અલ-કામિલ ફિત-તારીખ ભાગ-૫: ઈબ્ન અલ-અસીરનો ઈતિહાસ

જ્યારે આપણે ઇસ્લામિક ઇતિહાસના મહાન ઇતિહાસકાર અલ્લામા ઇબ્ન અલ-અસીર લિખિત અમર ગ્રંથ ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ (The Complete History) ના પાના ઉથલાવીએ છીએ, ત્યારે એક સનાતન સત્ય વારંવાર સામે આવે છે: “શાસકની એક અહંકારી ભૂલ, સમગ્ર સામ્રાજ્યના વિનાશનું પ્રવેશદ્વાર બની શકે છે.”
આજે આપણે ઇતિહાસના એવા જ એક વળાંક પર દ્રષ્ટિપાત કરવાનો છે, જ્યાં હિજરી સન ૬૧૫-૬૧૬ (ઇ.સ. ૧૨૧૮-૧૨૧૯) ના સમયગાળામાં ખ્વારિઝમ સામ્રાજ્યના સુલતાન અલાઉદ્દીન ખ્વારિઝમશાહની રાજદ્વારી અપરિપક્વતા અને અહંકારે પૂર્વ ઇસ્લામિક વિશ્વ માટે વિનાશના એવા દ્વાર ખોલી નાખ્યા, જેણે લાખો નિર્દોષોના લોહી વહાવ્યા.
આવો, ઇબ્ન અલ-અસીરના દ્રષ્ટિકોણથી સમજીએ ઓતરારની એ કાળમુખી ઘટના અને ખ્વારિઝમશાહના પતનની કરુણ ગાથા.

૧. પ્રસ્તાવના: વૈશ્વિક મહાસત્તા તરીકે ખ્વારિઝમ સામ્રાજ્યની સ્થિતિ

હિજરી સાતમી સદીની શરૂઆતમાં (ઇ.સ. ૧૩મી સદીની શરૂઆત), મધ્ય એશિયા અને પર્શિયા (ઈરાન) ના વિશાળ ભૂભાગ પર ખ્વારિઝમશાહી સલ્તનત નો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો. સુલતાન અલાઉદ્દીન મુહમ્મદ ખ્વારિઝમશાહ એક શક્તિશાળી, મહત્વાકાંક્ષી અને વિશાળ સેનાના સ્વામી હતા. પૂર્વમાં ચીનની સરહદોથી લઈને પશ્ચિમમાં બગદાદના અબ્બાસી ખિલાફતની સરહદો સુધી તેમનો દબદબો હતો.
ઇબ્ન અલ-અસીર નોંધે છે કે, ખ્વારિઝમશાહ પોતાની જાતને ‘બીજો સિકંદર’ (સિકંદર-એ-સાની) માનતા હતા. તેમની લશ્કરી તાકાત અજેય લાગતી હતી. પરંતુ આ અગણિત સૈન્ય અને વૈભવે સુલતાનની અંદર એક ગંભીર ખામી પેદા કરી દીધી હતી — અહંકાર અને રાજદ્વારી અદૂરદર્શિતા. તેઓ એ વાતથી તદ્દન અજાણ હતા કે પૂર્વના ગોબીના રણમાંથી એક એવું વાવાઝોડું ઊઠી રહ્યું છે, જે ટૂંક સમયમાં જ તેમના અહંકારને ધૂળમાં મેળવી દેશે. આ વાવાઝોડું એટલે ચંગીઝ ખાન ના નેતૃત્વ હેઠળ સંગઠિત થયેલા તાતારીઓ (મોંગોલો).

૨. ચંગીઝ ખાનનો શાંતિ પ્રસ્તાવ અને પ્રારંભિક રાજદ્વારી સંબંધો

ચીનની દિવાલ ઓળંગીને બેજિંગ (ખાનબાલિક) પર વિજય મેળવ્યા પછી, ચંગીઝ ખાનની નજર પશ્ચિમના સમૃદ્ધ વેપારી માર્ગો (સિલ્ક રૂટ) પર હતી. તે સમયે ચંગીઝ ખાન ઇસ્લામિક સલ્તનત સાથે સીધો લશ્કરી સંઘર્ષ ઈચ્છતો ન હતો, કારણ કે તે હજુ ચીન અને અન્ય પૂર્વીય મોરચે વ્યસ્ત હતો.
હિજરી સન ૬૧૫ માં, ચંગીઝ ખાને સુલતાન અલાઉદ્દીન ખ્વારિઝમશાહ તરફ એક સદ્ભાવના દૂતોનો કાફલો મોકલ્યો. આ કાફલા સાથે ચંગીઝ ખાને એક સંદેશો મોકલ્યો હતો, જે ઇતિહાસમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ચંગીઝ ખાને લખ્યું હતું:

“હું પૂર્વનો રાજા છું અને તમે પશ્ચિમના શાસક છો. આપણી વચ્ચે વેપાર અને શાંતિના મજબૂત સંબંધો હોવા જોઈએ. હું તમને મારા પોતાના પુત્ર સમાન આદર આપું છું.”

ઇબ્ન અલ-અસીરના વિશ્લેષણ મુજબ, આ સંદેશામાં રહેલો “મારા પુત્ર સમાન” શબ્દપ્રયોગ અહંકારી ખ્વારિઝમશાહને ખૂંચ્યો. તેમણે આને સમાનતાનો સંબંધ નહીં, પણ પોતાની નાનમ સમજી. તેમ છતાં, પ્રારંભિક તબક્કે વેપારી કરાર સ્વીકારવામાં આવ્યો અને બંને સામ્રાજ્યો વચ્ચે વેપારીઓની અવરજવર શરૂ થઈ.

૩. ઓતરારની કાળમુખી ઘટના: વિનાશની પ્રથમ ચિંગારી

ખ્વારિઝમશાહી સામ્રાજ્યના પતનની અને મોંગોલ આક્રમણની પૃષ્ઠભૂમિ જે ઘટનાથી રચાઈ, તે હતી ઓતરાર (Otrar) શહેરની ઘટના. ઓતરાર એ ખ્વારિઝમ સલ્તનતનું એક મહત્વનું સરહદી અને વ્યાપારિક મથક હતું, જ્યાંનો ગવર્નર ઇનાલચુક (Inalchuq) હતો, જેને ‘ગાયર ખાન’ ના નામે પણ ઓળખવામાં આવતો હતો. તે સુલતાન અલાઉદ્દીનની માતા તુર્કન ખાતૂનનો નજીકનો સગા હતો.
હિજરી સન ૬૧૫ ના ઉત્તરાર્ધમાં, ચંગીઝ ખાન દ્વારા મોકલવામાં આવેલો એક વિશાળ વેપારી કાફલો ઓતરાર આવી પહોંચ્યો. આ કાફલાની વિગતો નીચે મુજબ હતી:

કાફલાની લંબાઈ: આશરે ૪૫૦ મુસ્લિમ વેપારીઓ અને પ્રતિનિધિઓ.

સામગ્રી: સોનું, ચાંદી, કિંમતી રેશમ, કસ્તુરી અને કિંમતી પથ્થરોથી લદાયેલા ૫૦૦ ઊંટો.

હેતુ: શુદ્ધ વ્યાપારિક સંબંધો સ્થાપિત કરવા અને બજારની સ્થિતિ સમજવી.
ગવર્નર ઇનાલચુકે જ્યારે આ અઢળક સંપત્તિ જોઈ, ત્યારે તેની અંદરનો લોભ જાગી ઉઠ્યો. તેણે આ વેપારીઓ પર ‘જાસૂસ’ હોવાનો ખોટો આરોપ લગાવ્યો. ઇબ્ન અલ-અસીર બહુ સ્પષ્ટપણે લખે છે કે, લોભ અને સત્તાના નશામાં અંધ થઈને ઇનાલચુકે સુલતાન અલાઉદ્દીનની પરવાનગી માંગી. સુલતાને પણ કોઈ પણ જાતની તપાસ કર્યા વિના, અવિચારીપણે તે વેપારીઓને અટકાયતમાં લેવાનો અને તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરવાનો આદેશ આપી દીધો.
પરંતુ વાત અહીં જ ન અટકી. ઇનાલચુકે ક્રૂરતાની તમામ સીમાઓ વટાવીને એ ૪૫૦ મુસ્લિમ વેપારીઓની નિર્મમ હત્યા કરાવી નાખી. આ કાફલામાંથી માત્ર એક જ ઊંટ-સવાર વેપારી કોઈક રીતે બચી નીકળવામાં સફળ રહ્યો અને તેણે મંગોલિયા પહોંચીને ચંગીઝ ખાનને આ હૃદયદ્રાવક નરસંહારની જાણ કરી.

૪. ખ્વારિઝમશાહની બીજી મોટી ભૂલ: દૂતોનું અપમાન અને યુદ્ધનું આહ્વાન

જ્યારે ચંગીઝ ખાનને ઓતરારના નરસંહારની ખબર પડી, ત્યારે તે અત્યંત ક્રોધિત થયો. ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે તે એક પહાડ પર ગયો, પોતાનો ટોપો ઉતાર્યો અને આકાશ તરફ જોઈને ન્યાયની ભીખ માંગી. તેમ છતાં, તેણે આખરી રાજદ્વારી તક આપવાનું નક્કી કર્યું.
ચંગીઝ ખાને તેના ત્રણ ખાસ દૂતોને (જેમાં એક મુસ્લિમ અને બે મોંગોલ હતા) સુલતાન અલાઉદ્દીન ખ્વારિઝમશાહના દરબારમાં મોકલ્યા. ચંગીઝ ખાનની માંગણી બહુ સ્પષ્ટ અને ન્યાયી હતી:
૧. ગવર્નર ઇનાલચુકને મોંગોલોના હવાલે કરવામાં આવે જેથી તેને સજા આપી શકાય.
૨. જપ્ત કરાયેલી સંપત્તિનું વળતર આપવામાં આવે.
જો સુલતાન અલાઉદ્દીન મુત્સદ્દીગીરી વાપરીને ઇનાલચુકને સજા કરી દેત અથવા તેને બરતરફ કરી દેત, તો કદાચ ઇસ્લામિક વિશ્વ આ ભયાનક તારાજીમાંથી બચી ગયું હોત. પરંતુ, સુલતાન પોતાના સૈન્યના નશામાં ચૂર હતો. તેણે મોંગોલોને તુચ્છ સમજવાની ભયંકર ભૂલ કરી.
સુલતાને માત્ર ચંગીઝ ખાનની માંગણીઓ ફગાવી જ ન દીધી, પરંતુ મુસ્લિમ દૂતની હત્યા કરાવી નાખી અને બાકીના બે મોંગોલ દૂતોની દાઢી-મૂછો મુંડાવીને તેમને અપમાનિત કરીને પાછા મોકલી દીધા.
ઇબ્ન અલ-અસીરનું કથન: “આ એ ક્ષણ હતી જ્યારે ખ્વારિઝમશાહે પોતાના હાથે પોતાના ડેથ વોરંટ (મૃત્યુપત્ર) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ઇસ્લામિક કાયદા અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી નિયમો અનુસાર દૂતોની હત્યા એ યુદ્ધની સીધી જાહેરાત સમાન છે.”

૫. ઇબ્ન અલ-અસીરના દ્રષ્ટિકોણથી વિશ્લેષણ: એક અહંકાર, અનંત વિનાશ

અલ્લામા ઇબ્ન અલ-અસીર જ્યારે ‘કિતાબ અલ-કામિલ’ માં આ ઘટનાઓનું વર્ણન કરે છે, ત્યારે તેમનો અવાજ ભારે અને દર્દથી ભરેલો જણાય છે. તેઓ મુસ્લિમ હોવાના નાતે આ આપત્તિ પર લોહીના આંસુ રડે છે. તેઓ આ ઘટનાનું વિશ્લેષણ કરતા કેટલાક મહત્વના બિંદુઓ તારવે છે:

ન્યાયનો અભાવ: ઓતરારમાં માર્યા ગયેલા વેપારીઓ મુસ્લિમ હતા. એક મુસ્લિમ રાજાએ પોતાના જ ધર્મબંધુઓ અને વિદેશી મહેમાનોની સુરક્ષા કરવાની જગ્યાએ લોભ ખાતર તેમનું લોહી વહાવ્યું. ઇબ્ન અલ-અસીર માને છે કે આ પાપની સજા કુદરતે મોંગોલ આક્રમણના રૂપમાં આપી.

લશ્કરી શક્તિનો ખોટો ઘમંડ: ખ્વારિઝમશાહ પાસે ૪ લાખથી વધુનું નિયમિત સૈન્ય હતું. પરંતુ તેમની પાસે આંતરિક વ્યૂહરચનાનો અભાવ હતો. તેમણે દુશ્મનની શક્તિ અને સંગઠનને આંકવામાં ભારે થાપ ખાધી.

રાજદ્વારી શૂન્યતા: ઇન્ટરનેશનલ ડિપ્લોમસી (રાજદ્વારી સંબંધો) માં દૂતો પવિત્ર હોય છે. તેમનું અપમાન કરવું એટલે દુશ્મનને પોતાના ઘર સુધી આવવાનું આમંત્રણ આપવું.

૬. હિજરી સન ૬૧૬: વિનાશના પૂરની શરૂઆત

રાજદ્વારી સંબંધોના તમામ દરવાજા બંધ થઈ ગયા પછી, હિજરી સન ૬૧૬ (ઇ.સ. ૧૨૧૯) ના પાનખરમાં ચંગીઝ ખાને તેના ઇતિહાસના સૌથી મોટા લશ્કરી અભિયાનની શરૂઆત કરી. આશરે ૧,૫૦,૦૦૦ થી ૨,૦૦૦,૦૦૦ ની અત્યંત શિસ્તબદ્ધ, ક્રૂર અને અજેય મોંગોલ સેનાએ મોંગોલિયાથી મધ્ય એશિયા તરફ કૂચ કરી.
ખ્વારિઝમશાહે અહીં વધુ એક વ્યૂહાત્મક ભૂલ કરી. પોતાની વિશાળ સેનાને એકીકૃત કરીને મોંગોલોનો સામનો કરવાને બદલે, તેમણે ભય અને અવિશ્વાસના કારણે પોતાની સેનાને નાના-નાના ટુકડાઓમાં અલગ-અલગ શહેરોના કિલ્લાઓમાં વહેંચી દીધી. આનાથી મોંગોલો માટે દરેક શહેરને એક પછી એક ઘેરીને તબાહ કરવાનું કામ અત્યંત સરળ બની ગયું.
ખ્વારિઝમશાહની આ કાયરતાપૂર્ણ વ્યૂહરચનાના કારણે:

ઓતરારનો પતન: મોંગોલ સેનાએ સૌપ્રથમ ઓતરારને ઘેર્યું. પાંચ મહિનાના ઘેરાબંધી પછી શહેર તૂટ્યું. ગવર્નર ઇનાલચુકને પકડી લેવામાં આવ્યો અને ઇતિહાસકારોના મતે, તેના લોભની સજા રૂપે તેની આંખો અને કાનમાં પીગળાવેલી ચાંદી રેડીને તેને અત્યંત દર્દનાક મોત આપવામાં આવ્યું.

બુખારા અને સમરકંદની તારાજી: ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિ, જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના કેન્દ્રો સમાન બુખારા અને સમરકંદ જેવા મહાન શહેરોને મોંગોલોએ ગણતરીના દિવસોમાં કબ્રસ્તાનમાં ફેરવી નાખ્યા.

૭. ઉપસંહાર: ઇતિહાસનો બોધપાઠ

સમજદાર અને ન્યાયપ્રિય શાસન જ સામ્રાજ્યને ટકાવી રાખે છે, અહંકાર નહીં. સુલતાન અલાઉદ્દીન ખ્વારિઝમશાહ, જે ક્યારેક અડધી દુનિયાનો માલિક હતો, તે મોંગોલોના ભયથી જીવ બચાવવા માટે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ભાગતો રહ્યો અને અંતે કેસ્પિયન સમુદ્રના એક નિર્જન ટાપુ પર અત્યંત ગરીબી, બીમારી અને લાચારીની હાલતમાં મૃત્યુ પામ્યો. તેના કફન માટે એક નવું કપડું પણ નસીબ ન થયું.
ઇબ્ન અલ-અસીર ‘કિતાબ અલ-કામિલ’ માં લખે છે કે, જો ઓતરારની એ એક ભૂલ ન થઈ હોત, તો કદાચ ઇસ્લામિક વિશ્વએ આ સદીઓ જૂનો વિનાશ જોવો ન પડત.
ઇતિહાસ આપણને માત્ર વાર્તાઓ નથી કહેતો, પણ ચેતવણી આપે છે. ખ્વારિઝમશાહની અદૂરદર્શિતા અને ઓતરારની ઘટના એ વાતનું પ્રતિક છે કે જ્યારે શાસકો ન્યાય અને વિવેક ગુમાવી બેસે છે, ત્યારે તેની કિંમત સમગ્ર પ્રજાએ પોતાના લોહીથી ચૂકવવી પડે છે.
વાચક મિત્રો, ઇતિહાસના આ કરુણ પ્રકરણ પર તમારા શું વિચારો છે? શું ખ્વારિઝમશાહ ખરેખર આ વિનાશ માટે એકમાત્ર જવાબદાર હતો?