અધ્યાય ૩: કૂફાની રાજનીતિ, સત્તા પરિવર્તન અને ઐતિહાસિક વિવાદો
૧. કૂફાના આકાશમાં ક્રાંતિના વાદળો
સાતમી સદીના મધ્યમાં કૂફાનું શહેર એક ભયંકર ગૂંગળામણ અનુભવી રહ્યું હતું. કરબલાના રણમેદાનમાં વહેલું અહલે બૈતનું રક્ત હજુ સુકાયું નહોતું અને કૂફાના આકાશમાં અન્યાયના કાળા વાદળો છવાયેલા હતા. શહેરની સાંકડી ગલીઓમાં જ્યારે મુખ્તાર સકફીનું નામ ગુંજતું, ત્યારે ઉમૈયા શાસકોના કિલ્લાઓ ધ્રૂજી ઉઠતા. મુખ્તારની રાજનીતિની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેમણે કૂફાના ‘મવાલી’ (બિન-આરબ મુસ્લિમો) ને પોતાની સેનામાં મુખ્ય સ્થાન આપ્યું. મુખ્તારના આ સામાજિક એન્જિનિયરિંગે તેમને કૂફાના શોષિત વર્ગના મસીહા બનાવી દીધા, જેણે સદીઓ જૂની કુલીન આરબ પ્રથાઓને હચમચાવી નાખી હતી.
૨. સત્તા પલટાનો મહાસંગ્રામ: ઇબ્ને ઝિયાદ સામેનો જંગ
કૂફામાં સત્તાનું પરિવર્તન કોઈ સાધારણ ઘટના નહોતી, તે ઇતિહાસનું એક લોહિયાળ પૃષ્ઠ હતું. આ ઘટનાક્રમમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ અને રોમાંચક પડાવ એ કૂફાના ગવર્નર હાઉસનો ઘેરાવો હતો. મુખ્તારના સૌથી વિશ્વાસુ સેનાપતિ, ઇબ્રાહિમ બિન અશ્તરની એન્ટ્રી આ ઘટનામાં વીર રસનો સંચાર કરે છે. જ્યારે ઇબ્ને ઝિયાદની સૈન્યએ મુખ્તારની સેનાને લલકારી, ત્યારે ઇબ્રાહિમ બિન અશ્તરની તલવાર વીજળીની ગતિએ મ્યાનમાંથી બહાર આવી. યુદ્ધના મેદાનમાં ઇબ્રાહિમ બિન અશ્તરનું વ્યક્તિત્વ એક સિંહ સમાન હતું, જેમણે પોતાની વીરતાથી ઉમૈયા સેનાના છક્કા છોડાવી દીધા હતા.
યુદ્ધનું વાતાવરણ અત્યંત ભયાનક અને ઉત્તેજક હતું. એક તરફ સત્તાની લાલચમાં લડતા સૈનિકો હતા, તો બીજી તરફ મુખ્તારના સૈનિકો હતા, જેમના હૃદયમાં કરબલાના શહીદોનો બદલો લેવાની અદમ્ય જ્વાળા ધગધગતી હતી. ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે જ્યારે આ યુદ્ધ ચરમસીમા પર હતું, ત્યારે ‘યા લારત-અલ-હુસૈન‘ ના નારાઓએ કૂફાના કિલ્લાને હચમચાવી નાખ્યો હતો. આ યુદ્ધમાં મુખ્તારના સૈનિકોએ સાબિત કરી દીધું કે તેમની સામે શસ્ત્રોનું જોર કામ આવતું નથી, કારણ કે તેમની પાસે ઈમાનનું કવચ અને શહાદતનો જુસ્સો હતો.
૩. રાજકીય કુશળતા અને ન્યાયની સ્થાપના
સત્તા પ્રાપ્ત કર્યા પછી મુખ્તારે રાજકીય વ્યવસ્થામાં આમૂલ પરિવર્તન કર્યું. તેમણે રાજ્યની તિજોરીને ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદો માટે ખુલ્લી મૂકી દીધી, જે તેમના ‘ન્યાયી શાસક’ હોવાનું પ્રમાણ હતું. આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણથી, આ સમયને ‘ઇન્તેકામ-એ-ઇલાહી’ એટલે કે ઈશ્વરીય ન્યાયના માર્ગ તરીકે જોવામાં આવ્યો. મુખ્તાર વારંવાર કુરાની આયતોનો ઉલ્લેખ કરીને લોકોને યાદ અપાવતા કે, “જેઓ અન્યાય પામ્યા પછી બદલો લે છે, તેમના પર કોઈ દોષ નથી” (સૂરા અશ-શૂરા: ૪૧). તેમના શાસનમાં કૂફાએ એક નવો શ્વાસ લીધો, જ્યાં અન્યાયીઓ માટે ડર હતો અને નબળાઓ માટે સુરક્ષા.
૪. ઐતિહાસિક વિવાદ: નબુવતનો દાવો અને સત્યનું વિશ્લેષણ
મુખ્તારના જીવનના આ રાજકીય અને સૈન્ય અભિયાનની સાથે, તેમના પર ‘નબુવત’ (પયગંબર હોવાનો) દાવો કરવાનો આરોપ પણ લગાવવામાં આવ્યો છે. જોકે, ઇતિહાસના તટસ્થ વિશ્લેષણ મુજબ, મુખ્તાર સકફીએ પોતે ક્યારેય નબુવતનો દાવો કર્યો હોવાના કોઈ મજબૂત પુરાવા નથી. આ આરોપો પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- રાજકીય પ્રચાર: મુખ્તારના વિરોધીઓ, જેમાં ખાસ કરીને ઉમૈયા શાસકો અને તેમના પક્ષધરો સામેલ હતા. તેમણે મુખ્તારને એક ‘દાવેદાર’ તરીકે ચિત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો જેથી સામાન્ય લોકોમાં તેમના પ્રત્યે નફરત પેદા કરી શકાય.
- અનુયાયીઓની અતિશયોક્તિ: ઇતિહાસકાર તબરી જેવા વિદ્વાનોના ગ્રંથોમાં એવા અહેવાલો છે કે મુખ્તારના કેટલાક કટ્ટર સમર્થકોની અતિશયોક્તિભરી વાતોને કારણે આવા આરોપો વહેતા થયા હતા.
- વિદ્વાનોનો અભિપ્રાય: અહલે સુન્નતના ઘણા વિદ્વાનો મુખ્તારને એક જટિલ રાજકીય પાત્ર ગણે છે, પરંતુ તેઓ પણ સ્વીકારે છે કે મુખ્તારે ક્યારેય નબુવતનો દાવો કર્યો નહોતો. આ માત્ર તેમના વિરોધીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલો રાજકીય પ્રચાર હતો.
૫. નિષ્કર્ષ
કૂફામાં મુખ્તાર સકફીનું સત્તા પર આવવું એ માત્ર રાજકીય પરિવર્તન નહોતું, પરંતુ તે અન્યાયી શાસન સામેની માનવીય આત્માની જીત હતી.
ઇબ્રાહિમ બિન અશ્તર જેવા વીરો અને મુખ્તારની રણનીતિક સૂઝબૂઝે આ ક્રાંતિને જીવંત રાખી. મુખ્તાર સકફીનું જીવન આજે પણ આપણને શીખવે છે કે સત્ય અને ન્યાય માટેનો સંઘર્ષ ભલે વિવાદાસ્પદ ગણાય પરંતુ તે હંમેશા સન્માનની નજરે જોવામાં આવે છે.
ઇતિહાસમાં મુખ્તાર સકફીનું નામ એક વીર યોદ્ધા અને ન્યાયના પક્ષધર તરીકે હંમેશા જીવંત રહેશે.
About the Author
