ખુરાસાનનું રુદન – નિશાપુર અને મર્વની સંપૂર્ણ બરબાદી

ખુરાસાનનું રુદન – નિશાપુર અને મર્વની સંપૂર્ણ બરબાદી

“ઇસ્લામના ઉદય પછી માનવજાતે ક્યારેય આવી આફત જોઈ નથી, અને કદાચ ભવિષ્યમાં પણ કોઈ આવી ભયાનકતા નહીં જુએ. આ માત્ર એક સામ્રાજ્યનો અંત નહોતો, પરંતુ સમગ્ર ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિના આત્મા પર થયેલો અત્યંત ઘાતક પ્રહાર હતો.”
— ઇબ્ન અલ-અસીર, ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ Source: Wikipedia https://share.google/rADrFGEa1t5AkavTp

પ્રસ્તાવના: ખુરાસાનનો વૈભવ અને કાળરાત્રિનું આગમન

ઇસ્લામિક ઇતિહાસમાં તાતારીઓનું આક્રમણ એ એક અભૂતપૂર્વ પ્રલય સમાન હતું.

હિજરી સન ૬૧૭ અને ૬૧૮ (ઇસવી સન ૧૨૨૦-૧૨૨૧) ના ગાળામાં ઇસ્લામિક વિશ્વના પૂર્વ ભાગમાં એક એવો પ્રલય આવ્યો જેણે સેંકડો વર્ષોથી સ્થાપિત કળા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના કેન્દ્રોને ધૂળમાં મેળવી દીધા. મહાન ઇતિહાસકાર ઇબ્ન અલ-અસીર જ્યારે તેમના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ માં આ સમયગાળાની ઘટનાઓની નોંધ લે છે, ત્યારે તેમની કલમ ધ્રૂજી ઉઠે છે. તેઓ આ ઘટનાઓને માનવ ઇતિહાસની સૌથી મોટી આપત્તિ તરીકે વર્ણવે છે.
આ કરુણ ગાથાનું કેન્દ્રબિંદુ હતું ખુરાસાન—જે તે જમાનામાં જ્ઞાન, વૈભવ, અને આધ્યાત્મિકતાનું પવિત્ર ધામ ગણાતું હતું. ખુરાસાનના બે સૌથી ઝળહળતા રત્નો એટલે નિશાપુર અને મર્વ. આ શહેરો માત્ર ભૌગોલિક રીતે જ મહત્વના નહોતા, પરંતુ તેઓ ઇસ્લામિક ખિલાફત અને ખ્વારિઝમશાહી સામ્રાજ્યના આર્થિક અને શૈક્ષણિક કરોડરજ્જુ સમાન હતા. પરંતુ, ચંગીઝ ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ ઉતરી આવેલા મોંગોલ (તાતારી) આક્રમણકારોએ આ ભૂમિને ક્યારેય ન ભૂલી શકાય તેવું રુદન આપ્યું.

મોંગોલ આક્રમણની પૃષ્ઠભૂમિ અને ચંગીઝ ખાનનો ક્રોધ

ખ્વારિઝમના સુલતાન મુહમ્મદશાહની રાજદ્વારી ભૂલો અને ઓતરારના ગવર્નર ઇનાલચુક દ્વારા મોંગોલ વેપારીઓની નિર્મમ હત્યાએ ચંગીઝ ખાનના ક્રોધાગ્નિમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું હતું. સમરકંદ અને બુખારાના પતન પછી, મોંગોલ લશ્કરનો મુખ્ય લક્ષ્ય ખુરાસાન તરફ વળ્યો. સુલતાન મુહમ્મદશાહ પોતાની પ્રજાને મોંગોલોના ભરોસે છોડીને ભાગી છૂટ્યો હતો, જેના કારણે પ્રજાનો નૈતિક જુસ્સો સાવ તૂટી ગયો હતો.
ચંગીઝ ખાને ખુરાસાનને સંપૂર્ણપણે નસ્તનાબૂદ કરવાની જવાબદારી તેના સૌથી ક્રૂર પુત્રો અને સેનાપતિઓને સોંપી:

તોલુઈ ખાન (ચંગીઝ ખાનનો નાનો પુત્ર): જેને મર્વ અને નિશાપુરના નરસંહારનું ક્રૂર નેતૃત્વ સોંપાયું હતું.

જેબે અને સુબુતાઈ: જેઓ સુલતાનનો પીછો કરતા કરતા આખા ખુરાસાનમાં આતંક મચાવી રહ્યા હતા.

મર્વનું પતન: જ્ઞાનના મહાસાગરની રાખ

મર્વ (Merv)—જેને તે સમયે ‘મર્વ અલ-શાહિજાન’ (શાહી મર્વ) કહેવામાં આવતું હતું, તે ઇસ્લામિક વિશ્વના સૌથી સમૃદ્ધ અને સાંસ્કૃતિક શહેરોમાંનું એક હતું. અહીં અગણિત સાર્વજનિક પુસ્તકાલયો (કુતુબખાના) હતા, જ્યાં દુનિયાભરના વિદ્વાનો સંશોધન માટે આવતા હતા.

૧. ઘેરાબંધી અને શરણાગતિનો વિશ્વાસઘાત

હિજરી સન ૬૧૮ ના મુહર્રમ માસમાં, તોલુઈ ખાને એક વિશાળ લશ્કર સાથે મર્વને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધું. શહેરના ગવર્નર અને પ્રજાએ થોડા દિવસો સુધી પ્રતિકાર કર્યો, પરંતુ મોંગોલ સૈન્યની પ્રચંડ સંખ્યા અને તેમની ઘેરાબંધીના આધુનિક યંત્રો (Manjaniks) સામે તેઓ લાંબો સમય ટકી શક્યા નહીં.
તોલુઈએ શહેરના અમીરોને સંદેશો મોકલ્યો કે જો તેઓ શરણાગતિ સ્વીકારશે, તો પ્રજાના જાન-માલની સુરક્ષા કરવામાં આવશે. આ જુઠ્ઠા આશ્વાસન પર ભરોસો રાખીને મર્વના શાસકોએ શહેરના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. ઇબ્ન અલ-અસીર નોંધે છે કે, આ શરણાગતિ એ મર્વના ઇતિહાસની સૌથી મોટી ભૂલ સાબિત થઈ.

૨. મર્વનો અભૂતપૂર્વ નરસંહાર

શહેરમાં પ્રવેશીને તોલુઈ ખાને તેના સૈનિકોને આદેશ આપ્યો કે સમગ્ર વસ્તીને શહેરની બહાર ખુલ્લા મેદાનમાં એકત્ર કરવામાં આવે. ચાર દિવસ સુધી આ પ્રક્રિયા ચાલી. ત્યારબાદ:

શહેરના અમીરો, કાઝીઓ અને વિદ્વાનોને અલગ તારવીને તેમની સમક્ષ જ અસહ્ય યાતનાઓ આપીને મારી નાખવામાં આવ્યા જેથી તેઓ ગુપ્ત ખજાનાની વિગતો આપે.

ત્યારબાદ સામાન્ય જનતાની નિર્મમ કતલ શરૂ થઈ. સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો—કોઈના પર દયા રાખવામાં ન આવી.

ઇતિહાસકાર ઇબ્ન અલ-અસીર અને જુવૈનીના મતે, મર્વમાં આશરે ૭,૦૦,૦૦૦ (સાત લાખ) થી વધુ લોકોની કતલ કરવામાં આવી હતી. દરેક મોંગોલ સૈનિકના ભાગે ૩૦૦ થી ૪૦૦ મુસ્લિમોની હત્યા કરવાનો કોટા આવ્યો હતો.

૩. પુસ્તકાલયોનું દહન અને સાંસ્કૃતિક વિનાશ

મર્વ માત્ર લોકોનું શહેર નહોતું, તે જ્ઞાનનું પ્રતીક હતું. ત્યાંના ૧૨ થી વધુ વિશાળ પુસ્તકાલયો, જેમાં સદીઓ જૂની અમૂલ્ય હસ્તપ્રતો (Manuscripts) હતી, તેને સળગાવી દેવામાં આવી. ઇસ્લામિક ન્યાયશાસ્ત્ર (ફિકહ), વિજ્ઞાન, ખગોળશાસ્ત્ર અને તત્વજ્ઞાનના અમૂલ્ય ગ્રંથો મોંગોલ ઘોડાઓની ખરીઓ નીચે કચડાઈ ગયા અથવા રાખના ઢગલામાં ફેરવાઈ ગયા.

નિશાપુરનું રુદન: વેરની પરાકાષ્ઠા અને સંપૂર્ણ ધ્વંસ

મર્વની બરબાદી પછી તોલુઈ ખાનનું આગામી લક્ષ્ય નિશાપુર હતું. નિશાપુર એ સૂફી સંતો, કવિઓ (જેમ કે ઉમર ખય્યામ) અને ઇમામ મુસ્લિમ જેવા મહાન હદીસશાસ્ત્રીઓની ભૂમિ હતી. પરંતુ નિશાપુર માટે મોંગોલોના મનમાં એક અનોખો અને અત્યંત હિંસક ક્રોધ હતો.

૧. તોખુચરની હત્યા અને વેરની જ્વાળા

આ અગાઉ, જ્યારે મોંગોલ સેનાના એક હિસ્સાએ નિશાપુર પર આક્રમણ કર્યું હતું, ત્યારે નગરજનોએ બહાદુરીપૂર્વક સામનો કર્યો હતો. આ લડાઈમાં ચંગીઝ ખાનનો જમાઈ તોખુચર (Tokuchar) નિશાપુરના કિલ્લા પરથી છોડવામાં આવેલા એક તીરથી માર્યો ગયો હતો. આ ઘટનાથી ચંગીઝ ખાનની પુત્રી (તોખુચરની પત્ની) ક્રોધથી પાગલ થઈ ગઈ અને તેણે માંગ કરી કે નિશાપુરમાં એક પણ જીવતો શ્વાસ ન બચવો જોઈએ.

  તોખુચરની હત્યા (નિશાપુર) 
         │
         ▼
  ચંગીઝ ખાનની પુત્રીનો ક્રોધ
         │
         ▼
  તોલુઈ ખાનને સંપૂર્ણ વિનાશનો આદેશ

૨. હિજરી ૬૧૮ ના સફર માસનો પ્રલય

સફર સન ૬૧૮ (એપ્રિલ ૧૨૨૧) માં તોલુઈ ખાને નિશાપુરને ઘેરી લીધું. કિલ્લાની દિવાલો તોડવા માટે સેંકડો મંજનિકો તૈનાત કરવામાં આવી. નિશાપુરના લોકો સમજી ગયા હતા કે તેમનો અંત નજીક છે, છતાં તેઓએ સન્માનપૂર્વક લડવાનું પસંદ કર્યું. પરંતુ મોંગોલોની લશ્કરી શક્તિ અજેય હતી. દિવાલો તૂટી અને કાળમુખું સૈન્ય શહેરમાં પ્રવેશ્યું.

૩. ખોપરીઓના મિનારા (Pyramids of Skulls)

ચંગીઝ ખાનની પુત્રી પોતે આ નરસંહાર જોવા માટે નિશાપુર આવી હતી. તેના આદેશથી એક એવો આતંક મચાવવામાં આવ્યો જે સાંભળીને જ રૂંવાડા ઉભા થઈ જાય:

નગરના તમામ પુરુષો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને તમામ પાલતુ પ્રાણીઓ (કૂતરા અને બિલાડીઓ સુદ્ધાં) ને મારી નાખવામાં આવ્યા.
ખોપરીઓના પિરામિડ: મૃતકોના માથા કાપીને પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોના અલગ-અલગ પિરામિડ (મિનારા) બનાવવામાં આવ્યા જેથી કોઈ જીવતું બચવાની આશા ન રહે.
ઇબ્ન અલ-અસીરના જણાવ્યા મુજબ, નિશાપુરમાં પણ મર્વની જેમ જ લાખોની સંખ્યામાં માનવજીવ હોમાઈ ગયા.

૪. શહેર પર હળ ચલાવવામાં આવ્યું

વેરની આગ એટલાથી જ ન ઠરી. તોલુઈ ખાને આદેશ આપ્યો કે નિશાપુરની એક પણ ઈમારત ઉભી ન રહેવી જોઈએ. ભવ્ય મસ્જિદો, મદ્રેસાઓ, અને મહેલોને જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યા. એટલું જ નહીં, શહેરની જમીન પર હળ ચલાવવામાં આવ્યું અને નદીના પ્રવાહને શહેર તરફ વાળી દેવામાં આવ્યો, જેથી ભવિષ્યમાં ત્યાં કોઈ નવું શહેર વસી ન શકે. નિશાપુર માત્ર એક વેરાન મેદાન બનીને રહી ગયું.

‘કિતાબ અલ-કામિલ’ ના આધારે બંને શહેરોની તુલનાત્મક સમીક્ષા

ઇબ્ન અલ-અસીરે આ બંને નગરોના પતનની જે વિગતો આપી છે, તેનો ટૂંકો સાર નીચે મુજબના કોષ્ટક દ્વારા સમજી શકાય છે:

વિશેષતા	મર્વ (Merv)	નિશાપુર (Nishapur)
મુખ્ય પતન વર્ષ	મુહર્રમ, હિજરી ૬૧૮	સફર, હિજરી ૬૧૮
મોંગોલ સેનાપતિ	તોલુઈ ખાન	તોલુઈ ખાન (ચંગીઝની પુત્રીની હાજરી)
મુખ્ય કારણ/પ્રેરણા	સામ્રાજ્ય વિસ્તાર અને ધનલાભ	તોખુચર (જમાઈ) ની હત્યાનું વેર
વિનાશનો પ્રકાર	કતલેઆમ અને પુસ્તકાલયોનું દહન	સંપૂર્ણ નરસંહાર, ખોપરીઓના મિનારા, ભૂમિ પર હળ ચલાવવું
સાંસ્કૃતિક નુકસાન	ઇસ્લામિક જ્ઞાનના ભંડારનો અંત	કળા, સ્થાપત્ય અને સૂફી કેન્દ્રોનો નાશ

ખુરાસાનના પતનના મુખ્ય કારણો: ઇતિહાસની આત્મખોજ

ઇબ્ન અલ-અસીર માત્ર ઘટનાઓનું વર્ણન નથી કરતા, પરંતુ એક દાર્શનિકની જેમ તેના કારણોનું વિશ્લેષણ પણ કરે છે. તેમના મતે ખુરાસાનના આ રુદન પાછળ નીચેના પરિબળો જવાબદાર હતા:

મુસ્લિમ શાસકોની આંતરિક ફાટફૂટ: ખ્વારિઝમશાહ અને બગદાદના અબ્બાસી ખલીફા વચ્ચેના અહમના ટકરાવે મુસ્લિમ ઉમ્માહને નબળી પાડી દીધી હતી.
નૈતિક પતન અને કાયરતા: સુલતાન મુહમ્મદશાહ રણમેદાન છોડીને ભાગી જતાં પ્રજા અનાથ બની ગઈ હતી. શાસકોમાં જેહાદ અને શહાદતનો જઝબો ખૂટી ગયો હતો.
વ્યૂહાત્મક ભૂલો: મુસ્લિમ સૈન્યે એક થઈને મોંગોલોનો સામનો કરવાને બદલે અલગ-અલગ શહેરોના કિલ્લાઓમાં ભરાઈ રહેવાનું પસંદ કર્યું, જેનાથી મોંગોલો માટે એક-એક કરીને બધાને હરાવવાનું સરળ બન્યું.

ઉપસંહાર: રાખમાંથી બેઠા થવાની જીજીવિષા

ખુરાસાનનું રુદન એ ઇસ્લામિક ઇતિહાસનું સૌથી અંધારું પાનું છે. નિશાપુર અને મર્વની ગલીઓ લોહીથી લાલ થઈ ગઈ હતી અને ત્યાંની હવાઓ માત્ર ચિચિયારીઓ અને શોકગીતોથી ભરાઈ ગઈ હતી. ‘કિતાબ અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ ના આ પ્રકરણો વાંચતી વખતે વાચકની આંખો ભીની થયા વગર રહેતી નથી.
પરંતુ, ઇતિહાસની સુંદરતા એ છે કે તે ક્યારેય એક જગ્યાએ અટકતો નથી. આ ભયાનક બરબાદી, જેને જોઈને લાગતું હતું કે ઇસ્લામનો સૂર્ય કાયમ માટે અસ્ત થઈ ગયો છે, તે જ ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિ થોડી સદીઓ પછી ફરીથી બેઠી થઈ. પાછળથી આ જ મોંગોલોના વંશજોએ ઇસ્લામનો સ્વીકાર કર્યો અને જ્ઞાન તથા કળાના નવા યુગની શરૂઆત થઈ. છતાં, હિજરી ૬૧૮ માં ખુરાસાને જે ગુમાવ્યું, તેની ભરપાઈ માનવ ઇતિહાસ ક્યારેય કરી શક્યો નથી.

https://sufidiary.com/history-of-islam/