મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત: વિલાયતે કુબરાનો અષ્ટમ મુકામ, વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ વિરુદ્ધ કાલ્પનિક ચમત્કારો અને સાધનાની પૂર્ણ વિધિ

મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત: વિલાયતે કુબરાનો અષ્ટમ મુકામ, વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ વિરુદ્ધ કાલ્પનિક ચમત્કારો અને સાધનાની પૂર્ણ વિધિ
વિશેષ શ્રેણી પરિચય (ભાગ-૮): પ્રસ્તુત સંશોધનાત્મક ગ્રંથ-લેખ ઇસ્લામિક તસવ્વુફ અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂક પર આધારિત વિશેષ શ્રેણી ‘મુરાકબાતે મુજદ્દિદિયા (નક્ષબંદી રૂહાની સુલૂકના ૧૪ મુકામ)’ નો આઠમો ભાગ છે. આ શ્રેણીમાં મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની ઇમામ રબ્બાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ના વિશ્વપ્રસિદ્ધ પત્રોના સંગ્રહ મક્તૂબાત શરીફના આધારે તમામ ૧૪ મુકામોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ, કુરઆન-હદીસના પ્રમાણો અને સામાન્ય વાચકો સરળતાથી સમજી શકે તેવી ભાષામાં પ્રાયોગિક માર્ગદર્શન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
આ આઠમા મુકામમાં પ્રવેશતા પહેલાં, અગાઉના સાત મુકામોની કડીઓનું સંકલન સમજી લેવું જરૂરી છે:
* પ્રારંભિક ફાઉન્ડેશન લેખ:👉 મુરાકબા શું છે? નક્ષબંદી સુલૂક પદ્ધતિ અને સાધનાના મૂળભૂત નિયમો
* આંતરિક કેન્દ્રોની જાગૃતિ:👉 લતાઇફે ખમ્સા: શરીરના ૫ મુખ્ય રૂહાની કેન્દ્રો અને ઝિક્રની રીત
* પ્રથમ મુકામ (ભાગ-૧):👉 મુરાકબા-એ-અહદિયત: નક્ષબંદી પ્રથમ મુકામની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

* બીજો મુકામ (ભાગ-૨):👉 મુરાકબા-એ-મઇય્યત: ઇલાહી સામુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાત: વિલાયતે કુબરા સપ્તમ મુકામન્નિધ્ય અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી દ્વિતીય મુકામ

* ત્રીજો મુકામ (ભાગ-૩):👉મુરાકબા-એ-અકરબિયત: શાહરગથી પણ વધુ નિકટતા અને તૃતીય મુકામ

* ચોથો મુકામ (ભાગ-૪):👉 મુરાકબા-એ-મહબ્બત: મહબ્બતે ઇલાહી અને નક્ષબંદી મુજદ્દિદી ચતુર્થ મુકામ

* પાંચમો મુકામ (ભાગ-૫):👉મુરાકબા-એ-અખ્ફા: વિલાયતે સુગરાની પૂર્ણાહુતિ અને પંચમ મુકામ

* છઠ્ઠો મુકામ (ભાગ-૬):👉વિલાયતે કુબરા: તઝકિયા-એ-નફ્સ અને ષષ્ઠ મુકામ

* સાતમો મુકામ (ભાગ-૭):👉મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાત: વિલાયતે કુબરા સપ્તમ મુકામ

સાતમા મુકામ ‘મુરાકબા-એ-અસ્મા-ઓ-સિફાત’ માં સાલિકે અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાના આઠેય મૂળભૂત પવિત્ર ગુણો (સિફાતે સબૂતીયા) નો સાક્ષાત્કાર કર્યો અને ‘ફના ફિસ-સિફાત’ પ્રાપ્ત કરી.
પરંતુ તસવ્વુફ અને કલામ શાસ્ત્ર મુજબ ગુણો (સિફાત) એ અલ્લાહની ઝાતની ઓળખ માટેનું માધ્યમ છે; તે ઝાત પોતે નથી. સાલિક જ્યાં સુધી ગુણોના પડદા પાછળ રહે છે, ત્યાં સુધી તે રૂહાની પ્રકાશના આવરણોમાં જ ફરે છે. આ મુકામે સાલિક અલ્લાહ તઆલાને કોઈ રૂપ, આકાર, માનસિક કલ્પના કે સીમાઓમાં બાંધતો નથી; બલ્કે પોતાની સમગ્ર તવજ્જોહ તેની બે-મિશાલ ઝાત સમક્ષ સમર્પિત કરી દે છે. અહીં કોઈ રૂહાની પરાક્રમ કે અનુભવનો દાવો નથી, કેવળ તસ્લીમ, ફક્ર, આઝિઝી અને ઉબૂદિયત (બંદગી) છે.
આ મુકામને સિલસિલા-એ-આલિયા નક્ષબંદિયા મુજદ્દિદિયામાં વિલાયતે કુબરાનો તૃતીય અને સમગ્ર ૧૪ મુકામોનો આઠમો મુકામ એટલે કે ‘મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત’ (Muraqaba-e-Tajalliyat-e-Zaat – શુદ્ધ પવિત્ર અસ્તિત્વના સાક્ષાત્કારનો મુકામ) કહેવામાં આવે છે.
૧. મૂળભૂત વિશ્લેષણ: વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ કે કેવળ રૂપકાત્મક ચમત્કાર?
આ મુકામની ગહનતામાં પ્રવેશતા પૂર્વે એક પાયાનો પ્રશ્ન વિચારવો અનિવાર્ય છે:
શું આ આધ્યાત્મિક મુકામાત વાસ્તવિક સિદ્ધિઓ છે કે કોઈ રૂપકાત્મક કે ચમત્કારિક અભિવ્યક્તિઓ માત્ર છે? આ ગૂઢ સંકલ્પનાઓને તાર્કિક, શાસ્ત્રીય અને વાસ્તવિક સંદર્ભમાં કેવી રીતે સમજવી જોઈએ, જેથી તસવ્વુફ કેવળ એક કાલ્પનિક ચમત્કાર બનીને ન રહી જાય?
૧. રૂપકાત્મક ભ્રમણાઓનું ખંડન:
સામાન્ય રીતે લોકો તસવ્વુફને હવામાં ઉડવું, પાણી પર ચાલવું, મનની વાતો જાણી લેવી કે જાદુઈ નૂરાની રોશનીઓ જોવી જેવા બાહ્ય ચમત્કારો (કરામાતો) સાથે જોડી દે છે. હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) આ માનસિકતાનું સખત ખંડન કરે છે. તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો ચમત્કારો જ વિલાયતનો માપદંડ હોત, તો જાદુગરો અને યોગગુરુઓ પણ આવી કરામતો દર્શાવતા હતા! તેથી બાહ્ય કરામતો એ ‘ઇસ્તિદરાજ’ (છેતરામણી) પણ હોઈ શકે છે.
૨. તસવ્વુફની વાસ્તવિક અને તાર્કિક વ્યાખ્યા:
નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂકમાં મુરાકબાની સિદ્ધિઓ કોઈ કલ્પના કે મનોવૈજ્ઞાનિક ભ્રમણા (Hallucination) નથી, પરંતુ તે માનવીય ચેતનાનું વાસ્તવિક આંતરિક રૂપાંતરણ (Real Ontological Transformation) છે:
* તાર્કિક સંદર્ભ: જેમ ભૌતિક વિજ્ઞાનમાં અશુદ્ધ ધાતુને અગ્નિમાં તપાવીને શુદ્ધ કંચન બનાવવામાં આવે છે, તેમ મુરાકબો વિકૃતિઓને આપોઆપ બાળી નાખે છે તેવો દાવો અતિશયોક્તિભર્યો ગણાય. વાસ્તવમાં, નિરંતર મુરાકબાથી સાલિક પોતાના નફ્સના છૂપા રોગો (જેમ કે અહંકાર, ક્રોધ, લોભ, રિયા અને ગફલત) ને સમયસર ઓળખવા સક્ષમ બને છે. આ જાગૃતિ તેને અમલ સુધારવા તરફ દોરી જાય છે. મુરાકબો તઝકિયાનું અગત્યનું સાધન છે, પરંતુ કેવળ મુરાકબો જ સમગ્ર ઇસ્લાહ નથી.
* શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: કુરઆને પાક જેને ‘તઝકિયતુન્નફ્સ’ (નફ્સનું શુદ્ધિકરણ) અને હદીસ શરીફ જેને ‘મકામે એહસાન’ (અલ્લાહની એવી ઉપાસના કરવી જાણે તું તેને જોઈ રહ્યો છે) કહે છે—તેનું જ નામ તસવ્વુફ છે.
* વાસ્તવિક પુરાવો: મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતની સાચી સિદ્ધિ એ નથી કે સાલિકને આકાશમાં કોઈ રોશની દેખાય, પરંતુ એ છે કે તેના વ્યવહારિક જીવનમાંથી ‘હું’ પણાનો અહંકાર કાયમ માટે ખરી પડે, તેનું દિલ સંસારના નશ્વર મોહમાંથી મુક્ત થાય અને તે સુન્નતે નબવી ﷺ નો જીવંત નમૂનો બની જાય. આ નૈતિક અને આધ્યાત્મિક પરિવર્તન જ તસવ્વુફની વાસ્તવિક સિદ્ધિ છે, જેને કોઈ કાલ્પનિક ચમત્કાર સાથે સરખાવી શકાય નહીં.
૨. ‘ઝાતે ઇલાહી’ અને ‘તજલ્લી-એ-ઝાત’ ની કુરઆની વિભાવના
કુરઆને મજીદમાં અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ, સૃષ્ટિના તમામ પદાર્થો, જીવો અને ખુદ માનવીય અસ્તિત્વ નશ્વર છે; કેવળ એક જ હસ્તી અવિનાશી અને શાશ્વત છે—અને તે છે અલ્લાહની શુદ્ધ ‘ઝાત’.
સૂરહ અલ-કસસ ની ૮૮મી આયતમાં અલ્લાહ તઆલા ફરમાવે છે:
“કુલ્લુ શયઇન હાલિકુન ઇલ્લા વજ્હહૂ, લહુલ હુકમુ વ-ઇલૈહિ તુર્ર્જઊન”
અર્થાત્: “તેના ચહેરા (ઝાત/અસ્તિત્વ) સિવાય પ્રત્યેક વસ્તુ નાશ પામનારી છે; હુકમ અને સત્તા કેવળ તેની જ છે અને તમે બધા તેની જ તરફ પાછા ફેરવવામાં આવશો.”
(સૂરહ અલ-કસસ: ૮૮)
તેમજ સૂરહ અર-રહમાન માં ફરમાવ્યું:
“કુલ્લુ મન અલૈહા ફાન, વ-યબકા વજ્હુ રબ્બિક ઝુલ જલાલિ વલ-ઇકરામ”
અર્થાત્: “ધરતી પર જે કોઈ છે તે તમામ નષ્ટ થઈ જનાર છે; અને કેવળ તારા રબની ઝાત જ બાકી રહેશે—જે અપાર મહિમા અને અસીમ કૃપાની સ્વામી છે.”
(સૂરહ અર-રહમાન: ૨૬-૨૭)
અરબી ભાષા અને તસવ્વુફમાં ‘વજ્હ’ શબ્દ અલ્લાહની પવિત્ર ‘ઝાત’ (Self/Essence) માટે વપરાય છે. ‘તજલ્લી-એ-ઝાત’ નો અર્થ એવો સાક્ષાત્કાર છે જ્યાં સાલિકની નજરમાંથી સમગ્ર કાયનાત, અસ્મા અને સિફાતના તમામ પડદાઓ સરી પડે છે અને કેવળ અલ્લાહની શુદ્ધ ઝાતનું નૂર જ બાકી રહે છે.
હદીસ શરીફમાં સરવરે કાયનાત હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ એ એક અતિ ગૂઢ દુઆમાં બારગાહે ઇલાહીમાં અરજ કરી હતી:
“અસ્અલુક લિઝ્ઝતન-નઝરિ ઇલા વજ્હિક, વશ-શૌક ઇલા લિકાઇક…”
અર્થાત્: “હે અલ્લાહ! હું તારી પાસે તારી પવિત્ર ઝાત (વજ્હ) ના દર્શનની પરમ લિઝ્ઝત અને તારી મુલાકાતનો અસીમ શૌક માંગું છું…”
(સુનન નસાઈ)
મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતમાં સાલિક આ જ નબવી દુઆની હકીકત પોતાના અંતઃકરણમાં અનુભવે છે.
૩. તજલ્લી-એ-સિફાત અને તજલ્લી-એ-ઝાત વચ્ચેનો ગૂઢ ભેદ
સૂફી તત્વજ્ઞાનમાં ‘સિફાત’ (ગુણો) અને ‘ઝાત’ (અસ્તિત્વ) વચ્ચેનો ભેદ સમજવો અત્યંત આવશ્યક છે:
+————————————————————————-+
| તજલ્લી-એ-સિફાત વિરુદ્ધ તજલ્લી-એ-ઝાત |
+————————————————————————-+
| પાસું | તજલ્લી-એ-સિફાત (મુકામ-૭) | તજલ્લી-એ-ઝાત (મુકામ-૮) |
+—————–+——————————-+———————–+
| પ્રાગટ્યનું સ્તર | અલ્લાહના ગુણો (જ્ઞાન, શક્તિ વગેરે) | કેવળ અલ્લાહની શુદ્ધ હસ્તી |
| નૂરનું સ્વરૂપ | રંગો અને વિશેષ આભાઓ | શુદ્ધ બે-રંગ (નિરાકાર નૂર) |
| સાલિકની ચેતના | ગુણોમાં વિલીનતા (ફના ફિસ-સિફાત)| અસ્તિત્વનું વિસર્જન (ફના ફિઝ-ઝાત)|
| આંતરિક કૈફિયત | પ્રેમ, આશ્ચર્ય અને સંતોષ | પરમ મૌન, હૈરત અને બે-ખુદી |
| દરજ્જો | માધ્યમ અને રસ્તો | અસલ મંઝિલ અને ચરમસીમા |
+—————–+——————————-+———————–+

તજલ્લી-એ-સિફાતની સરહદ: સાતમા મુકામે સાલિક જ્યારે અલ્લાહની સિફાતનો અનુભવ કરે છે, ત્યારે ત્યાં ગુણોના જુદા જુદા રંગો અને પ્રભાવો હોય છે—જેમ કે સિફતે રહેમતથી દયાનો અનુભવ, સિફતે જલાલથી ભયનો અનુભવ, સિફતે ઇલ્મથી જ્ઞાનનો પ્રકાશ. અહીં હજુ પણ ગુણોનો ભેદ (તઅય્યુન) બાકી હોય છે.
તજલ્લી-એ-ઝાતની ચરમસીમા: આઠમા મુકામે તમામ ગુણો પોતાની શુદ્ધ ઝાતમાં સમાઈ જાય છે. અહીં કોઈ અલગ રહેમત કે જલાલ નથી, કોઈ રંગ કે આકાર નથી; કેવળ અલ્લાહનું શુદ્ધ, નિરાકાર, અસીમ અને વર્ણનાતીત અસ્તિત્વ છે. આ મુકામે સાલિકના તમામ આંતરિક પ્રશ્નો, દલીલો અને કલ્પનાઓ સ્તબ્ધ થઈને સંપૂર્ણ મૌન (સુમૂત) માં બદલાઈ જાય છે.
૪. મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની
હઝરત મુજદ્દિદ અલ્ફેસાની શેખ અહમદ સરહિંદી (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) એ પોતાના વિશ્વવિખ્યાત ગ્રંથ ‘મક્તૂબાત શરીફ’ ના દફ્તર ૧ ના સુપ્રસિદ્ધ મક્તૂબ નંબર ૨૬૦ (મક્તૂબ-એ-સુલૂક) માં મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતની વાસ્તવિકતા વર્ણવતાં લખ્યું છે:
મૂળ ફારસી ઇબારત:
“چوں سالک از سیرِ صفات فارغ گردد، او را متوجہ بمقامِ تجلیاتِ ذاتِ بحت باید ساخت کہ برتر از جمیعِ اسماء و صفات و اعتبارات و اضافات است۔ دریں مقام تجلیِ ذاتیِ صرف روئے می دہد و ہیچ اسم و صفت در میان نمی گنجد۔ و سالک را فناء فی الذات دست می دہد و حقیقتِ توحیدِ خالص جلوہ گر می شود۔”
ગુજરાતી શાસ્ત્રીય અનુવાદ:
“જ્યારે સાલિક ગુણો (સિફાત) ની સૈર(સફર)માંથી નિવૃત્ત થાય છે, ત્યારે તેનું ધ્યાન ‘તજલ્લિયાતે ઝાતે બહ્ત’ (શુદ્ધ પવિત્ર અસ્તિત્વના પ્રાગટ્ય) ના મુકામ તરફ વાળવું અનિવાર્ય છે—જે તમામ નામો, ગુણો, સંબંધો અને સાપેક્ષતાઓથી પરંતર છે. આ મુકામ પર કેવળ શુદ્ધ ઝાતી તજલ્લી પ્રગટ થાય છે અને વચ્ચે કોઈ નામ કે ગુણનો પડદો બાકી રહેતો નથી. અને સાલિકને આ મુકામે ‘ફના ફિઝ-ઝાત’ (અલ્લાહની ઝાતમાં સંપૂર્ણ વિસર્જન) પ્રાપ્ત થાય છે અને શુદ્ધ, નિષ્કલંક તૌહીદ ઝળહળી ઊઠે છે.”
(સંદર્ભ: મક્તૂબાતે ઇમામ રબ્બાની, દફ્તર ૧, પત્ર નં. ૨૬૦)

તેમજ દફ્તર ૧ ના મક્તૂબ નંબર ૨૮૭ માં ઇમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ચેતવણી આપતાં સ્પષ્ટ કરે છે:
ઘણા અજ્ઞાની સૂફીઓ કોઈ તેજસ્વી પ્રકાશ, આકાશી રંગો કે કાલ્પનિક આકારોને અલ્લાહની ઝાત સમજી બેસે છે. યાદ રાખો કે જે કંઈ આંખથી દેખાય, બુદ્ધિમાં સમાય કે કલ્પનામાં આવે—તે અલ્લાહ નથી, પણ અલ્લાહનું સર્જન છે! અલ્લાહની ઝાત ‘વરાઉલ વરા’ (પારથી પણ પરંતર) છે. મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતનો અસલ અર્થ તમામ ભૌતિક અને માનસિક આકારોથી પર થઈને અલ્લાહની અગમ્ય અને નિરાકાર પવિત્રતા સમક્ષ પોતાનું વિસર્જન કરવું છે.
૫. ‘શાન-એ-અહદિયત’ અને ‘શાન-એ-વાહિદિયત’ નો કલામી તફાવત
મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતને સમજવા માટે તસવ્વુફના બે મહાન પારિભાષિક શબ્દો સમજવા જરૂરી છે:
શાન-એ-વાહિદિયત (The Unity of Attributes):
આ સાતમા મુકામની સ્થિતિ હતી, જ્યાં અલ્લાહની એકતા તેના ગુણો (અસ્મા-ઓ-સિફાત) ના બહુવિધ પ્રાગટ્ય સાથે અનુભવાતી હતી. જેમ સૂર્ય એક છે પણ તેના કિરણો અનેક રંગોમાં વિભાજીત થાય છે.
શાન-એ-અહદિયત (The Absolute Pure Oneness):
આ આઠમા મુકામની સ્થિતિ છે. અહીં કિરણો પણ સૂર્યની અંદર સમાઈ જાય છે. અહીં કોઈ બહુવિધતા નથી, કોઈ રંગ નથી, કોઈ વિશેષણ નથી. કેવળ અલ્લાહની નિરપેક્ષ, અજોડ અને અવિભાજ્ય એકતા છે.
[શાન-એ-વાહિદિયત] —> અલ્લાહની ઝાત + સિફાતના વિવિધ પ્રકાશો (મુકામ-૭)
│
▼ (ઉર્ધ્વગમન)
[શાન-એ-અહદિયત] —> કેવળ અલ્લાહની શુદ્ધ નિરાકાર ઝાત (મુકામ-૮: તજલ્લિયાતે ઝાત)

મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતમાં સાલિક વાહિદિયતમાંથી ઊર્ધ્વગમન કરીને અહદિયતના સાગરમાં ડૂબકી લગાવે છે.
૬. ‘ફના ફિઝ-ઝાત’ અને ‘બકા બિલ્લાહ’ ની પરમ કૈફિયત
આ આઠમા મુકામની સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ ‘ફના ફિઝ-ઝાત’ (અલ્લાહની પવિત્ર ઝાતમાં અસ્તિત્વનું વિલીન થવું) છે:
ફના ફિઝ-ઝાત શું છે?
સાલિકના અસ્તિત્વનો ભ્રમ સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય છે. પહેલાં પાપો છૂટ્યા, પછી સંસારનો મોહ છૂટ્યો, પછી અહંકાર અને ગુણો છૂટ્યા; હવે ખુદ સાલિકના પોતાના હોવાપણાનો પડદો પણ હટી જાય છે. સાલિક અનુભવે છે કે: “હું કશું જ નહોતો, કશું જ નથી અને ક્યારેય કશું હોઈ શકતો નથી; કેવળ અલ્લાહ જ સત્ય હતો, છે અને રહેશે.”
હૈરત અને બે-ખુદી:
આ મુકામે સાલિક પર અલ્લાહની અસીમ મહાનતાનો એવો પ્રચંડ પ્રભાવ પડે છે કે તેની બુદ્ધિ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને તસવ્વુફમાં ‘હૈરત’ (Divine Awe) કહેવાય છે. પયગંબર ﷺ ની સુપ્રસિદ્ધ મુનાજાત છે: “ઝિદ્ની ફીક તહય્યુરા” (હે અલ્લાહ! તારી પવિત્ર હસ્તીમાં મારી હૈરત વધારી દે!).
બકા બિલ્લાહ (શાશ્વત જીવન):
પોતાના અસ્તિત્વના વિસર્જન (ફના) પછી સાલિકને અલ્લાહના સાન્નિધ્ય સાથે એક એવું પવિત્ર અને નવું જીવન બક્ષવામાં આવે છે જેમાં તેનો પ્રત્યેક શ્વાસ, ધબકારો અને ચેતના કેવળ અલ્લાહના નૂરથી સંચાલિત થાય છે.
૭. સાધના પૂર્વેની શરતો અને શ્રેષ્ઠ સમય
મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત એ વિલાયતે કુબરાનું સર્વોચ્ચ શિખર હોવાથી તેમાં પ્રવેશતાં પહેલાં નીચે મુજબના ઉસૂલોનું પાલન અનિવાર્ય છે:
મુરાકબા માટેનો અફઝલ સમય:
વક્ત-એ-સહર (તહજ્જુદની છેલ્લી ક્ષણો): આ સમયે પ્રકૃતિ અને આંતરમન પરમ સન્નાટામાં હોય છે. શુદ્ધ ઝાતી તજલ્લી માટે આ સમય સર્વોત્તમ ગણાય છે.
મગરીબ પછીથી ઈશા સુધીનો સમય (અવ્વાબીન): દુન્યવી કાર્યો પૂર્ણ થયા પછી ચિત્તને તમામ સર્જનમાંથી પાછું ખેંચીને અલ્લાહ તરફ વાળવા માટે આદર્શ.
જુમ્માની રાત્રિ (શબે જુમ્મા): દરૂદ શરીફના નઝરાના બાદ આ મુરાકબામાં બેસવાથી વિશેષ નૂરાની ફૈઝ પ્રાપ્ત થાય છે.
અનિવાર્ય શરતો:
* અગાઉના સાતેય મુકામો (વિલાયતે સુગરા અને વિલાયતે કુબરાના પૂર્વ મુકામો) ની સફળ પૂર્ણતા.
* અકીદા-એ-તૌહીદની અદ્રિતીય મક્કમતા (અલ્લાહને રંગ, આકાર, દિશા કે શરીરથી પર માનવો).
* ઇત્તેબા-એ-સુન્નતની ચરમસીમા.
* શેખે કામિલની વિશિષ્ટ રૂહાની તવજ્જોહ અને રક્ષણ.
૮. બેસવાની શારીરિક મુદ્રા (કાઇદા) અને અદબ
મુરાકબામાં શરીરનું શાંત અને અચલ થવું અંતરંગની સ્થિરતા માટે અત્યંત જરૂરી છે:
તહારત અને પાકીઝગી: તાજું કામિલ વુઝૂ કરવું, શ્વેત અને સ્વચ્છ પાક લિબાસ પહેરવો અને ઉત્કૃષ્ટ અત્તર લગાવવું.
મકાન: એકાંત ઓરડો (ખિલવતખાનહ), જ્યાં પૂર્ણ શાંતિ હોય, કોઈ બાહ્ય વિક્ષેપ ન હોય અને રોશની મંદ હોય.
બેઠક: કિબ્લા-રૂખ થઈને અત્તહિયાત (દિઝાનૂ) મુદ્રામાં બેસવું. કરોડરજ્જુ બિલકુલ ટટ્ટાર હોવી જોઈએ.
ધ્યાનનું કેન્દ્ર: આ મુકામે શરીરના કોઈ એક કેન્દ્ર (કલ્બ, અખ્ફા કે કપાળ) પર ધ્યાન રાખવાનું નથી. સાલિકે પોતાના સમગ્ર વુજૂદ (રૂહ, નફ્સ અને શરીરના તમામ લતાઇફ) ને એક અદના ગુલામની જેમ અલ્લાહની શુદ્ધ અને નિરાકાર ઝાત સામે સંપૂર્ણ સમર્પિત કરી દેવાનું છે.
ઇન્દ્રિયોનું મૌન: આંખો હળવેથી બંધ રાખવી, હોઠ ભીડેલા રાખવા અને જીભને મુખના ઉપરના તાળવે ચોંટાડી રાખવી. શ્વાસોશ્વાસ નાક દ્વારા અત્યંત શાંતિથી, લયબદ્ધ અને ઊંડાણપૂર્વક ચાલવા જોઈએ.
૯. મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતની ચોક્કસ આધ્યાત્મિક નિયત (Niyyah)
મુરાકબામાં નિયત જીભથી બોલવાની હોતી નથી, પરંતુ કલ્બ અને બાતિનની ગહેરાઈમાંથી એક દ્રઢ સંકલ્પ ધારણ કરવાનો હોય છે:
> મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતની ખાસ નિયત:
> “ફૈઝે ઇલાહી આવી રહ્યો છે અલ્લાહ તઆલાની એ પરમ પવિત્ર, નિરાકાર, અસીમ અને સર્વોચ્ચ ઝાતે પાકમાંથી—જે કુરઆને મજીદની આયત ‘કુલ્લુ શયઇન હાલિકુન ઇલ્લા વજ્હહૂ’ મુજબ તમામ નામો, ગુણો, આકારો અને સીમાઓથી પરંતર પોતાની શુદ્ધ ઝાતમાં યકતા (અજોડ) છે; અને તે રૂહાની ફૈઝ મારા શેખે કામિલના સીના-એ-મુનવ્વર મારફતે મારા સમગ્ર અસ્તિત્વ (તમામ લતાઇફ) પર નાઝિલ થઈ રહ્યો છે; અને તે મારા અસ્તિત્વના અંતિમ પડદાઓનું વિસર્જન કરી પોતાના શુદ્ધ ઝાતી નૂરથી મને ‘ફના ફિઝ-ઝાત’ અને ‘બકા બિલ્લાહ’ ના મુકામે રોશન કરી રહ્યો છે.”
>
આ નિયત બાંધ્યા પછી સાલિકે મોંથી કોઈ તસ્બીહ કે શબ્દ બોલવાનો નથી; તેણે માત્ર એક કંગાળ ભિક્ષુકની જેમ અલ્લાહની અસીમ ઝાતના દરબારમાં શાંત અને નતમસ્તક બનીને પ્રતીક્ષા (ઇન્તેઝાર) કરવાની છે.
૧૦. મુરાકબા અને પાસ-અન્ફાસની પ્રાયોગિક તર્કીબ
આ સાધના નીચે મુજબના ત્રણ સુગ્રથિત ચરણોમાં સંપન્ન થાય છે:
પ્રથમ તબક્કો: સાકલ્યવાદી સમર્પણ —> સમગ્ર અસ્તિત્વને અલ્લાહની શુદ્ધ ઝાત સામે શૂન્ય કરવું
દ્વિતીય તબક્કો: ગુણોથી પર થવું—> નામો અને ગુણોના તમામ પડદાઓ ઓળંગીને શુદ્ધ ઝાત પર મન સ્થિર કરવું
તૃતીય તબક્કો: પાસ-અન્ફાસ ઝિક્ર—> શ્વાસ લેતાં ‘અલ્લાહ’ + શ્વાસ છોડતાં સમગ્ર વુજૂદ પર ‘હૂ’

તબક્કો ૧ (ધ્યાન કેન્દ્રીકરણ): સાલિક અનુભવ કરે છે કે મારું કોઈ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ નથી. હું અલ્લાહના અસીમ દરબારમાં એક ધૂળના કણ સમાન પણ નથી.
તબક્કો ૨ (અહેસાસે અહદિયત): સાલિક મનોમન અનુભવે છે કે: “ન કોઈ રંગ છે, ન કોઈ આકાર છે, ન કોઈ દિશા છે; કેવળ અલ્લાહની પવિત્ર અને અદ્વિતીય ઝાત જ સત્ય છે.” તમામ કલ્પનાઓ અને વિચારો શાંત થઈ જાય છે.
તબક્કો ૩ (પાસ-અન્ફાસ ઝિક્રનું જોડાણ):
* નાક વાટે અત્યંત ધીમેથી શ્વાસ અંદર લેતાં અનુભવ કરવો કે ઇસ્મે ઝાત ‘અલ્લાહ’ અને તેનું નિરાકાર તેજ સમગ્ર અસ્તિત્વને પોતાનામાં સમાવી રહ્યું છે.
* શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે મનોમન ‘હૂ’ (هُو) ની ચોટ પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વ પર મારવી, જેથી અંદર છુપાયેલો ‘હું’ પણાનો અંતિમ અંશ પણ બહાર ફેંકાઈ જાય.
૧૧. સાધના દરમિયાન ખતરાત (વિચારો) નું નિવારણ
આ સર્વોચ્ચ મુકામ પર સાલિકની સામે બે અતિ ગંભીર રૂહાની ભ્રમણાઓ આવી શકે છે:
શૂન્યવાદ (Nihilism) નો ભ્રમ:
જ્યારે તમામ રંગો, આકારો અને ગુણો ઓગળી જાય છે, ત્યારે સાલિકને લાગે છે કે “અહીં તો કશું જ નથી, બધું શૂન્ય છે!”
નિવારણ: આ બુદ્ધિની મર્યાદા છે. આ શૂન્ય નથી, પરંતુ અલ્લાહની અનંત હસ્તી છે જેને આપણું મગજ પકડી શકતું નથી. જેમ સૂર્ય સામે સીધું જોતાં આંખો અંજાઈ જાય અને અંધારું લાગે, તેમ અલ્લાહની ઝાતની પ્રચંડતા સામે બુદ્ધિ અંજાઈ જાય છે. સાલિકે મનોમન તૌહીદ પર દ્રઢ રહેવું.
રૂહાની સાક્ષાત્કારનો દાવો કરવાનો ઘમંડ:
મનમાં વિચાર આવે કે “મેં ખુદાની ઝાત જોઈ લીધી!”
નિવારણ: આ શેતાની છેતરામણી છે. હઝરત અબુબકર સિદ્દીક (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નું અમર કથન યાદ રાખવું: “અલ-અજ્ઝુ અન દરકિલ ઇદરાકિ ઇદરાકુન” (અલ્લાહની ઝાતને પામવામાં પોતાની લાચારી સ્વીકારવી એ જ તેને પામવાની સાચી ઓળખ છે!).
૧૨. મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાતના રૂહાની લક્ષણો અને વ્યવહારિક પ્રભાવ
જ્યારે સાલિક આ મુકામે પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે તેને નીચે મુજબના અદ્ભુત રૂહાની ફળો પ્રાપ્ત થાય છે:
બે-રંગ (નિરાકાર) નૂરનો સાક્ષાત્કાર: તમામ લતાઇફના રંગો (પીળો, લાલ, સફેદ, કાળો, લીલો, વાદળી) ઓગળીને એક એવા તેજોમય, પારદર્શક અને નિર્મળ નૂરમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેનું કોઈ ભૌતિક વર્ણન શક્ય નથી.
પરમ મૌન અને શાંતિ: સાલિકના અંતરમાં વિચારોનું તોફાન સદા માટે શાંત થઈ જાય છે. તેનું અંતરમન એક શાંત સરોવર જેવું બની જાય છે.
શિર્કનો જડમૂળથી નાશ: સાલિકના દિલમાંથી ગૈરુલ્લાહ (અલ્લાહ સિવાયનું સર્જન) નો ડર, આશા અને મોહ કાયમ માટે ખરી પડે છે. તેના માટે કેવળ અલ્લાહ જ પરમ સત્ય બની જાય છે.
અસીમ નમ્રતા અને આજિઝી: જેણે અલ્લાહની ઝાતની મહાનતા જોઈ લીધી, તેના જીવનમાં ક્યારેય ઘમંડ આવી શકતો નથી. તે સમાજના સૌથી ગરીબ અને નિર્દોષ માણસ સમક્ષ પણ નતમસ્તક રહે છે.
દુનિયાની અસારતાનું જ્ઞાન: સાલિક માટે ધન, દોલત, પદ અને પ્રતિષ્ઠા એક ક્ષણિક પડછાયા સમાન બની જાય છે. તે દુનિયામાં રહે છે, પરંતુ દુનિયા તેના દિલમાં પ્રવેશતી નથી.
બંદગીમાં પરમ આનંદ: નમાઝ સાલિક માટે મેઅરાજ બની જાય છે. સજદામાં માથું મૂકતાં જ તેને અલ્લાહની ઝાતી નિકટતાનો અહેસાસ થાય છે.
ઉપસંહાર અને આગામી મુકામની ઝાંખી
મુરાકબા-એ-તજલ્લિયાતે ઝાત એ વિલાયતે કુબરાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. અહીં સાલિક ગુણોના પડદાઓમાંથી મુક્ત થઈને ‘ફના ફિઝ-ઝાત’ પ્રાપ્ત કરે છે અને તેના અંતરમાં શુદ્ધ તૌહીદનો સૂર્ય પ્રગટે છે. આ મુકામે પહોંચીને વિલાયતે કુબરાની યાત્રા પૂર્ણ થાય છે.
પરંતુ નક્ષબંદી મુજદ્દિદી સુલૂક અહીં અટકતો નથી. આ પછી આધ્યાત્મિકતાનો ત્રીજો વિરાટ તબક્કો શરૂ થાય છે, જેને ઇમામ રબ્બાની (રહમતુલ્લાહ અલયહિ) ‘વિલાયતે ઉલ્યા’ (The Higher Sainthood – મલાઇકા-એ-કિરામ / ફરિસ્તાઓની વિલાયત) કહે છે.
આ શ્રેણીના હવે પછીના લેખ (ભાગ-૯) માં આપણે નવમા મુકામ એટલે કે ‘મુરાકબા-એ-વિલાયતે ઉલ્યા અને કમાલાતે નબુવ્વત’ ની ગહન શાસ્ત્રીય વિધિ અને તેના આધ્યાત્મિક રહસ્યોનું ઊંડાણપૂર્વક અધ્યયન કરીશું.