ખિલાફતથી મલૂકિયત: ઇસ્લામિક શાસનમાં પરિવર્તન

બિસ્મિલ્લાહિર રહમાનિર રહીમ અલ્હમ્દુલીલ્લાહી રબ્બિલ આલમીન, વસ્સલાતુ વસ્સલામુ અલા સૈયિદિલ અંબિયાએ વલ મુરસલીન, વઅલા આલિહી વઅસ્હાબિહી અજ્મઈન. આજે મોહરમ વિશેષ શ્રેણીના પ્રથમ દિવસે આપણે ઇસ્લામિક શાસન વ્યવસ્થામાં ખિલાફતથી મલૂકિયત તરફ આવેલા ઐતિહાસિક પરિવર્તનની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.જ્યારે પણ ઇસ્લામિક કેલેન્ડરના નવા વર્ષની શરૂઆત થાય છે, ત્યારે મોહરમનો ચાંદ માત્ર તારીખ બદલાયાની સૂચના નથી આપતો, પરંતુ તે માનવ ઇતિહાસના એ સૌથી મોટા વૈચારિક સંઘર્ષની યાદ તાજી કરે છે જે હિજરી સન ૬૧ માં કરબલાના મેદાનમાં લડાયો હતો. કરબલાની ઘટના કોઈ આકસ્મિક રાજકીય અકસ્માત નહોતી. તે કોઈ બે કબીલાઓ વચ્ચેનું તાત્કાલિક યુદ્ધ પણ નહોતું. તે સદીઓથી ચાલ્યા આવતા હક (સત્ય) અને બાતિલ (અસત્ય) વચ્ચેના એ શાશ્વત યુદ્ધની પરાકાષ્ઠા હતી, જેમાં એક તરફ ભૌતિક સત્તા, લશ્કરી તાકાત અને અહંકાર હતો, જ્યારે બીજી તરફ નૈતિકતા, શરીઅતનું રક્ષણ અને અલ્લાહની ખુશનુદી (પ્રસન્નતા) કાજે સર્વસ્વ કુરબાન કરવાનો જઝબો હતો. એક સૂફી તરીકે, જ્યારે આપણે કરબલાના ગહન રહસ્યો અને નબી-એ-કરીમ હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના વહાલા દોહિત્ર હઝરત ઈમામ હુસૈન રદીઅલ્લાહુ અનહુ ના મહાન બલિદાનને સમજવા માંગતા હોઈએ, ત્યારે આપણે હિજરી સન ૬૧ ની પહેલાના એ વૈચારિક અને રાજકીય પરિવર્તનને સમજવું અનિવાર્ય છે જેણે આ મહાન સંઘર્ષનો પાયો નાખ્યો. આજના પ્રથમ દિવસના વિસ્તૃત બ્લોગમાં, આપણે ઇસ્લામની આદર્શ શાસન વ્યવસ્થા ‘ખિલાફત’ અને તેના પતન બાદ શરૂ થયેલી ‘મલૂકિયત’ (રાજાશાહી) વચ્ચેના તફાવતને ઐતિહાસિક સચોટતા સાથે સમજીશું.

૧. ખુલાફા-એ-રાશિદીનનો સુવર્ણકાળ: ખિલાફત-એ-રાશિદાના આદર્શો

નબી-એ-કરીમ ﷺ એ અરેબિયાની ધરતી પર માત્ર એક ધર્મનો પ્રચાર નહોતો કર્યો, પરંતુ તેમણે માનવજાતને એક એવી સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય વ્યવસ્થા આપી હતી જેમાં રાજા અને રંક, અમીર અને ગરીબ, માલિક અને ગુલામ બધા જ કાયદાની નજરમાં સમાન હતા. રસૂલુલ્લાહ ﷺ ના દુનિયામાંથી પડદો ફરમાવ્યા બાદ, આ પવિત્ર વ્યવસ્થાને જે ચાર મહાન હસ્તીઓએ આગળ ધપાવી, તેમને ઇસ્લામમાં “ખુલાફા-એ-રાશિદીન” (માર્ગદર્શન પામેલા ખલીફાઓ) કહેવામાં આવે છે. હઝરત અબુ બક્ર સિદ્દીક, હઝરત ઉમર ફારૂક, હઝરત ઉસ્માન ગની અને હઝરત અલી મુર્તઝા (રદીઅલ્લાહુ અન્હુમ) ના શાસનકાળ (ખિલાફત-એ-રાશિદા) ના મુખ્ય સ્તંભો નીચે મુજબ હતા:

શૂરા (પરામર્શ સમિતિ) ની પ્રણાલી: ખલીફાની પસંદગી વંશપરંપરાગત નહોતી થતી. ઉમ્મતના અગ્રણીઓ, વિદ્વાનો અને સામાન્ય જનતાની સંમતિ (બૈઅત) થી ખલીફા નક્કી થતા.
અલ્લાહ અને કાયદાનું સર્વોપરિત્વ: ખલીફા પોતે કાયદાથી ઉપર નહોતો. જો કોઈ સામાન્ય નાગરિક પણ ખલીફાને અદાલતમાં ખેંચી જાય, તો ખલીફાએ કાઝી (ન્યાયાધીશ) સામે સામાન્ય નાગરિકની જેમ ઊભા રહેવું પડતું.
બૈતુલ માલ (સરકારી તિજોરી) ની પવિત્રતા: સરકારી તિજોરી એ શાસકની ખાનગી મિલકત નહોતી, પરંતુ તે ગરીબો, યતીમો અને જનકલ્યાણ માટેની અમાનત હતી. ખુલાફા-એ-રાશિદીન પોતાના ઘરનું ગુજરાન ચલાવવા માટે બૈતુલ માલમાંથી માત્ર એટલું જ ભથ્થું લેતા જે એક સામાન્ય મજૂરની આજીવિકા જેટલું હોય.
અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા: એક સામાન્ય સ્ત્રી પણ ભરી સભામાં અમીરુલ મોમિનીન હઝરત ઉમર ( (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ને અટકાવીને સવાલ પૂછી શકતી હતી અને ખલીફાએ નમ્રતાપૂર્વક જવાબ આપવો પડતો હતો. આ વ્યવસ્થાનું નામ ‘ખિલાફત’ હતું — જ્યાં શાસક માત્ર અલ્લાહનો નાયબ (પ્રતિનિધિ) અને પ્રજાનો સેવક હતો.

૨. ખિલાફતથી મલૂકિયત (રાજાશાહી) તરફનું સંક્રમણ

હઝરત અલી રદીઅલ્લાહુ અનહુની શહાદત અને ત્યારબાદ હઝરત ઈમામ હસન રદીઅલ્લાહુ અનહુના ટૂંકા શાસન પછી, ઉમ્મતમાં શાંતિ અને એકતા જાળવી રાખવા માટે હઝરત ઈમામ હસને હઝરત અમીર મુઆવિયા (રદીઅલ્લાહો અનહુ) સાથે એક ઐતિહાસિક સંધિ કરી. આ સંધિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મુસ્લિમો વચ્ચેનું આંતરિક લોહી વહેતું અટકાવવાનો હતો. આ સંધિની એક મુખ્ય શરત એ પણ હતી કે હઝરત અમીર મુઆવિયાના મૃત્યુ બાદ શાસકની પસંદગી ફરીથી ઇસ્લામિક પરંપરા મુજબ ‘શૂરા’ (લોકશાહી પરામર્શ) દ્વારા કરવામાં આવશે, કોઈ વંશપરંપરાગત વારસદાર નક્કી કરવામાં નહીં આવે. પરંતુ, હિજરી સન ૬૦ ની આસપાસ, હઝરત અમીર મુઆવિયાએ પોતાના જીવનના અંતિમ ગાળામાં પોતાના પુત્ર યઝીદ ને પોતાનો ઉત્તરાધિકારી (વારસદાર) જાહેર કર્યો. ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં આ એક બહુ મોટો વળાંક હતો. આ નિર્ણયથી ઇસ્લામની લોકશાહી ખિલાફતનો અંત આવ્યો અને તેના સ્થાને ‘મલૂકિયત’ (રાજાશાહી/સરમુખત્યારશાહી) નો ઉદય થયો.

ખિલાફત અને મલૂકિયત વચ્ચેનો તફાવત:

ખિલાફતમાં: શાસક દીન (ધર્મ) ને આધીન હોય છે.

મલૂકિયતમાં: દીન (ધર્મ) ને શાસનની સત્તા જાળવી રાખવા માટેનું હથિયાર બનાવવામાં આવે છે.

ખિલાફતમાં: લાયકાત અને તકવા (પરહેઝગારી) ના આધારે નેતૃત્વ મળે છે.

મલૂકિયતમાં: લોહીના સંબંધો અને તલવારની તાકાત પર સત્તા કબજે કરવામાં આવે છે.

૩. યઝીદનું ચરિત્ર અને દીન-એ-ઇસ્લામ સામેનું સંકટ

ઇતિહાસના પુસ્તકો (જેમ કે ઇબ્ને કસીરની અલ-બિદાયા વન-નિહાયા અને અલ્લામા ઇબ્ને અસીરની અલ-કામિલ) સાક્ષી છે કે યઝીદ માત્ર એક રાજકીય શાસક નહોતો, પરંતુ તેનું વ્યક્તિગત ચરિત્ર ઇસ્લામના નૈતિક મૂલ્યોથી તદ્દન વિપરીત હતું. તે નમાઝ પ્રત્યે બેદરકાર હતો, દારૂબંધી જેવા શરીઅતના સ્પષ્ટ અહેકામનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કરતો હતો, જુગાર અને નાચ-ગાનના શોખીન હતો, અને શાસક તરીકે ક્રૂર અને આપખુદ હતો. જો કોઈ સામાન્ય રાજા આવો હોત, તો કદાચ ઇતિહાસ તેને એક ખરાબ રાજા તરીકે ભૂલી ગયો હોત. પરંતુ સંકટ એ હતું કે યઝીદ ઇસ્લામનો સર્વોચ્ચ વડો એટલે કે ‘ખલીફા’ બનવા જઈ રહ્યો હતો. જો ઉમ્મતના ધાર્મિક અગ્રણીઓ અને અહલે બૈત (નબી ﷺ નો પરિવાર) તેના આ શાસનને સ્વીકારી લે, તો કયામત સુધી યઝીદના આ તમામ ગુનાઓ અને તેની ભ્રષ્ટ શાસન વ્યવસ્થા ઇસ્લામનો માન્ય હિસ્સો બની જાય. ભવિષ્યની પેઢીઓ એમ સમજે કે ઇસ્લામમાં દારૂ પીવો, અન્યાય કરવો અને સરમુખત્યારશાહી ચલાવવી એ પણ જાયઝ (યોગ્ય) છે. તેથી, આ લડાઈ માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેની નહોતી, પરંતુ ઇસ્લામના અસલી ચહેરાને વિકૃત થતો બચાવવા માટેની હતી.

૪. બૈઅતની માંગણી અને ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નો ઐતિહાસિક ઇનકાર

ગાદી પર બેસતાની સાથે જ યઝીદે મદીનાના ગવર્નર વલીદ બિન ઉતબાને પત્ર લખ્યો, જેમાં તેણે સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો:

“તમે હુસૈન બિન અલી, અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમર, અને અબ્દુલ્લાહ બિન ઝુબૈર પાસેથી તાત્કાલિક મારા નામે બૈઅત (વફાદારીના સોગંદ) લો. જો તેઓ ઇનકાર કરે, તો વિલંબ કર્યા વગર તેમના સર કલમ કરી દો.”

યઝીદ જાણતો હતો કે જ્યાં સુધી મદીનાના પાક સવાર, સૈયદુશ્શુહદા હઝરત ઈમામ હુસૈન રદીઅલ્લાહુ અનહુ તેની સત્તા પર મહોર નહીં મારે, ત્યાં સુધી સમગ્ર મુસ્લિમ જગતમાં તેની સત્તાને કોઈ નૈતિક કે ધાર્મિક માન્યતા નહીં મળે. જ્યારે આ પત્ર મદીના પહોંચ્યો અને ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ને બૈઅત માટે બોલાવવામાં આવ્યા, ત્યારે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) એ જે શબ્દો કહ્યા, તે સોનેરી અક્ષરે લખવા જેવા છે. તેમણે ફરમાવ્યું: “મારો જેવો વ્યક્તિ, યઝીદ જેવા વ્યક્તિની બૈઅત ક્યારેય ન કરી શકે.” આ વાક્ય ઇસ્લામનો શાશ્વત સિદ્ધાંત છે. ઈમામ હુસૈને એમ ન કહ્યું કે “હું હુસૈન બિન અલી બૈઅત નહીં કરું.” તેમણે ગુણો અને ચરિત્રની સરખામણી કરી. ‘મારા જેવો’ એટલે કે જે મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના ખોળામાં ઉછર્યો હોય, જે સૈયદા ફાતિમા ઝહરાનો દીકરો હોય, જે અલી મુર્તઝાનો લાડકો હોય અને જેના હૃદયમાં કુરાન વસતું હોય — તે વ્યક્તિ ક્યારેય જુલમ, ભ્રષ્ટાચાર અને અધર્મના પ્રતીક સમાન યઝીદ સામે આત્મસમર્પણ ન કરી શકે.

૫. કરબલાના વૈચારિક પરિમાણો: હુસૈનિયત વિરુદ્ધ યઝીદિયત

અહીં એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) નો આ ઇનકાર કોઈ અહંકાર કે સત્તા મેળવવાની લાલસાના કારણે નહોતો. જો ઈમામને સત્તા જોઈતી હોત, તો તેઓ મદીનામાં જ લશ્કર તૈયાર કરી શક્યા હોત. પરંતુ તેમનો હેતુ માત્ર ને માત્ર દીન-એ-મોહમ્મદીની પવિત્રતા જાળવવાનો હતો. આ સંઘર્ષે દુનિયાને બે નવી વિચારધારાઓ આપી, જેને આજે આપણે “હુસૈનિયત” અને “યઝીદિયત” તરીકે ઓળખીએ છીએ:

વૈચારિક સ્તંભો	હુસૈનિયત (સત્યનો માર્ગ)	યઝીદિયત (અસત્યનો માર્ગ)
મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય	અલ્લાહનો કાયદો અને ન્યાય સ્થાપિત કરવો.	વ્યક્તિગત સત્તા અને અહંકાર સંતોષવો.
સાધન	ધૈર્ય, કુરાન, સુન્નત અને આત્મબલિદાન.	આતંક, લાલચ, જુલમ અને ધોખાધડી.
નાગરિકોનો અધિકાર	સ્વતંત્રતા અને આત્મસન્માન આપવું.	ગુલામી અને ભયનું વાતાવરણ ઊભું કરવું.
અંતિમ પરિણામ	શારીરિક શહાદત છતાં વૈચારિક અમરતા.	ભૌતિક વિજય છતાં કયામત સુધી લઅનત (ધિક્કાર).

૬. મદીનાથી વિદાયની પૂર્વસંધ્યા: એક કરુણ દ્રશ્ય

જ્યારે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) એ જોઈ લીધું કે મદીનામાં રહેવાથી માત્ર લોહી વહેશે અને યઝીદી લશ્કર મદીનાની પવિત્ર ધરતીનું અપમાન કરશે, ત્યારે તેમણે પોતાના પરિવાર અને વફાદાર સાથીઓ સાથે મદીના છોડીને મક્કા તરફ હિજરત કરવાનો ભારે હૈયે નિર્ણય કર્યો. રજબ હિજરી ૬૦ ની એ આખરી રાત હતી. ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) પોતાના નાના જાન, ફખરે મોજુદાત હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ ના રોઝા-એ-પાક (પવિત્ર કબર) પર હાજર થયા. ઇતિહાસ નોંધે છે કે ઈમામ રોઝા પાકની જાળી પકડીને રડી પડ્યા અને અરજ કરી:

“યા રસૂલુલ્લાહ! આપનો આ હુસૈન આપના દીનની રક્ષા માટે પોતાનું વતન છોડી રહ્યો છે. નાના જાન, ઉમ્મત ભટકી ગઈ છે, અને આપનો દોહિત્ર હવે એકલો પડી ગયો છે. મને આપના ચરણોમાં આશરો આપો અથવા મને એટલી શક્તિ આપો કે હું આપના દીનની લાજ બચાવી શકું.”

એવું વર્ણન છે કે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ને તે રાત્રે રોઝા-એ-પાકમાંથી અવાજ સંભળાયો: “હુસૈન! તારે ઇરાક તરફ પ્રયાણ કરવું પડશે, કારણ કે અલ્લાહ તઆલા તને શહાદતના એ સર્વોચ્ચ મકામ પર જોવા માંગે છે જે તારા બલિદાન વગર અધૂરું છે.” ઈમામ ત્યાંથી ઉઠ્યા, પોતાની પવિત્ર માતા સૈયદા ફાતિમા અને ભાઈ ઈમામ હસન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ની કબર પર જઈને દુઆ કરી અને રાતોરાત પોતાના કાફલા સાથે મક્કા તરફ રવાના થયા. આ સફરની શરૂઆત હતી જે આગળ જતાં ઇતિહાસની સૌથી મોટી કુરબાનીમાં બદલાવાની હતી.

૭. દિવસ ૧ ના બયાનનો ઉપસંહાર અને બોધપાઠ

મોહરમના આ પ્રથમ દિવસે, જ્યારે આપણે આપણા ઘરોમાં કે મજલિસોમાં બેસીને કરબલાના શહીદોને યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર આંસુ વહાવીને અટકી જવાનું નથી. આંસુ વહાવવા એ અહલે બૈત પ્રત્યેની આપણી અગાધ મોહબ્બતની નિશાની છે, પરંતુ સાચી મોહબ્બત એ છે કે આપણે ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ના આ સ્ટેન્ડને આપણા જીવનમાં ઉતારીએ. આજના દિવસનો સંદેશ: ૧. સિદ્ધાંતો સાથે ક્યારેય સમાધાન ન કરો: ભલે તમારી સામે ગમે તેટલી મુશ્કેલી હોય, જો તમે સત્યના માર્ગ પર છો, તો નમવું એ હુસૈની આદર્શ નથી. ૨. જુલમ સામે અવાજ ઉઠાવો: આપણી આસપાસ થતા અન્યાય, ભ્રષ્ટાચાર અને ખોટા કાર્યો સામે મૌન રહેવું એ યઝીદિયતને પરોક્ષ સપોર્ટ કરવા બરાબર છે. ૩. ઇસ્લામી મૂલ્યોનું પાલન: ઈમામ હુસૈને જે દીનને બચાવવા પોતાનું ઘરબાર છોડ્યું, તે દીનની નમાઝ, રોઝા અને અખ્લાક (ચરિત્ર) ને આપણે આપણા જીવનમાં જીવંત રાખવાના છે. અલ્લાહ તઆલા આપણને સર્વેને અહલે બૈત-એ-અતહારની સાચી ગુલામી નસીબ ફરમાવે, આપણા હૃદયમાં હુસૈની જઝબો પેદા કરે અને બાતિલ સામે અડગ રહેવાની હિંમત અતા ફરમાવે. (આમીન) આવતીકાલે ‘દિવસ ૨’ ના બ્લોગમાં આપણે જોઈશું કે મક્કા પહોંચ્યા બાદ ઈમામ હુસૈન (રદીઅલ્લાહો અનહુ) ની પ્રવૃત્તિઓ શું હતી, કૂફાના લોકોએ તેમને કેવા પત્રો લખ્યા અને શા માટે તેમણે હજ પૂર્વે જ મક્કા છોડવાની ફરજ પડી.