માવરાઉન્નાહર પર કયામત – બુખારા અને સમરકંદનું પતન
ઇસ્લામિક ઇતિહાસના પાનાઓ જ્યારે પણ લોહીથી ખરડાયેલી કલમે લખાયા છે, ત્યારે સન ૬૧૭ હિજરીનો કાળખંડ સૌથી વધુ દર્દનાક અને કંપાવી મૂકનારો રહ્યો છે. પ્રખ્યાત ઇતિહાસકાર અલ્લામા ઇબ્ન અલ-અસીરે તેમના અમર ગ્રંથ ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ માં આ કરુણતાનું વર્ણન કરતા લખ્યું છે: “કાશ! મારી માતાએ મને જન્મ ન આપ્યો હોત, અથવા હું આ ઘટનાઓ જોતા પહેલાં મૃત્યુ પામ્યો હોત અને વિસ્મૃત થઈ ગયો હોત.”
આ પ્રકરણ મધ્ય એશિયાના હૃદય સમાન માવરાઉન્નાહર (Transoxiana) પ્રદેશની એ કયામતની કહાની છે, જ્યાં ઇસ્લામિક જ્ઞાન, સંસ્કૃતિ અને વૈભવના બે સૌથી મોટા સ્તંભો – બુખારા અને સમરકંદ – તાતારીઓ (મોંગોલો) ના ક્રૂર આક્રમણ સામે તણખલાની જેમ વહી ગયા.
૧. મોંગોલ આક્રમણ પૂર્વેનું માવરાઉન્નાહર: ઇસ્લામનું ગૌરવ
સન ૬૧૭ હિજરીની શરૂઆત પહેલાં, માવરાઉન્નાહરનો પ્રદેશ સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાની શૈક્ષણિક અને આર્થિક સમૃદ્ધિ માટે મશહૂર હતો. ખ્વારિઝમશાહ સામ્રાજ્યના નેજા હેઠળ આ પ્રદેશ ઇસ્લામિક સભ્યતાનું કેન્દ્રબિંદુ હતો.
- જ્ઞાનનું પવિત્ર કેન્દ્ર: બુખારા એ માત્ર એક શહેર નહોતું, પરંતુ તેને ‘કુબ્બતુલ ઇસ્લામ’ (ઇસ્લામનો ગુંબજ) કહેવામાં આવતું હતું. ઈમામ બુખારી જેવા મહાન હદીસશાસ્ત્રીની આ ભૂમિ હજારો મદ્રેસાઓ, વિદ્વાનો અને લાખો અમૂલ્ય પુસ્તકોથી સમૃદ્ધ હતી.
- વૈભવની નગરી સમરકંદ: સમરકંદ તેની અદભુત સ્થાપત્યકળા, ઊંચા નક્ષીદાર ગુંબજો અને સિલ્ક રૂટ (રેશમ માર્ગ) પરના વ્યૂહાત્મક સ્થાનને કારણે એશિયાનું ઘરેણું ગણાતું હતું.
- ખ્વારિઝમશાહની રાજકીય ભૂલ: સુલતાન અલાઉદ્દીન મુહમ્મદ ખ્વારિઝમશાહે ચંગીઝ ખાનના વ્યાપારી કાફલાને લૂંટીને અને તેના દૂતોની હત્યા કરીને જે સિંહને જગાડ્યો હતો, તેનો અંદાજ કદાચ આખા મુસ્લિમ જગતને નહોતો.
૨. બુખારા પર આક્રમણ: હિજરી સન ૬૧૭ નો કાળો સૂર્ય
ઝીલ-હિજ્જા સન ૬૧૬ ના અંતમાં ચંગીઝ ખાન એક વિશાળ, લોહી તરસ્યા લશ્કર સાથે બુખારાની સરહદે આવી પહોંચ્યો. મુહર્રમ સન ૬૧૭ (માર્ચ ૧૨૨૦) ના પવિત્ર મહિનામાં આ સુંદર શહેરની કયામતની શરૂઆત થઈ.
ઘેરાબંધી અને સુલતાનની પીછેહઠ
બુખારાના કિલ્લામાં ખ્વારિઝમશાહના ૨૦,૦૦૦ જેટલા સૈનિકો તૈનાત હતા. પરંતુ ચંગીઝ ખાનની સેનાની સંખ્યા અને તેમની ક્રૂરતા જોઈને સૈન્યના સેનાપતિઓ રાતોરાત નાસી છૂટ્યા. શહેરના આમ નાગરિકો, ફકિહો (કાયદાશાસ્ત્રીઓ) અને શૈખ-ઉલ-ઇસ્લામે લોહી વહેતું અટકાવવા માટે ચંગીઝ ખાન સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારવાનો નિર્ણય કર્યો.
જામે મસ્જિદમાં ચંગીઝ ખાનનું તાંડવ
ઇબ્ન અલ-અસીર આ ઘટનાનું જે વર્ણન કરે છે તે હૃદયદ્રાવક છે. ચંગીઝ ખાન ઘોડા પર સવાર થઈને બુખારાની ભવ્ય જામે મસ્જિદના પ્રાંગણમાં ઘૂસી ગયો. તેણે પૂછ્યું, “શું આ સુલતાનનો મહેલ છે?” તેને કહેવામાં આવ્યું, “ના, આ અલ્લાહનું ઘર છે.”
પવિત્રતાનો ભંગ: ચંગીઝ ખાન મસ્જિદના મિમ્બર (જ્યાંથી ખુત્બો પઢવામાં આવે છે) પર ચઢી ગયો અને તેના સૈનિકોને આદેશ આપ્યો કે શહેરમાંથી દારૂના પીપ લાવીને મસ્જિદમાં સપ્લાય કરવામાં આવે. જે પવિત્ર હોદ્દા પર બેસીને અલ્લાહના રસૂલની વાતો થતી હતી, ત્યાં મોંગોલ ગાયિકાઓ નૃત્ય કરવા લાગી અને દારૂની મહેફિલો જામી.
પવિત્ર કુરાનનું અપમાન
તાતારી સૈનિકોએ મસ્જિદમાં રાખેલા કુરાનના પવિત્ર નુસ્ખાઓ (નકલો) ને કબાટોમાંથી ખેંચી કાઢ્યા. પવિત્ર પૃષ્ઠોને જમીન પર ફેંકી દેવામાં આવ્યા અને મુસ્લિમોના હૃદય સમાન એ આયતો પર ઘોડાઓની ખરીઓ (નાળ) ચંપાવા લાગી. ઇસ્લામના જ્ઞાનીઓ અને હાફિઝોને ઘોડાના સાઈસ (ઘોડાની દેખરેખ રાખનાર) બનાવી દેવામાં આવ્યા.
૩. બુખારાનો વિનાશ અને સામૂહિક કતલઆમ
ચંગીઝ ખાને શહેરના અમીરો અને વેપારીઓને ભેગા કર્યા અને મિમ્બર પરથી એક ઐતિહાસિક ભાષણ આપ્યું, જે ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે:
“ઓ લોકો! તમે મોટા ગુનાઓ કર્યા છે, અને આ ગુનાઓ તમારા શાસકોએ કર્યા છે. હું અલ્લાહનો અઝાબ (પ્રકોપ) છું. જો તમે ગુના ન કર્યા હોત, તો અલ્લાહે મારા જેવા આફતને તમારા પર ન મોકલ્યો હોત.”અગ્નિકાંડ અને લૂંટફાટ
બુખારાના જે સૈનિકોએ કિલ્લામાં ભરાઈને પ્રતિકાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેમને કચડી નાખવા માટે તાતારીઓએ આખાય શહેરમાં આગ લગાડી દીધી. બુખારાના ઘરો અને મદ્રેસાઓ મોટેભાગે લાકડાના સ્થાપત્યથી બનેલા હતા. જોતજોતામાં સમગ્ર જ્ઞાનનગરી રાખના ઢગલામાં ફેરવાઈ ગઈ.
જ્ઞાનનો સૂર્યાસ્ત
શહેરમાં આવેલા અસંખ્ય પુસ્તકાલયો, જે સદીઓની મહેનતથી તૈયાર થયા હતા, તેને બાળી નાખવામાં આવ્યા. વૈજ્ઞાનિક, તબીબી અને ધાર્મિક ગ્રંથો નદીના પાણીમાં વહાવી દેવામાં આવ્યા અથવા તેને બાળવા માટે બળતણ તરીકે વાપરવામાં આવ્યા. હજારો નાગરિકોની સામૂહિક કતલ કરવામાં આવી, સ્ત્રીઓને ગુલામ બનાવવામાં આવી અને બુખારા એવું વેરાન બની ગયું કે જાણે ત્યાં ક્યારેય કોઈ વસ્તી જ નહોતી.
૪. સમરકંદનું પતન: વૈભવશાળી સભ્યતાનો અંત
બુખારાને રાખમાં મેળવ્યા બાદ, ચંગીઝ ખાનનો આગળનો ટાર્ગેટ માવરાઉન્નાહરનું રત્ન – સમરકંદ હતું. સમરકંદ બુખારા કરતાં ઘણું મોટું, મજબૂત અને વધુ સૈન્ય ધરાવતું શહેર હતું.
વિશાળ ઘેરાબંધી
સન ૬૧૭ હિજરીના મધ્યમાં તાતારી સેનાએ સમરકંદને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધું. ચંગીઝ ખાને એક ક્રૂર ચાલ ચાલી; તેણે બુખારાના જે મુસ્લિમ યુવાનોને કેદ કર્યા હતા, તેમને પોતાની સેનાની આગળ ઢાલ તરીકે ઉભા રાખ્યા. પોતાના જ ભાઈઓને સામે જોઈને સમરકંદના સૈનિકોનો આત્મવિશ્વાસ ડગી ગયો.
૫. વિશ્વાસઘાત અને કતલ
સમરકંદના તુર્ક સૈનિકોએ વિચાર્યું કે તેઓ પણ તાતારીઓની જેમ તુર્ક-મોંગોલ નસ્લના હોવાથી ચંગીઝ ખાન તેમને માફ કરી દેશે. આ ભ્રમમાં તેઓએ કિલ્લાના દરવાજા ખોલી દીધા. પરંતુ ચંગીઝ ખાનનો એક જ નિયમ હતો – જે પોતાની માતૃભૂમિનો ન થઈ શક્યો, તે મારો શું થશે?
- કિલ્લાના દરવાજા ખુલતાની સાથે જ ૫૦,૦૦૦ થી વધુ સૈનિકોને એક જ દિવસમાં મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવ્યા.
- શહેરમાં સામાન્ય જનતા પર એવો કાળ વરસી પડ્યો જેની કલ્પના પણ ધ્રુજાવી દે તેવી છે.વિગતબુખારા (મુહર્રમ ૬૧૭ હિજરી)સમરકંદ (રબીઉલ અવ્વલ ૬૧૭ હિજરી)મુખ્ય નુકસાનમહાન મદ્રેસાઓ, પુસ્તકાલયો અને જામે મસ્જિદનો ધ્વંસઅદભુત કિલ્લાઓ, ઉદ્યોગો અને સ્થાપત્યનો નાશ માનવ સંહારહજારો નાગરિકો અને ઇસ્લામિક વિદ્વાનોની શહાદત તુર્ક સૈન્યની સામૂહિક કતલ, લાખો લોકોનું વિસ્થાપન પરિણામ ઇસ્લામનું આર્થિક અને શૈક્ષણિક કેન્દ્ર નષ્ટ થયું મધ્ય એશિયાની સૌથી મોટી સલ્તનતનો અંત આવ્યો૫. ઇબ્ન અલ-અસીરની આંખે દેખ્યો અહેવાલ અને કરુણતા અલ્લામા ઇબ્ન અલ-અસીર આ આપત્તિની તુલના દજ્જાલના આક્રમણ સાથે કરે છે. તેઓ લખે છે કે ઇતિહાસમાં બખ્ત નસર (Nebuchadnezzar) દ્વારા યહૂદીઓની કતલ કે બયતુલ મુકદ્દસ પર ઇસાઇઓનું આક્રમણ પણ આ તાતારી આફત સામે નાનું લાગે છે.
ઇતિહાસની સૌથી મોટી કરુણતા: તાતારીઓએ ગર્ભવતી મહિલાઓના પેટ ચીરી નાખ્યા, બાળકોને નેઝા (ભાલા) ની અણી પર ઉછાળ્યા. સમરકંદની આસપાસની નહેરો લોહીથી લાલ થઈ ગઈ હતી. જે વિદ્વાનોએ પવિત્ર કુરાનની રક્ષા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેમને મસ્જિદના સ્તંભો સાથે બાંધીને જીવતા સળગાવી દેવામાં આવ્યા.જે સમરકંદ અને બુખારા દુનિયાભરના મુસાફરો, વેપારીઓ અને જ્ઞાનપીપાસુઓ માટે જન્નત સમાન હતા, તે સન ૬૧૭ હિજરીના અંત સુધીમાં માત્ર વરુઓ અને કાગડાઓનું નિવાસસ્થાન બની ગયા હતા.- ૬.ઉપસંહાર: આ ઐતિહાસિક પતનમાંથી શીખ માવરાઉન્નાહર પર આવેલી આ કયામત માત્ર એક લશ્કરી હાર નહોતી, પરંતુ મુસ્લિમ શાસકોની આપસી લડાઈ, વૈભવવિલાસમાં ડૂબી જવાની વૃત્તિ અને દૂરદર્શિતાના અભાવનું પરિણામ હતું. ખ્વારિઝમશાહ પોતાની પ્રજાને મોંગોલોના મોંમાં ધકેલીને પોતે કેસ્પિયન સમુદ્રના એક ટાપુ પર ગુમનામીના મોતને ભેટ્યો.
બુખારા અને સમરકંદનું પતન એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે જ્યારે કોઈ સભ્યતા પોતાના આંતરિક મતભેદોમાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે અને જ્ઞાન તેમજ શક્તિના સંતુલનને વિસરી જાય છે, ત્યારે સમય તેના પર તાતારીઓ જેવો ક્રૂર અઝાબ મોકલીને ઇતિહાસના પાનાઓ પરથી તેનું અસ્તિત્વ ભૂંસી નાખે છે. ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ ના આ પાના આજે પણ આપણને એ જ આક્રમણ અને તેના દ્રવિત કરી દેનારા પરિણામોની યાદ અપાવે છે.
About the Author
🥹❤️🩹