાનો નાશ થયો હોત.
ઈમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ) એ પોતાના ખાનદાનનું બલિદાન આપીને એ સંદેશ આપ્યો કે, સત્તાના લાલચુ લોકો સામે સત્ય માટે લડવું એ જ સાચું જીવન છે. ૯મી મોહરમના સંજોગો એ આ લડાઈની અનિવાર્યતાનું પ્રતીક છે.

૪. કરબલાનો સંદેશ: આજના સમયમાં સુસંગતતા

આજે, જ્યારે આપણે ૯મી મોહરમના તાસૂઆને યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે આપણી જાતને પૂછવું જોઈએ: શું આપણે આપણા જીવનમાં અન્યાય સામે લડવાની હિંમત રાખીએ છીએ? શું આપણે ઈમામ હુસૈન (અલૈહિસ્સલામ) ના રસ્તે ચાલવા તૈયાર છીએ?
કરબલા આપણને શીખવે છે કે:

સબ્ર (ધીરજ): અત્યંત વિપરીત પરિસ્થિતિમાં પણ અલ્લાહ પર ભરોસો રાખવો.
શુજાઅત (બહાદુરી): અસત્ય સામે અવાજ ઉઠાવવો, ભલે આખી દુનિયા તમારી સામે હોય.
ઈબાદત: સૌથી મુશ્કેલ સમયમાં પણ અલ્લાહને યાદ રાખવા.

૫. ઉપસંહાર: આશૂરાની પૂર્વતૈયારી

૯મી મોહરમની રાત પૂરી થવા આવી રહી છે અને ૧૦મી મોહરમના સૂર્યોદય સાથે ઈતિહાસની સૌથી ભયાનક અને સૌથી પવિત્ર જંગ શરૂ થવાની હતી. ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહુ અનહુ) અને તેમના સાથીઓ આશૂરાના દિવસે જે બલિદાન આપવા જઈ રહ્યા હતા, તેની પૂર્વતૈયારી આ દિવસે પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી.
આજે જ્યારે આપણે આ લેખ લખી રહ્યા છીએ, ત્યારે કરબલાની એ માટીની ગંધ આપણને એ સત્યની યાદ અપાવે છે કે જેણે દુનિયાને અંધકારમાંથી બહાર કાઢી. ૯મી મોહરમ એ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ એ માનવતાનું એક એવું દર્પણ છે જેમાં આપણે આપણું ઈમાન તપાસી શકીએ છીએ.
આજે ૯મી મોહરમના આ પવિત્ર અવસરે, આપણે એ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહુ અનહુ) ના આદર્શોને આપણા જીવનમાં ઉતારીશું.