માનવ ઇતિહાસનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સત્તા, સંપત્તિ અને પ્રભાવ વધવાની સાથે સામાન્ય રીતે વ્યક્તિમાં અહંકાર અને વૈભવ પ્રત્યેનું આકર્ષણ વધતું જાય છે. મોટા સામ્રાજ્યોના નિર્માતાઓ કે પ્રભાવશાળી નેતાઓ સમય જતાં સામાન્ય પ્રજાથી દૂર થઈ આલીશાન મહેલો અને સુરક્ષા કવચમાં બંધ થઈ જતાં જોવા મળે છે.આ લેખમાં આપણે પેગંબર મુહમ્મદﷺની સાદગી અને તેમના વિનમ્ર શાસન વ્યવસ્થા વિશે ઊંડાણપૂર્વક જાણીશું.
પરંતુ, સાતમી સદીમાં અરેબિયાના પટ પર એક એવી વિભૂતિનો ઉદય થયો જેમણે એક વિશાળ રાષ્ટ્ર અને સમાજનું નિર્માણ કર્યું, સમગ્ર અરેબિયા પર રાજકીય અને ધાર્મિક નેતૃત્વ સ્થાપિત કર્યું, છતાં તેમના અંગત જીવનની સાદગી અને વિનમ્રતામાં લેશમાત્ર પરિવર્તન ન આવ્યું. તે મહાન વ્યક્તિત્વ એટલે પેગંબર હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા ﷺ
રબીઉલ અવ્વલ માસના આ પાવન અવસરે તેમના જીવનનું આ પાસું માત્ર કોઈ એક ચોક્કસ ધર્મ કે સમુદાય માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવજાત માટે ‘સર્વન્ટ લીડરશિપ’ (Servant Leadership) એટલે કે લોકસેવક તરીકેના શાસનનો સર્વોચ્ચ માપદંડ પૂરો પાડે છે.
૧. પેગંબર મુહમ્મદﷺની સાદગી અને સામાજિક આદર્શ
પેગંબર સાહેબﷺ જ્યારે મદીના રાજ્યના સર્વોચ્ચ વડા હતા અને સમગ્ર અરેબિયા તેમના આદેશોનું પાલન કરતું હતું, ત્યારે પણ તેમનું રહેણીકરણી એક અત્યંત સામાન્ય નાગરિક કરતાં પણ વધુ સાદી હતી. તેમની પાસે ન તો કોઈ વૈભવી મહેલ હતો કે ન તો સોના-ચાંદીના સિંહાસનો. તેમનું ઘર કાચી માટીની દીવાલો અને ખજૂરના ડાળી-પાંદડાંથી બનેલું નાનકડું ઓરડું હતું.
સાદડી પર શયન અને આંસુ ભરેલી આંખો
ઇસ્લામિક ઇતિહાસના એક અત્યંત પ્રભાવશાળી પ્રસંગ અનુસાર, એક દિવસ હઝરત ઉમર બિન ખત્તાબ (રદીઅલ્લાહો અનહુ) પેગંબર સાહેબની મુલાકાતે આવ્યા. તેમણે જોયું કે પેગંબર સાહેબﷺ ખજૂરના સૂકા પાંદડાંથી વણેલી સાદી ચટાઈ પર સૂતા હતા અને તેના કઠોર નિશાન તેમના પવિત્ર શરીર પર ઉપસી આવ્યા હતા. ઓરડામાં એક તરફ થોડા જવ અને પાણીની એક જૂની મશક લટકી રહી હતી.
આ દ્રશ્ય જોઈને હઝરત ઉમર રડી પડ્યા. પેગંબર સાહેબે પૂછ્યું, “હે ઉમર! તું કેમ રડે છે?” હઝરત ઉમરે કહ્યું:
“હે અલ્લાહના રસૂલ! રોમનો સીઝર (કૈસર) અને ઈરાનનો સમ્રાટ (કિસ્સરા) બાગ-બગીચાઓ અને રેશમી ગાદીઓ પર આરામ કરે છે, જ્યારે આપ સમગ્ર માનવજાતના માર્ગદર્શક હોવા છતાં આ કઠોર સાદડી પર સૂવો છો!”
પેગંબર સાહેબે અત્યંત શાંતિથી ઉત્તર આપ્યો:
“હે ઉમર, શું તું એ વાતથી ખુશ નથી કે તેમના માટે આ ક્ષણભંગુર દુનિયાનો વૈભવ હોય અને આપણા માટે આવતીકાલ (જન્નત-શાશ્વત પરલોક) હોય?” (સંદર્ભ: સહીહ બુખારી, કિતાબુત્-તફસીર, હદીસ: ૪૯૧૩; સહીહ મુસ્લિમ: ૧૪૭૯)
ઘરમાં ચૂલો ન સળગવો
તેમની ધર્મપત્ની હઝરત આયશા (રદીઅલ્લાહો અનહા) વર્ણવે છે કે:
“અમારા ઘરમાં બે-બે મહિના સુધી ચૂલો સળગતો નહોતો. અમે માત્ર બે સાદી વસ્તુઓ—ખજૂર અને પાણી—પર દિવસો પસાર કરતા હતા. ક્યારેક કોઈ પડોશી દૂધ મોકલે તો તે પી લેતા.” (સંદર્ભ: સહીહ બુખારી, કિતાબુર-રિકાક, હદીસ: ૬૪૫૯)
આ પ્રકારનું જીવન કોઈ લાચારી કે ગરીબીને કારણે નહોતું, પરંતુ તે તેમની સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલી સાદગી હતી. સમગ્ર રાજ્યની તિજોરી તેમના નિયંત્રણમાં હોવા છતાં તેમણે રાજકોષ (બૈતુલ-માલ)માંથી પોતાના માટે કે પોતાના પરિવાર માટે ક્યારેય કોઈ વિશેષ ભથ્થું કે સંપત્તિ લીધી નહોતી.
https://sufidiary.com/sacho-zuhd-spiritual-detachment-guide/
૨. ‘સેવક જ સાચો નેતા’: શ્રમનું સન્માન અને સ્વનિર્ભરતા
આધુનિક શાસન વ્યવસ્થામાં ‘નેતા’ કે ‘અધિકારી’ પોતાના નાના કામો માટે પણ નોકરો પર નિર્ભર રહે છે. પરંતુ પેગંબર સાહેબે પોતાના આચરણ દ્વારા શીખવ્યું કે શ્રમ એ શરમનો નહીં પણ ગૌરવનો વિષય છે.
ઘરના અને અંગત કામો જાતે કરવા
હઝરત આયશાને જ્યારે કોઈએ પૂછ્યું કે પેગંબર સાહેબﷺ ઘરમાં કેવું વર્તન કરતા? ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો:
“તેઓ ઘરના સામાન્ય કામકાજમાં પરિવારને મદદ કરતા. પોતાના કપડાંને જાતે થીગડું મારતા, પોતાના પગરખાં (જૂતાં) જાતે સમારતા, બકરીનું દૂધ જાતે દોહતા અને પોતાનું કામ જાતે જ કરી લેતા.” (સંદર્ભ: સહીહ બુખારી, કિતાબુલ અદાન, હદીસ: ૬૭૬; મુસ્નદ અહમદ: ૨૪૯૦૩)
પેગંબર સાહેબﷺની કાર્યશૈલીના મુખ્ય સ્તંભ
┌──────────────────────────────────────────────────┐
│ │
│ [સ્વનિર્ભરતા] → અંગત કામો જાતે કરવા │
│ [શ્રમનું ગૌરવ] → સાથીઓ સાથે શારીરિક શ્રમ │
│ [સમાનતા] → વિશેષાધિકારોનો ત્યાગ │
│ [સુલભતા] → કોઈપણ મધ્યસ્થી વગર મુલાકાત │
│ │
└──────────────────────────────────────────────────┘
ખંદકના યુદ્ધમાં સક્રિય શ્રમદાન https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_the_Trench
ઐતિહાસિક ગ્રંથ તારીખ-એ-તબરી અને સીરત ઇબ્ને હિશામમાં ઉલ્લેખ છે કે જ્યારે મદીના પર સંયુક્ત સેનાઓએ આક્રમણ કર્યું, ત્યારે શહેરના રક્ષણ માટે ખાઈ (ખંદક) ખોદવાનું નક્કી થયું.
પેગંબર સાહેબેﷺ માત્ર આદેશ આપીને તંબુમાં બેસી રહેવાનું પસંદ ન કર્યું. તેમણે જાતે કોદાળી અને તગારું હાથમાં લીધું અને સામાન્ય નાગરિકો સાથે ખાઈ ખોદવા લાગ્યા. સખત શિયાળા અને ભૂખ વચ્ચે જ્યારે સાથીઓએ જોયું કે પેગંબર સાહેબે ભૂખની પીડા ઓછી કરવા પોતાના પેટ પર પથ્થર બાંધ્યો હતો, ત્યારે સમગ્ર સભા ભાવુક થઈ ગઈ હતી. શાસક પોતે પ્રજાના દુઃખનો સૌથી પહેલો ભાગીદાર બનતો હતો.
૩. શાસક તરીકે અપ્રતિમ વિનમ્રતા અને સમાનતા
એક શાસક તરીકે પેગંબર સાહેબનીﷺ વિનમ્રતા એટલી સહજ હતી કે સામાન્ય સભામાં કોઈ બહારથી આવેલો અજાણ્યો મુસાફર તેમને અલગથી ઓળખી શકતો નહોતો.
- કોઈ વિશેષ દરબારી શૈલી નહીં: તેઓ સામાન્ય લોકોની વચ્ચે જમીન પર બેસતા. જ્યારે કોઈ નવો આગંતુક મસ્જિદમાં પ્રવેશતો ત્યારે તેણે પૂછવું પડતું: “તમારામાંથી મુહમ્મદ ﷺ કોણ છે?” કારણ કે તેમની વેશભૂષા, બેઠક કે આસનમાં કોઈ ભેદભાવ નહોતો (સહીહ બુખારી: ૬૩).
- પોતાના માટે ઊભા થવાની મનાઈ: રાજાશાહી પરંપરા મુજબ લોકો શાસકના માનમાં ઊભા થતા. પેગંબર સાહેબે પોતાના અનુયાયીઓને સ્પષ્ટ સૂચના આપી હતી: “અન્ય રાજાઓની જેમ મારા સન્માન માટે કોઈએ ઊભા થવું નહીં, હું તો માત્ર ઈશ્વરનો એક બંદો અને સેવક છું.” (સુનન અબી દાઉદ: ૫૨૩૦).
- ભયભીત નાગરિકને સાંત્વના: એકવાર એક સામાન્ય માણસ તેમની સામે આવ્યો અને પેગંબર સાહેબﷺના પ્રભાવથી ધ્રૂજવા લાગ્યો. પેગંબર સાહેબે તેને પ્રેમથી પાસે બોલાવી ખભા પર હાથ મૂક્યો અને કહ્યું:”શાંત થાઓ, ગભરાશો નહીં! હું કોઈ રાજા નથી. હું તો કુરેશની એ સાધારણ સ્ત્રીનો પુત્ર છું જે સૂકું માંસ પકાવીને ખાતી હતી.” (સંદર્ભ: સુનન ઇબ્ને માજાહ, કિતાબુલ અતઇમા, હદીસ: ૩૩૧૨)
૪. વિશ્વવિખ્યાત બિન-મુસ્લિમ વિદ્વાનોની દ્રષ્ટિએ
પેગંબર સાહેબના આ અસાધારણ ચારિત્ર્ય, સાદગી અને ન્યાયપૂર્ણ શાસનની પ્રશંસા પૂર્વ અને પશ્ચિમના તટસ્થ વિદ્વાનોએ પણ મુક્ત કંઠે કરી છે.
મહાત્મા ગાંધીનું વિશ્લેષણ
ભારતના રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીએ ૧૯૨૪માં ‘યંગ ઇન્ડિયા’ સામયિકમાં લખ્યું હતું:
“હું એ જાણવા માંગતો હતો કે એ કઈ શક્તિ હતી જેણે લાખો લોકોના હૃદય પર આટલો ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો. મને સંપૂર્ણ ખાતરી થઈ ગઈ છે કે તે ઇસ્લામની તલવાર નહોતી જેણે તે યુગમાં જીવન માટે સ્થાન બનાવ્યું. તે પેગંબરની અત્યંત સાદગી, તેમની અપ્રતિમ નિઃસ્વાર્થતા, વચનોનું ચુસ્ત પાલન, તેમના સાથીઓ અને અનુયાયીઓ પ્રત્યેનું ઊંડું સમર્પણ, તેમનું સાહસ અને ઈશ્વર પરનો અતૂટ વિશ્વાસ હતો.”
થોમસ કાર્લાઈલના વિચારો
પ્રસિદ્ધ બ્રિટિશ ઇતિહાસકાર અને લેખક થોમસ કાર્લાઈલે તેમના પુસ્તક ‘On Heroes, Hero-Worship, & the Heroic in History’ માં નોંધ્યું છે:
“એક શાંત, ગંભીર આત્મા… તે પોતાના હાથે પોતાના જૂતાં સીવતો હતો અને પોતાના કપડાંને થીગડાં મારતો હતો; લડતો હતો, સલાહ આપતો હતો અને તેમની વચ્ચે સામાન્ય માણસ બનીને રહેતો હતો. તેમાં કોઈ દંભ કે બનાવટ નહોતી.”
એડવર્ડ ગિબનનું અવલોકન
વિખ્યાત ઇતિહાસકાર એડવર્ડ ગિબન ‘The History of the Decline and Fall of the Roman Empire’ માં લખે છે:
“મક્કાના પ્રબોધકેﷺ એક સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય જીવન જીવવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેઓ રાંધવા માટે જાતે લાકડાં સળગાવતા, ઝાડુ લગાવતા અને પોતાના હાથે ઘરકામ કરતા. તેમની સાદગી કોઈ ઢોંગ નહોતી પરંતુ તેમના ઉમદા સ્વભાવનું પ્રતિબિંબ હતી.”
૫. આજના ૨૧મી સદીના સંદર્ભમાં આ મૂલ્યોની પ્રસ્તુતતા
આજે જ્યારે વિશ્વ ભૌતિકવાદ, અંધાધૂંધ ઉપભોક્તાવાદ (Consumerism), ભ્રષ્ટાચાર અને સત્તાના દુરુપયોગની ગંભીર સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે પેગંબર સાહેબનીﷺ આ જીવનશૈલી દીવાદાંડી સમાન સાબિત થાય છે.
| આધુનિક સામાજિક પડકારો | પેગંબર સાહેબનું માર્ગદર્શન / ઉકેલ |
|---|---|
| વીઆઈપી કલ્ચર અને સત્તાનો દંભ | શાસક તરીકે પ્રજા વચ્ચે સમાન બનીને રહેવું, વિશેષ અધિકારોનો ત્યાગ. |
| સંપત્તિનો અતિરેક અને દેખાડો | સાદગી (Minimalism), જરૂરિયાત પૂરતો ખર્ચ અને બાકીનું લોકકલ્યાણમાં વાપરવું. |
| શ્રમિકો પ્રત્યે તિરસ્કાર | શારીરિક શ્રમનું સન્માન કરવું અને પોતાના કામ જાતે કરવાની ટેવ પાડવી. |
| પ્રજાથી વિમુખ વહીવટીતંત્ર | સામાન્ય નાગરિક માટે સુલભ બનવું અને ફરિયાદ સાંભળવા વચ્ચે કોઈ અવરોધ ન રાખવો. |
આજના યુગમાં મુખ્ય બોધપાઠ
- સાચું નેતૃત્વ એટલે સેવા: સત્તા કે પદ એ ભોગવિલાસનું સાધન નથી પરંતુ સમાજ અને માનવતાની સેવા કરવાની એક મોટી જવાબદારી છે.
- શ્રમનું ગૌરવ: કોઈપણ પ્રામાણિક શારીરિક કાર્ય નાનું નથી. પોતાના રોજિંદા કામો જાતે કરવામાં જ સાચું આત્મસન્માન સમાયેલું છે.
- વિનમ્રતા એ જ સાચી તાકાત: પદ કે પ્રતિષ્ઠા ગમે તેટલી વધે, પગ હંમેશા જમીન પર રહેવા જોઈએ. સાચો માનવી તે છે જે સત્તાના શિખરે પહોંચીને પણ નમ્ર રહે.
- અહંકારમુક્ત સમાજનું નિર્માણ: જાતિ, સંપત્તિ કે વર્ગના આધારે કોઈને પોતાનાથી હીન ન ગણવા અને દરેક માનવીને સમાન ગરિમા આપવી.
ઉપસંહાર
પેગંબર હઝરત મુહમ્મદ ﷺ નું જીવન એ કોઈ કાલ્પનિક સિદ્ધાંતોનું પુસ્તક નહોતું, પરંતુ વાસ્તવિક જમીન પર જીવાયેલું આદર્શ જીવન હતું. તેમણે સાબિત કરી બતાવ્યું કે એક મહાન સામ્રાજ્યના સર્વોચ્ચ વડા હોવા છતાં પણ માણસ માટીની સાદડી પર સૂઈ શકે છે, પોતાના પગરખાં જાતે સીવી શકે છે અને સામાન્યમાં સામાન્ય ગરીબ માનવીની આંખના આંસુ લૂછી શકે છે.
આજના વિભાજિત અને અશાંત વિશ્વને આવા જ નિઃસ્વાર્થ, વિનમ્ર અને લોકકલ્યાણકારી મૂલ્યોની સૌથી વધુ જરૂર છે.
About the Author
