૧ મોહરમ: ઇસ્લામના એ બીજા ખલીફાની દાસ્તાન, જેમના શાસન મોડલને આજે આખી દુનિયા સલામ કરે છે

હઝરત ઉમર ફારૂક (રઝી.): ઇસ્લામિક ઇતિહાસના એ મહાન શાસક જેમની શાસન વ્યવસ્થા આજે પણ વિશ્વ માટે આદર્શ છે

પ્રસ્તાવના

આજે ૧ મોહરમ એટલે ઇસ્લામના બીજા ખલીફા, અમીર-ઉલ-મોઅમેનીન હઝરત ઉમર ઇબ્ન અલ-ખત્તાબ (રદીઅલ્લાહો અનહુ))નો શહાદત દિવસ. ઇતિહાસમાં એવા શાસકો બહુ ઓછા થયા છે જેમના ન્યાય અને કાયદાની ચર્ચા સદીઓ પછી પણ એટલી જ પ્રાસંગિક હોય. હઝરત ઉમર એક એવું વ્યક્તિત્વ હતા જેમણે માત્ર એક વિશાળ સામ્રાજ્યનું નિર્માણ જ ન કર્યું, પરંતુ એક એવી લોકકલ્યાણકારી રાજ્ય (Welfare State) ની સ્થાપના કરી જેની વિભાવના આધુનિક લોકશાહી દેશો આજે પણ અપનાવી રહ્યા છે. આવો જાણીએ તેમના જન્મથી લઈને તેમની શાસન વ્યવસ્થા અને તેમના અમર વારસા વિશે.

જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન

હઝરત ઉમર (રદીઅલ્લાહો અનહુ)નો જન્મ મક્કાના કુરેશ કબીલાની પ્રતિષ્ઠિત શાખા ‘બનુ આદિ’ માં થયો હતો. તેમનો જન્મ પયગંબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ)ના જન્મના આશરે ૧૩ વર્ષ પછી થયો હતો. તેમના પિતા ખત્તાબ ઇબ્ન નુફૈલ એક કડક મિઝાજના વ્યક્તિ હતા, જેમણે ઉમરને નાનપણથી જ સખત મહેનત, ઘોડેસવારી, કુસ્તી અને વક્તૃત્વ કળા (ભાષણ કળા) માં નિપુણ બનાવ્યા હતા. એ જમાનામાં જ્યારે મક્કામાં ભણવા-લખવાનું ચલણ બહુ ઓછું હતું, ત્યારે હઝરત ઉમર એ ગણતરીના લોકોમાં સામેલ હતા જેઓ લખી અને વાંચી શકતા હતા. તેઓ વ્યાપારના સિલસિલામાં દૂર-દૂરના દેશોમાં જતા, જેના કારણે તેમને ભૌગોલિક અને રાજકીય બાબતોનું ઊંડું જ્ઞાન મળ્યું હતું.

ઇસ્લામ સ્વીકાર: ઇતિહાસનું એક મોટું પરિવર્તન

ઇસ્લામ સ્વીકારતા પહેલા હઝરત ઉમર ઇસ્લામના કટ્ટર વિરોધીઓમાંથી એક હતા. તેમનો મિઝાજ એટલો કડક હતો કે મુસ્લિમો તેમનાથી ડરતા હતા. પરંતુ અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ દુઆ માંગી હતી: “યા અલ્લાહ! અબુ જહલ અથવા ઉમર ઇબ્ન અલ-ખત્તાબ, બેમાંથી જે તને વધુ પ્રિય હોય તેના દ્વારા ઇસ્લામને મજબૂતી આપ.” અને એ દુઆ હઝરત ઉમરના હકમાં કબૂલ થઈ. એક દિવસ તેઓ પયગંબર સાહેબ શહીદ કરવાના ઈરાદે નીકળ્યા હતા, પરંતુ રસ્તામાં ખબર પડી કે તેમની પોતાની બહેન ફાતિમા અને બહેનોઈ સઈદે ઇસ્લામ સ્વીકારી લીધો છે. ક્રોધમાં ભરેલા ઉમર બહેનના ઘરે પહોંચ્યા અને તેમની સાથે મારપીટ કરી. પરંતુ જ્યારે તેમણે બહેનના ચહેરા પર અડગ ઈમાન જોયું અને પવિત્ર કુરાનની ‘સૂરહ તા-હા’ ની આયતો સાંભળી, ત્યારે તેમનું હૃદય પીગળી ગયું. તેઓ સીધા પયગંબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) પાસે પહોંચ્યા અને ઇસ્લામ સ્વીકારી લીધો. તેમના ઇસ્લામ લાવવાથી મુસ્લિમોમાં એટલો ઉત્સાહ આવ્યો કે જે મુસ્લિમો અત્યાર સુધી છુપાઈને ઈબાદત કરતા હતા, તેમણે કાબાની સામે ખુલ્લેઆમ નમાઝ અદા કરી. આ કારણે પયગંબર સાહેબે તેમને ‘અલ-ફારૂક’ (સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે તફાવત કરનાર) નો ખિતાબ આપ્યો.

અન્ય લોકો પર તેમનો પ્રભાવ અને રોબ

હઝરત ઉમરનું વ્યક્તિત્વ અત્યંત પ્રભાવશાળી અને રૂઆબદાર હતું. તેઓ લાંબા કદના, મજબૂત બાંધાના અને ગંભીર અવાજવાળા વ્યક્તિ હતા. ઇતિહાસકારો લખે છે કે જ્યારે તેઓ ચાલતા ત્યારે જમીન ધ્રૂજતી હોય તેવો ભાસ થતો. તેમના ઇસ્લામ સ્વીકારવાથી દુશ્મનોના હોશ ઉડી ગયા હતા. જ્યારે મુસ્લિમો મક્કાથી મદીના હિજરત (સ્થળાંતર) કરી રહ્યા હતા, ત્યારે બધા છુપાઈને જતા હતા. પરંતુ હઝરત ઉમર એકમાત્ર એવા વીર હતા જેમણે કાબાની પરિક્રમા કરી, પોતાની તલવાર હાથમાં લીધી અને કુરેશના સરદારોને પડકાર ફેંકતા કહ્યું: “જે પોતાની માને રડાવવા માંગતો હોય, પોતાના બાળકોને અનાથ કરવા માંગતો હોય, તે મદીનાના રસ્તે મારો સામનો કરવા આવી જાય.” કોઈની હિંમત ન થઈ કે તેમનો રસ્તો રોકે. તેમનો આ જ પ્રભાવ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન રોમન અને પર્શિયન સામ્રાજ્યો પર પણ રહ્યો.

અજોડ શાસન વ્યવસ્થા (The Golden Governance)

હઝરત અબુ બક્ર (રદીઅલ્લાહો અનહુ)ના વફાત પછી હઝરત ઉમર ઇસ્લામના બીજા ખલીફા બન્યા. તેમના ૧૦ વર્ષના શાસનકાળમાં ઇસ્લામિક સામ્રાજ્ય પૂર્વમાં પર્શિયા (ઈરાન) થી લઈને પશ્ચિમમાં ઇજિપ્ત અને લિબિયા સુધી ફેલાઈ ગયું. પરંતુ તેમની ખરી ઓળખ વિજયો નહિ, પણ તેમની શાસન વ્યવસ્થા હતી:

1. મજલિસ-અશ-શૂરા (સંસદ): તેમણે લોકશાહી પદ્ધતિથી સલાહ-મશવરો કરવા માટે એક સમિતિ બનાવી, જેમાં સામાન્ય નાગરિકો પણ પોતાની રજૂઆત કરી શકતા.
2. અદાલત અને ન્યાય પ્રણાલી: તેમણે ન્યાયતંત્ર (Judiciary) ને કારોબારી (Executive) થી અલગ કર્યું. કાઝી (ન્યાયાધીશો) ની નિમણૂક કરી અને તેમને સ્વાયત્તતા આપી. કાયદાની નજરમાં ખલીફા પોતે અને એક સામાન્ય નાગરિક સરખા હતા.
3. બૈતુલ માલ (સરકારી તિજોરી): તેમણે તિજોરીની સુવ્યવસ્થિત સ્થાપના કરી, જેનો ઉપયોગ ગરીબો, વિધવાઓ અને અનાથોના કલ્યાણ માટે થતો.
4. પોલીસ અને ગુપ્તચર વિભાગ: નાગરિકોની સુરક્ષા માટે રાત્રિ ગશ્ત (પેટ્રોલિંગ) અને ગુપ્તચર વ્યવસ્થા શરૂ કરાવી. ખલીફા પોતે રાત્રે વેશ પલટો કરીને પ્રજાની સુખ-દુઃખની સ્થિતિ જાણવા નીકળતા.

આજની આધુનિક વ્યવસ્થાઓ પર હઝરત ઉમરનો પ્રભાવ

આજે આપણે જે ગવર્નન્સ મોડલ જોઈએ છીએ, તેના ઘણા મૂળિયા હઝરત ઉમરના શાસનકાળમાં જોવા મળે છે:

• વસ્તી ગણતરી (Census): સામ્રાજ્યના નાગરિકોની ચોક્કસ સંખ્યા જાણવા અને તે મુજબ સુવિધાઓ આપવા તેમણે સૌપ્રથમ વસ્તી ગણતરી કરાવી હતી.
• પેન્શન સિસ્ટમ (Pension System): નવજાત બાળકો, વૃદ્ધો, અશક્તો અને સૈનિકોના પરિવારો માટે સરકારી ભથ્થું (પેન્શન) નક્કી કરનાર તેઓ વિશ્વના પ્રથમ શાસક હતા.
• હિજરી કેલેન્ડર: ઇસ્લામિક કેલેન્ડર (હિજરી સન) ની શરૂઆત હઝરત ઉમરના સમયમાં થઈ.
• જમીન મહેસૂલ અને માપણી (Land Revenue): જમીનની માપણી કરાવીને ટેક્સ પદ્ધતિને ન્યાયપૂર્ણ બનાવી.
• કેનાલ સિસ્ટમ (સિંચાઈ): ખેતીવાડીના વિકાસ માટે નહેરો બંધાવી.

વિદેશી એલચી અને હઝરત ઉમરની સાદગીનો પ્રસંગ

રોમન સામ્રાજ્યનો એક એલચી (રાજદૂત) જ્યારે મદીના આવ્યો, ત્યારે તેણે વિચાર્યું હતું કે આટલા મોટા સામ્રાજ્યના શાસક કોઈ ભવ્ય મહેલમાં, કડક સુરક્ષા વચ્ચે, રેશમી વસ્ત્રો પહેરીને સોનાના સિંહાસન પર બેઠા હશે. તેણે મદીના આવીને લોકોને પૂછ્યું, “તમારા રાજાનો મહેલ ક્યાં છે?” લોકોએ આશ્ચર્યથી કહ્યું, “અમારા કોઈ રાજા નથી, અમારા ખલીફા છે અને તેમનો કોઈ મહેલ નથી. તેઓ આ રહ્યા.” લોકોએ આંગળી ચીંધીને બતાવ્યું તો એ એલચી સ્તબ્ધ થઈ ગયો. વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી શાસક હઝરત ઉમર મદીનાની મસ્જિદના ખૂણામાં, રેતી પર, સાદું કપડું ઓઢીને સૂતા હતા. તેમના વસ્ત્રો પર ૧૪ થીંગડા (પેચ) મારેલા હતા. આ જોઈને વિદેશી એલચીના મોંમાંથી ઉદગાર નીકળ્યા:

“હે ઉમર! તમે પ્રજાને ન્યાય આપ્યો છે, એટલે તમે આટલી નિશ્ચિંતતાથી સુરક્ષા વગર સૂઈ શકો છો. જ્યારે અમારા રાજાઓએ જુલમ કર્યો છે, એટલે તેઓ મહેલોમાં પણ ડરતા રહે છે.”

ઉપસંહાર અને શહાદત

૨૬ ઝિલહજ્જના રોજ, જ્યારે હઝરત ઉમર (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ફજરની નમાઝ પઢાવી રહ્યા હતા, ત્યારે અબુ લુલુ ફિરોઝ નામના એક મજૂસી (અગ્નિપૂજક) ગુલામે તેમના પર ઝેરી ખંજરથી હુમલો કર્યો. આ જીવલેણ હુમલાના કારણે ૧ મોહરમના રોજ તેઓ શહાદત પામ્યા. હઝરત ઉમર (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નું જીવન આપણને શીખવે છે કે સત્તા એ ભોગ-વિલાસનું સાધન નથી, પરંતુ એક બહુ મોટી જવાબદારી (જવાબદેહી) છે. આજે પણ જો વિશ્વમાં શાંતિ અને ન્યાય સ્થાપિત કરવો હોય, તો ‘ઉમર ફારૂક ના શાસન મોડલ’ ને સમજવું અને અપનાવવું અનિવાર્ય છે.

About the Author

Sufidiary

Administrator

પીર સૈયદ ઈશાકમિયાં અલઅબ્બાસી અલહાશિમી ખાનકાહ-એ-આલિયા નકશ઼બંદીયા-ચિશ્તિયા-સાબિરીયા-અશરફીયા, ભુજ કચ્છ.

Visit Website View All Posts