પ્રલયની પૂર્વસંધ્યા: ઇબ્ન અલ-અસીરનો કલમ-વિરામ અને બગદાદના મહાપતનનું રહસ્ય
પ્રસ્તાવના: પ્રલયની પૂર્વસંધ્યા અને ઇતિહાસના સાક્ષીની વિદાય
ઇતિહાસ જ્યારે પણ પોતાનો પંથ બદલે છે, ત્યારે તે અગાઉથી કેટલાક સંકેતો અને ભયાનક એંધાણ છોડી જાય છે. પૂર્વ ક્ષિતિજ પરથી જ્યારે તાતારીઓ (મોંગોલો) ના પ્રલયકારી વાવાઝોડાની શરૂઆત થઈ, ત્યારે મુસ્લિમ જગત પોતાના વૈભવ અને આંતરિક કલહના નશામાં ચૂર હતું. પરંતુ, મોસુલના એક શાંત ખૂણામાં બેસીને ઇસ્લામિક ઇતિહાસના સુવર્ણ યુગના અંતિમ ચરણને પોતાની કલમબદ્ધ કરનાર એક મહાન દ્રષ્ટા જાગતા હતા. તે વિભૂતિ એટલે ઇમામ ઇઝુદ્દીન અબુલ હસન અલી ઇબ્ન અલ-અસીર અલ-જઝરી.
તેમના દ્વારા લિખિત અમર ગ્રંથ ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ (The Complete History) માત્ર ભૂતકાળની ઘટનાઓનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ પતનની ગરતામાં ધકેલાઈ રહેલી એક મહાન સભ્યતાનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. *હિજરી સન ૬૩૦ (ઇ.સ. ૧૨૩૩)* માં જ્યારે ઇબ્ન અલ-અસીરે આ ફાની દુનિયામાંથી વિદાય લીધી, ત્યારે માત્ર એક મહાન ઇતિહાસકારનો અંત નહોતો આવ્યો, પરંતુ અબ્બાસી ખિલાફતને જગાડનારી એક સબળ ચેતવણીનો પણ અંત આવ્યો હતો. તેમના જીવનના અંતિમ વર્ષો અને બગદાદના પતનની પૂર્વભૂમિકા વચ્ચે એક એવો કરુણ સંબંધ છે, જે આજે પણ વાચકના હૃદયને હચમચાવી મૂકે છે.
ઇબ્ન અલ-અસીરના જીવનના અંતિમ વર્ષો અને માનસિક વેદના
પોતાના જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં ઇબ્ન અલ-અસીરે મોસુલ, અલેપ્પો અને દમાસ્કસ જેવા મહાન નગરોમાં સમય વિતાવ્યો હતો. તેમણે મધ્ય એશિયાના સમૃદ્ધ ઇસ્લામિક કેન્દ્રો જેવા કે સમરકંદ, બુખારા અને ખ્વારિઝમને તાતારીઓના લોહીયાળ હાથોથી નષ્ટ થતા જોયા હતા. એક સાહિત્યકાર અને સંવેદનશીલ ઇતિહાસકાર તરીકે આ વિનાશ તેમના માટે અસહ્ય હતો.
- હૃદયદ્રાવક વિલાપ: તેમણે ‘અલ-કામિલ’ ના પ્રકરણોમાં લખ્યું છે કે, “દુનિયાના નિર્માણથી લઈને અત્યાર સુધી માનવજાત પર આવી આફત ક્યારેય નથી આવી. કાશ! મારી માતાએ મને જન્મ ન આપ્યો હોત, અથવા હું આ કાળઝાળ આપત્તિ જોતાં પહેલાં જ મરી ગયો હોત અને ઇતિહાસના પાના પર આ કલંક લખવામાંથી બચી ગયો હોત.”
- ભવિષ્યનો ભય: ઇબ્ન અલ-અસીર એ સત્ય સારી રીતે જાણી ચૂક્યા હતા કે ચંગીઝ ખાનના સૈન્યે જે તબાહી મચાવી છે, તે માત્ર એક શરૂઆત છે. મધ્ય એશિયાના પતન પછી હવે અબ્બાસી સામ્રાજ્યનું હૃદય ગણાતું બગદાદ પણ બહુ દૂર નથી.
- માનસિક આઘાત: જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ ભારે ડિપ્રેશન (માનસિક વેદના) માં સરી પડ્યા હતા. ઇસ્લામિક શાસકોની કાયરતા અને વૈભવપ્રિયતા જોઈને તેમનો ઇતિહાસ લખવાનો ઉત્સાહ પણ ઓસરી ગયો હતો.
બગદાદની ઘેરાબંધીની પૂર્વભૂમિકા: વૈભવની આડમાં છુપાયેલો સડો
બગદાદ – જે એક સમયે જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, કલા અને ઇસ્લામિક સત્તાનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર હતું, તે હિજરી સન ૬૩૦ ના દાયકામાં અંદરથી ખોખલું થઈ ચૂક્યું હતું. ઇબ્ન અલ-અસીરે પોતાના અવસાન પહેલાં જ આ ખોખલાપણું ઓળખી લીધું હતું અને શાસકોને ચેતવણીઓ આપી હતી.
૧. ખલીફાની નિષ્ક્રિયતા અને ભ્રમિત ન્યાયપ્રણાલી
તત્કાલીન અબ્બાસી ખલીફા અલ-મુસ્તન્સીર બિલ્લાહ (જેમના શાસનકાળ દરમિયાન ઇબ્ન અલ-અસીરનું અવસાન થયું) અને ત્યારબાદ આવેલા ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમ બિલ્લાહ વાસ્તવિક દુનિયાથી તદ્દન અજાણ હતા. મહેલોની ચારદીવારીમાં રાગ-રંગ અને મોજ-મસ્તીમાં ડૂબેલો શાસક વર્ગ સરહદો પર ઘેરાતા કાળા ડીબાંગ વાદળોને જોઈ શકતો નહોતો.
૨. સૈન્યનું વિઘટન અને આર્થિક નીતિઓ
સામ્રાજ્ય પર દેવું વધતાં ખલીફાના વઝીરોએ સૌથી મોટી ભૂલ એ કરી કે તેમણે લશ્કરના બજેટમાં ભારે કાપ મૂક્યો. સૈનિકોને પગાર ન મળવાને કારણે તેઓ કાં તો લશ્કર છોડી ગયા અથવા તો નાના-મોટા વ્યવસાયો કરવા લાગ્યા. ઇબ્ન અલ-અસીરે આ કથળતી સ્થિતિ અંગે નોંધ્યું હતું કે:
“જે શાસક સોનાના સિક્કા બચાવવા માટે પોતાના સૈનિકોની તલવારોને કાટ ખાવા દે છે, તેણે પોતાના જ હાથે પોતાના કફનની તૈયારી કરી લીધી છે.”
૩. દરબારી ખટપટો અને આંતરિક વિખવાદ
બગદાદનો શાહી દરબાર શિયા અને સુન્ની સંપ્રદાયો વચ્ચેના આંતરિક સંઘર્ષોનું અખાડો બની ગયો હતો. વઝીર મોઅય્યદુદ્દીન ઇબ્ન અલ-અલકમી જેવા ઉચ્ચ પદાધિકારીઓ પોતાની અંગત અદાવત સાધવા માટે સામ્રાજ્યના હિતોનું બલિદાન આપવા તૈયાર હતા. તેઓ ગુપ્ત રીતે મોંગોલ સેનાપતિઓ સાથે સંપર્કમાં હતા અને બગદાદના સૈન્યની નબળાઈઓની માહિતી બહાર મોકલી રહ્યા હતા.
ઐતિહાસિક ઘટના: ખ્વારિઝમશાહનું પતન અને બગદાદની વ્યૂહાત્મક આત્મહત્યા
ઇબ્ન અલ-અસીરના જીવનકાળ દરમિયાન ઘટેલી સૌથી પ્રભાવશાળી અને નિર્ણાયક ઐતિહાસિક ઘટના એટલે અલાઉદ્દીન ખ્વારિઝમશાહના સામ્રાજ્યનો કરુણ અંત. આ એ ઘટના હતી જેણે બગદાદ માટે વિનાશના દ્વાર ખોલી નાખ્યા હતા.
- ઓતરારની ઘટના (ઇ.સ. ૧૨૧૮): ખ્વારિઝમશાહના એક ગવર્નર ઇનાલચુકે ચંગીઝ ખાનના મુસ્લિમ વેપારીઓના કાફલાને જાસૂસ સમજીને લૂંટી લીધો અને તેમની નિર્મમ હત્યા કરી નાખી. ચંગીઝ ખાને જ્યારે ઇનાલચુકને સોંપવાની માંગ કરી, ત્યારે ખ્વારિઝમશાહે ચંગીઝ ખાનના દૂતની પણ હત્યા કરાવી દીધી. આ એક એવી ભૂલ હતી જેણે મોંગોલ વાવાઝોડાને ઇસ્લામિક વિશ્વ તરફ વાળ્યું.
- ખિલાફતની ઘોર ઉપેક્ષા: જ્યારે ચંગીઝ ખાને ખ્વારિઝમ પર આક્રમણ કર્યું, ત્યારે સુલ્તાન અલાઉદ્દીનના પુત્ર જલાલુદ્દીન મિંગબર્નુએ તાતારીઓ સામે સંયુક્ત મોરચો માંડવા બગદાદના ખલીફા પાસે મદદ માંગી. પરંતુ, અગાઉના સરહદી વિવાદોના કારણે અહંકારી ખલીફાએ જલાલુદ્દીનને મદદ કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો.
ઇબ્ન અલ-અસીરે આ ઘટનાનું વિશ્લેષણ કરતા લખ્યું છે કે, ખ્વારિઝમ એ બગદાદની રક્ષા કરતી એક અભેદ દીવાલ હતી. ખલીફાએ પોતાના જ અહંકારમાં આવીને એ દીવાલને તૂટી જવા દીધી, એ ભૂલીને કે દીવાલ પછી હવે પછીનો વારો તેમનો જ છે.સાહિત્યિક વળાંક: કલમનો વિરામ અને ઇતિહાસની મૂક ગર્જના
હિજરી સન ૬૩૦ ના વર્ષના અંતિમ મહિનાઓમાં, મોસુલના પોતાના પ્રકાંડ પુસ્તકાલયમાં ઇબ્ન અલ-અસીર અંતિમ શ્વાસ લઈ રહ્યા હતા. કથળતી તબિયત અને દેશની બરબાદીના સમાચારો વચ્ચે તેમણે પોતાની સુપ્રસિદ્ધ કલમ નીચે મૂકી દીધી. આ એક સાહિત્યિક વળાંક હતો—એક એવો સમય જ્યારે ઇતિહાસકારે જોયું કે હવે લખેલા શબ્દો શાસકોના બહેરા કાન સુધી પહોંચી શકે તેમ નથી.
પરંતુ, તેમણે ‘કિતાબ અલ-કામિલ’ માં જે ચેતવણીઓ આપી હતી, તે ઇતિહાસના પાનાઓ પર સદાય માટે અમર થઈ ગઈ. તેમણે લખેલા અક્ષરો કોઈ સામાન્ય શાહીથી નહીં, પણ ભવિષ્યના વિનાશને જોઈને વહેલા આંસુઓથી ભરેલા હતા.
તેમણે ઇતિહાસને સાક્ષી રાખીને જે ચેતવણીઓ આપી તેનો ચિતાર નીચે મુજબ છે:
- વિલાસિતા વિરુદ્ધ ચેતવણી: જો સમાજનો બૌદ્ધિક અને શાસક વર્ગ જ્ઞાન અને ત્યાગને છોડીને માત્ર ભોગવિલાસ તરફ વળશે, તો પ્રકૃતિ તેમને સત્તા પરથી ઉખાડી ફેંકશે.
- એકતાનો અભાવ: જ્યાં સુધી મુસ્લિમ રિયાસતો એકબીજાની બરબાદી પર ખુશ થતી રહેશે, ત્યાં સુધી કોઈ બાહ્ય શત્રુને તેમને હરાવવા માટે વધુ મહેનત નહીં કરવી પડે.
- ઇતિહાસની ક્રૂરતા: ઇતિહાસ ક્યારેય કાયરોને માફ કરતો નથી. જે પ્રજા પોતાના ભૂતકાળની ભૂલોમાંથી શીખતી નથી, તેનો ભવિષ્યકાળ અત્યંત અંધકારમય હોય છે.
બગદાદનું મહાપતન: ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમનો કરુણ અંત અને મોંગોલ માનસિકતાનું રહસ્ય
ઇતિહાસના પાનાઓ જ્યારે પણ કોઈ મહાન સભ્યતાના પતનની સાક્ષી પૂરે છે, ત્યારે તેમાં ક્રૂરતા અને આશ્ચર્યનો એક એવો સમન્વય જોવા મળે છે જે આવનારી સદીઓ સુધી માનવજાતને સ્તબ્ધ કરી દે છે.
ઇ.સ. ૧૨૫૮ (હિજરી સન ૬૫૬) માં જ્યારે ચંગીઝ ખાનના પૌત્ર હુલાગુ ખાને ઇસ્લામિક સત્તા અને સંસ્કૃતિના હૃદય સમાન બગદાદ પર વિજય મેળવ્યો, ત્યારે તેણે માત્ર એક નગરનો નાશ નહોતો કર્યો, પરંતુ પાંચ સદીઓ જૂની અબ્બાસી ખિલાફતનો કાયમ માટે સૂર્યાસ્ત કરી દીધો હતો.
આ મહાવિનાશની સૌથી વધુ ચર્ચિત, ભયાનક અને રહસ્યમય ઘટના એટલે અંતિમ અબ્બાસી ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમ બિલ્લાહની હત્યા. તેમને કોઈ તલવાર કે તીરથી મારવામાં નહોતા આવ્યા, પરંતુ એક કિંમતી ઊનના ગાદલા (અથવા ગાલીચા) માં લપેટીને મોંગોલ ઘોડાઓની ખરીઓ નીચે કચડી નાખવામાં આવ્યા હતા. આ ક્રૂર સજા પાછળ કઈ પ્રચલિત માન્યતાઓ, મોંગોલ પરંપરાઓ અને ઐતિહાસિક તથ્યો છુપાયેલા છે, ચાલો આપણે આ પ્રકરણમાં તેનું વિસ્તૃત અને સાહિત્યિક વિશ્લેષણ કરીએ.શરણાગતિથી કબ્રસ્તાન સુધીની સફર: બગદાદનો અંતિમ અંક
જ્યારે મોંગોલ લશ્કરે બગદાદને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધું, ત્યારે ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમ પોતાના વઝીર ઇબ્ન અલ-અલકમીની ગેરમાર્ગે દોરનારી સલાહો અને પોતાની ભ્રમિત ન્યાયપ્રણાલીના કારણે કોઈ મજબૂત પ્રતિકાર કરી શક્યા નહીં.
૧૦ ફેબ્રુઆરી, ૧૨૫૮ (૪ સફર, ૬૫૬ હિજરી) ના રોજ, જ્યારે જીવ બચાવવાનો કોઈ માર્ગ ન રહ્યો, ત્યારે ખલીફા પોતાના પરિવાર, દરબારીઓ અને કાઝીઓ સાથે હુલાગુ ખાનના તંબુમાં શરણાગતિ સ્વીકારવા પહોંચ્યા.
હુલાગુ ખાને શરૂઆતમાં ખલીફા સાથે સદ્ભાવનાનો ડોળ કર્યો અને બગદાદના શાહી ખજાનાની પૂછપરછ કરી. ખલીફાએ મહેલના ભોંયરામાં છુપાવેલું સદીઓ જૂનું સોનું, ઝવેરાત અને કિંમતી રત્નો હુલાગુના ચરણોમાં ધરી દીધા.પરંતુ, મોંગોલ શાસક માટે ખલીફાની કાયરતા અને વૈભવપ્રિયતા તિરસ્કારજનક હતી. ખજાનો કબજે કર્યા પછી, બગદાદમાં સાત દિવસ સુધી ચાલેલી કતલેઆમના અંતિમ ચરણમાં ખલીફાના મૃત્યુનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.
ગાદલામાં લપેટીને કચડી નાખવા પાછળની પ્રચલિત માન્યતાઓ અને રહસ્યો
ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમને જે અનોખી અને દર્દનાક પદ્ધતિથી મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો, તેની પાછળ તત્કાલીન ઇતિહાસકારો અને લોકવાયકાઓમાં બે મુખ્ય માન્યતાઓ પ્રચલિત છે:
માન્યતા અ: મોંગોલ પવિત્ર પરંપરા (The Royal Blood Taboo)
આ કોઈ દંતકથા નથી પરંતુ મોંગોલોની શામનવાદ (Shamanism) ધર્મ આધારિત કાયદેસરની પરંપરા હતી, જેને ચંગીઝ ખાનની આચારસંહિતા ‘યાસા’ (Yassa) માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.
- પૃથ્વી અને શાહી લોહીનો સંબંધ: મોંગોલો માનતા હતા કે જો કોઈ રાજા, ખલીફા કે શાહી વંશના વ્યક્તિનું લોહી સીધું જમીન પર ઢોળાય, તો તેનાથી ‘તેંગરી’ (આકાશના દેવતા) અને ધરતી માતા નારાજ થઈ જાય છે. પૃથ્વી પર શાહી લોહી પડવાથી ભયંકર દુષ્કાળ, ધરતીકંપ કે અણધારી આફતો આવી શકે છે.
- સજાની આધુનિકતા: હુલાગુ ખાન ખલીફાને ઇસ્લામિક જગતના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક અને રાજકીય વડા માનતો હતો. તેથી, તે ખલીફાનું સન્માન કરવા નહીં, પરંતુ પોતાના અંધવિશ્વાસ અને ધાર્મિક ભયના કારણે તેનું લોહી જમીન પર વહેવડાવવા માંગતો નહોતો.
- ગાલીચાનો ઉપયોગ: ખલીફાને એક જાડા ઊનના ગાદલા અથવા કિંમતી ગાલીચામાં ચુસ્તપણે લપેટવામાં આવ્યા જેથી તેમનો શ્વાસ રુંધાય અને જ્યારે ઘોડાઓ તેમના શરીર પરથી પસાર થાય, ત્યારે જો કોઈ આંતરિક રક્તસ્રાવ થાય તો પણ એક પણ ટીપું લોહી બહાર નીકળીને જમીનને સ્પર્શી ન શકે.
માન્યતા બ: ખલીફાની આધ્યાત્મિક શક્તિનો ડર
બીજી એક પ્રચલિત માન્યતા દરબારી ખટપટો અને જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે હુલાગુ ખાને ખલીફાને મારી નાખવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે તેના દરબારમાં રહેલા કેટલાક મુસ્લિમ નજૂમીઓ (જ્યોતિષીઓ) અને ખુદ ખલીફાના વઝીરે હુલાગુને ડરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
“જો અબ્બાસી ખલીફાની હત્યા કરવામાં આવશે, તો સૂર્ય પોતાનો પ્રકાશ ખોઈ બેસશે, આકાશ તૂટી પડશે, વરસાદ બંધ થઈ જશે અને સમગ્ર પૃથ્વી પર અંધકાર છવાઈ જશે.”હુલાગુ ખાન ભલે ક્રૂર હતો, પણ તે જ્યોતિષ અને અપશુકનોમાં ભારે માનતો હતો. આ ભયના નિવારણ માટે તેના દરબારના પ્રખ્યાત વિદ્વાન અને ખગોળશાસ્ત્રી નસીરુદ્દીન અલ-તૂસીએ હુલાગુને વચલો માર્ગ બતાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે ઇતિહાસમાં અગાઉ પણ ઘણા ખલીફાઓની હત્યાઓ થઈ છે અને કુદરતે કોઈ પ્રકોપ કર્યો નથી. પરંતુ, જો કોઈ અગમ્ય ડર હોય, તો ખલીફાને એવી રીતે મારવો જોઈએ જેથી આકાશ અને ધરતી તેના લોહીના સાક્ષી ન બને. આ સલાહના આધારે જ ગાલીચા વાળી પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી હતી.
બગદાદની એ ગોઝારી રાત ઇતિહાસના પાના પર લોહીના અક્ષરે લખાયેલી છે.
જ્યારે અબ્બાસી સલ્તનતના આખરી ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમને મોંગોલ શાસક હલાકુ ખાનના આદેશથી એક એવી સજા આપવામાં આવી જે સાંભળીને પણ રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય.
મોંગોલોમાં એક અંધશ્રદ્ધા હતી કે જો કોઈ શાહી વંશજના લોહીનો ટીપો પણ ધરતી પર પડે, તો ધરતી માતા ક્રોધિત થાય છે અને મોટો વિનાશ આવે છે. આ ક્રૂર અંધશ્રદ્ધા જ ખલીફા માટે અત્યંત વેદનાદાયક કાળ બની ગઈ.
ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમને કોઈ હથિયારથી મારવાને બદલે, એક જાડા ઊનના ગાલીચા (કાલીન) માં ચુસ્તપણે લપેટી દેવામાં આવ્યા. જે સમ્રાટ ગઈકાલ સુધી રેશમી વસ્ત્રો અને મખમલના બિછાના પર સૂતો હતો, તેને આજે પોતાના જ મૃત્યુના કફન સમાન ગાલીચામાં કેદ કરી દેવાયો.
ત્યારબાદ, હલાકુ ખાનના ઘોડેસવારોએ પોતાના હિંસક ઘોડાઓને આદેશ આપ્યો. ગાલીચામાં લપેટાયેલા લાચાર ખલીફા પર સેંકડો ઘોડાઓના ખરીઓ (ટાપ) ઝીંકાવા લાગ્યા.
એક તરફ બગદાદના કિલ્લાઓ તૂટી રહ્યા હતા, અને બીજી તરફ ગાલીચાની અંદરથી આવતી ખલીફાની દર્દનાક ચીસો ધીમે-ધીમે બગદાદની હવામાં ઓગળી રહી હતી.
હથિયાર વિના, લોહીનું એક પણ ટીપું જમીન પર પાડ્યા વગર, ઘોડાઓના પગ તળે કચડીને ખલીફાના હાડકાંનો કુરચો બોલાવી દેવામાં આવ્યો.
રાજવી લોહી ધરતી પર ન ઢોળાય તેવા બહાના હેઠળ, એક જીવતા જાગતા રાજાને ગાલીચામાં જ કચડીને નિર્દયાતાપૂર્વક મારી નાખવામાં આવ્યો.
આ માત્ર એક ખલીફાનો અંત નહોતો, પણ સદીઓ જૂની ભવ્ય ઇસ્લામિક સલ્તનતના સુવર્ણકાળનો અત્યંત કરુણ અને કંપાવી દેનારો અંજામ હતો.
હુલાગુ ખાન અને ખલીફા વચ્ચેનો ઐતિહાસિક સંવાદ
પ્રખ્યાત પર્સિયન ઇતિહાસકાર રશીદુદ્દીન હમદાનીએ તેમના ગ્રંથ ‘جامیع التواريخ’ (જામી અલ-તવારીખ) માં હુલાગુ ખાન અને ખલીફા વચ્ચેની અંતિમ ક્ષણોનો એક અત્યંત પ્રભાવશાળી કિસ્સો નોંધ્યો છે, જે મોંગોલોની માનસિકતા સ્પષ્ટ કરે છે.
જ્યારે ખલીફાને હુલાગુ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા, ત્યારે હુલાગુએ તેમની સામે સોના અને ઝવેરાતથી ભરેલી થાળી મૂકી અને કહ્યું: “આ સોનું ખાઓ!”
ખલીફાએ લાચારીથી જવાબ આપ્યો: “સોનું કેવી રીતે ખવાય? સોનું એ કોઈ ખાવાની વસ્તુ નથી.”
ત્યારે હુલાગુ ખાને ગર્જના કરીને પૂછ્યું:
“જો તું જાણતો હતો કે આ સોનું ખાઈ શકાતું નથી, તો તેં આ સોનાનો ઉપયોગ તારા લશ્કરને મજબૂત કરવા અને મારી સામે લોખંડની દીવાલ ઊભી કરવા માટે કેમ ન કર્યો? તેં આ સોનાના સિક્કા ઓગાળીને લોખંડના તીર અને ભાલા કેમ ન બનાવડાવ્યા?”ખલીફા પાસે આ પ્રશ્નનો કોઈ ઉત્તર નહોતો. તેમણે માત્ર એટલું જ કહ્યું કે, “આ અલ્લાહની મરજી હતી.” હુલાગુએ વળતો પ્રહાર કરતા કહ્યું, “તો હવે હું તારી સાથે જે કરીશ, તે પણ અલ્લાહની જ મરજી હશે.”
મોંગોલ યુદ્ધનીતિ અને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ
આ ક્રૂર હત્યા પાછળ માત્ર ધાર્મિક માન્યતાઓ જ નહોતી, પરંતુ મોંગોલોની એક સુનિયોજિત મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધનીતિ (Psychological Warfare) પણ કામ કરી રહી હતી.
વ્યૂહાત્મક પાસું વર્ણન અને અસર ભયનું સામ્રાજ્ય ઇસ્લામિક જગતના સર્વોચ્ચ વડાને આટલી લાંછનરૂપ અને દર્દનાક મોત આપીને મોંગોલોએ અન્ય મુસ્લિમ શાસકો (જેવા કે સીરિયા અને ઇજિપ્ત) ના મનમાં એવો ભય પેદા કર્યો કે તેઓ લડ્યા વિના જ શરણાગતિ સ્વીકારી લે. ધાર્મિક આભામંડળનો નાશ અબ્બાસી ખલીફા પોતાને ‘અલ્લાહના પૃથ્વી પરના પ્રતિનિધિ’ ગણાવતા હતા. તેમને સામાન્ય પશુની જેમ કચડી નાખીને હુલાગુએ સાબિત કર્યું કે મોંગોલ શક્તિ સામે કોઈ ખુદાઈ શક્તિ રક્ષણ આપી શકતી નથી. ઉપસંહાર: ઇતિહાસના અરીસામાં બગદાદનું બલિદાન
ઇબ્ન અલ-અસીરના અવસાનના બરાબર ૨૬ વર્ષ પછી, એટલે કે *હિજરી સન ૬૫૬ (ઇ.સ. ૧૨૫૮)* માં, હુલાગુ ખાનના નેતૃત્વમાં મોંગોલ સૈન્યે બગદાદને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધું. એ જ બગદાદ, જેના શાસકો ઇબ્ન અલ-અસીરની ચેતવણીઓ પર હસતા હતા, તે આજે લોહીના આંસુએ રડી રહ્યું હતું.
હુલાગુ ખાનની સેનાએ બગદાદમાં પ્રવેશીને જે કતલેઆમ મચાવી, તેનાથી દજલા નદીનું પાણી અઠવાડિયા સુધી નાગરિકોના લોહીથી લાલ અને ‘બૈત અલ-હિકમા’ (Grand Library of Baghdad) ના લાખો પુસ્તકો ફેંકાવાને કારણે શાહીથી કાળું થઈ ગયું હતું. અંતિમ અબ્બાસી ખલીફા અલ-મુસ્તઅસિમને ગાદલામાં લપેટીને મોંગોલ ઘોડાઓની ખરીઓ નીચે કચડી નાખવામાં આવ્યા.
ઇબ્ન અલ-અસીર *હિજરી સન ૬૩0* માં જ મૃત્યુ પામ્યા હતા, પરંતુ તેમનું પુસ્તક ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ આજે પણ ચીસ પાડીને કહી રહ્યું છે કે, જો સમય રહેતા ઇતિહાસકારની કલમની ચેતવણી સમજી લેવામાં આવી હોત, તો બગદાદને ક્યારેય કબ્રસ્તાન બનવું પડ્યું ન હોત. એક પ્રોફેશનલ બ્લોગર અને ઇતિહાસના નમ્ર અભ્યાસુ તરીકે, હું માનું છું કે ‘કિતાબ અલ-કામિલ’ ના પાનાઓમાં છુપાયેલી આ ઘટનાઓ માત્ર વિલાપ કરવા માટે નથી, પરંતુ વર્તમાન યુગમાં પણ સત્તા, જ્ઞાન અને સુરક્ષાના સંતુલનને સમજવા માટેનો એક સચોટ અરીસો છે.
About the Author
