તવાફ-એ-વિદાય એટલે શું? સંપૂર્ણ વિધિ અને મહત્વ

બૈતુલ્લાહ (અલ્લાહના પવિત્ર ઘર)ની મુલાકાત એ દરેક મોમિનના જીવનની સૌથી મોટી તમન્ના અને પરમ સૌભાગ્ય છે. હજની આ મુકાદ્દસ સફરનો પ્રારંભ જેટલો ઉત્સાહ અને આસ્થાથી સભર હોય છે, તેનો અંત એટલો જ ભાવવિભોર અને આસુઓથી ભરેલો હોય છે. આ સફરની આખરી કડી એટલે ‘તવાફ-એ-વિદાય’ (The Farewell Circumambulation). જ્યારે એક હાજી પોતાના જીવનની સૌથી આધ્યાત્મિક સફર પૂરી કરીને પોતાના વતન પરત ફરવાની તૈયારી કરે છે, ત્યારે અલ્લાહના ઘરને આખરી અલવિદા કહેવા માટે જે તવાફ કરવામાં આવે છે, તેને તવાફ-એ-વિદાય કહે છે. ઇસ્લામિક શરિયતમાં આ તવાફનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. નીચે કુરાન, પવિત્ર હદીસોના પ્રમાણભૂત સંદર્ભો, શરઈ અહકામ અને તેની આધ્યાત્મિક વિશેષતાઓ સાથેનો સંપૂર્ણ વિસ્તૃત લેખ પ્રસ્તુત છે.

૧. તવાફ-એ-વિદાયનો અર્થ અને ઇસ્લામમાં તેનું સ્થાન

‘તવાફ’ એટલે કાબાની આસપાસ સાત ચક્કર લગાવવા અને ‘વિદાય’ એટલે વિદાય લેવી અથવા જુદા પડવું. આફાકી (મક્કાની હદ એટલે કે મીકાતની બહારથી આવતા) હજ યાત્રીઓ માટે હજના તમામ કાર્યો પૂર્ણ કર્યા પછી અને મક્કાથી પોતાના દેશ કે વતન રવાના થતાં પહેલાં આ તવાફ કરવો વાજીબ (ફરજિયાત) છે. ઇસ્લામિક ફિકહ (ન્યાયશાસ્ત્ર) મુજબ, આ તવાફ હજનો એક સ્વતંત્ર વાજીબ રુકન છે. જો કોઈ મુસાફિર આ તવાફ કર્યા વિના જ મક્કાની હદ છોડી દે, તો તેનો હજ તો થઈ જશે, પરંતુ વાજીબ છોડવાના ગુના બદલ તેના પર ‘દમ’ (એટલે કે હરમની હદમાં એક બકરા કે ઘેટાની કુર્બાની આપવી) લાજીમ (દંડનીય) બને છે.

૨. પવિત્ર કુરાનનો સંદર્ભ

જો કે પવિત્ર કુરાનમાં ‘તવાફ-એ-વિદાય’ શબ્દનો સીધો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ અલ્લાહ તઆલાએ કુરાન મજીદમાં કાબાના તવાફની સામાન્ય અને સર્વગ્રાહી તાકીદ ફરમાવી છે. હજ દરમિયાન અલ્લાહના ઘરની પરિક્રમા કરવા વિશે સૂરા અલ્-હજમાં અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા ફરમાવે છે:

ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ “પછી તેમણે પોતાનો મેલ-કુચેલ (ઇહરામની સ્થિતિ) દૂર કરવો જોઈએ, પોતાની મન્નતો પૂરી કરવી જોઈએ અને આ પ્રાચીન ઘર (કાબા) નો તવાફ કરવો જોઈએ.” — (સૂરા અલ્-હજ, આયત: ૨૯)

મુફસ્સિરીન (કુરાનના અર્થઘટનકારો) સમજાવે છે કે આ આયતમાં આવતો ‘વલ-યત્તવ્વફૂ’ (અને તેમણે તવાફ કરવો જોઈએ) નો આદેશ હજના તમામ આવશ્યક તવાફને લાગુ પડે છે, જેમાં હજારો લોકોની વિદાય વખતે કરવામાં આવતો આ આખરી તવાફ પણ શામેલ છે, કારણ કે આ તવાફ દ્વારા જ હજની પૂર્ણાહુતિ થાય છે.

૩. પવિત્ર હદીસોના પ્રકાશમાં તવાફ-એ-વિદાય

રસૂલુલ્લાહ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વ સલ્લમની સુન્નત અને હદીસોથી તવાફ-એ-વિદાયની અનિવાર્યતા સ્પષ્ટપણે સાબિત થાય છે. આ અંગેના મુખ્ય હદીસ સંદર્ભો નીચે મુજબ છે:

(અ) મુસ્લિમ શરીફની પ્રખ્યાત હદીસ

હઝરત અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ને અબ્બાસ (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુમા) થી રિવાયત છે કે અલ્લાહના રસૂલ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વ સલ્લમે ફરમાવ્યું:

لا يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ “તમારામાંથી કોઈ પણ વ્યક્તિ (પોતાના વતન તરફ) રવાના ન થાય, જ્યાં સુધી કે તેનો છેલ્લો સમય અલ્લાહના ઘર (કાબા) સાથે (તવાફના રૂપમાં) ન વિતે.” — (સહીહ મુસ્લિમ: ૧૩૨૭, સહીહ બુખારી: ૧૭૫૫)

આ હદીસ સાબિત કરે છે કે મક્કામાંથી બહાર નીકળતી વખતે હજ યાત્રીનું છેલ્લું કાર્ય બૈતુલ્લાહનો તવાફ હોવું જોઈએ.

(બ) સુન્નતે રસૂલ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ નો અમલ

હઝરત અનસ બિન માલિક (રઝીઅલ્લાહુ અન્હુ) થી રિવાયત છે કે:

“નબી કરીમ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વ સલ્લમે ઝુહર, અસ્ર, મગરિબ અને ઇશાની નમાઝ ‘મુહસ્સબ’ (અબતાહ) નામની જગ્યાએ પઢી, પછી રાત્રિના અંત ભાગમાં તેમણે મક્કાની અંદર પ્રવેશ કર્યો અને કાબાનો તવાફ (તવાફ-એ-વિદાય) કર્યો, અને ત્યારબાદ વહેલી સવારે જ તેઓ મદીના મુનવ્વરા તરફ રવાના થઈ ગયા.” — (સહીહ બુખારી: ૧૭૫૬)

આ હદીસ દર્શાવે છે કે ખુદ અલ્લાહના નબીએ મક્કા છોડતા પહેલા આ આખરી તવાફને કેટલી પ્રાથમિકતા આપી હતી.

(ક) મહિલાઓ માટેની છૂટછાટ અંગેનો સંદર્ભ

ઇસ્લામ એક સરળ અને માનવીય ધર્મ છે. જો કોઈ મહિલા હજ દરમિયાન માસિક ધર્મ (નફાસ કે હૈઝ) ની સ્થિતિમાં હોય, તો તેને તવાફ-એ-વિદાયમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આ અંગે હઝરત આઇશા સિદ્દીકા (રઝીઅલ્લાહુ અન્હા) થી રિવાયત છે:

“હઝરત સફિય્યા બિંતે હુયય (રઝીઅલ્લાહુ અન્હા – નબીજીના પત્ની) તવાફ-એ-ઝિયારત કર્યા પછી માસિક ધર્મમાં આવી ગયા. જ્યારે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ને આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેમણે પૂછ્યું: ‘શું તે આપણને રોકી રાખશે?’ (કારણ કે તવાફ વિના જઈ શકાય નહીં). લોકોએ કહ્યું: ‘યા રસૂલુલ્લાહ! તેમણે હજનો મુખ્ય તવાફ (તવાફ-એ-ઝિયારત) તો કરી લીધો છે.’ ત્યારે આપ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વ સલ્લમે ફરમાવ્યું: ‘તો પછી ભલે તે (તવાફ-એ-વિદાય કર્યા વિના) રવાના થાય.'” — (સહીહ બુખારી: ૧૭૫૭, સહીહ મુસ્લિમ: ૧૨૧૧)

હઝરત ઇબ્ને અબ્બાસ (રઝીઅલ્લાહુ અન્હા ) એ પણ આ બાબતની પુષ્ટિ કરતા ફરમાવ્યું:

“લોકોને આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો કે તેમનો છેલ્લો સમય કાબા પાસે વિતે, પરંતુ માસિક ધર્મ વાળી મહિલાઓ માટે આમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.” — (સહીહ બુખારી: ૧૭૬૦)

૪. તવાફ-એ-વિદાય માટેના શરઈ નિયમો અને મસાઇલ

આ તવાફને યોગ્ય રીતે અદા કરવા માટે ફિકહના ઉસૂલ મુજબ નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું અનિવાર્ય છે:

કોના માટે વાજીબ છે: આ તવાફ માત્ર ‘આફાકી’ (મીકાતની બહારથી આવનારા મુસાફિરો) માટે જ વાજીબ છે. મક્કાના સ્થાનિક રહેવાસીઓ કે જેઓ હરમની હદમાં રહે છે, તેમના માટે આ તવાફ વાજીબ નથી.
ઉમરાહ કરનારાઓ માટે નિયમ: આ તવાફ માત્ર ‘હજ’ કરનારાઓ માટે જ છે. જે લોકો ફક્ત ઉમરાહ કરવા માટે આવ્યા છે, તેમના વતન પરત ફરતી વખતે તવાફ-એ-વિદાય કરવો વાજીબ નથી (જો કે મુસ્તહબ એટલે કે પુણ્યદાયક છે).
સમયગાળો: આ તવાફ ‘તવાફ-એ-ઝિયારત’ (૧૦ મિન્હાદુલ હિજ્જાના મુખ્ય તવાફ) પછી જ થઈ શકે છે. હજના તમામ કાર્યોથી ફારિગ (મુક્ત) થઈને, બરાબર રવાના થતી વખતે આ તવાફ કરવો સુન્નત છે.
તવાફ પછી રોકાવું: જો તવાફ કર્યા પછી હાજી મક્કામાં થોડા કલાકો રોકાય, ખરીદી કરે અથવા સામાન પેક કરે તો વાંધો નથી. પરંતુ જો પ્રસ્થાનનો પ્લાન કેન્સલ થાય અને દિવસો સુધી રોકાવું પડે, તો મક્કામાંથી નીકળતી વખતે ફરીથી આ તવાફ કરવો જરૂરી બને છે.

૫. તવાફ-એ-વિદાય કરવાની સાચી પદ્ધતિ (સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ)

આ તવાફની વિધિ અન્ય સામાન્ય નફલ તવાફ જેવી જ છે, પરંતુ તેમાં હજના શરૂઆતના તવાફ જેવી કડક શરતો (ખાસ વસ્ત્રો વગેરે) હોતી નથી:

ક્રમ	વિગતવાર પગલાં (Steps)	ખાસ નોંધ
૧	પવિત્રતા અને વુઝૂ	તવાફ માટે વુઝૂ હોવું શરત (ફરજિયાત) છે.
૨	સામાન્ય વસ્ત્રો	આ તવાફમાં ઇહરામના કપડાં પહેરવાના હોતા નથી. તમે તમારા દેશના સાદા, સીવેલા કપડામાં આ તવાફ કરી શકો છો.
૩	ઇઝતિબા અને રમ્લનો નિષેધ	આમાં ખભા ખુલ્લા રાખવાના નથી (ઇઝતિબા) અને પહેલા ૩ ફેરામાં અક્કડ ચાલે ઝડપથી દોડવાનું (રમ્લ) પણ હોતું નથી. સાતેય ફેરા સામાન્ય ગતિએ ચાલવાનું હોય છે.
૪	નિયત (સંકલ્પ)	દિલમાં નિયત કરવી: “યા અલ્લાહ! હું તારા પવિત્ર ઘરનો તવાફ-એ-વિદાય કરું છું, તેને તું મારી તરફથી કબૂલ ફરમાવ.”
૫	સાત ફેરા પૂર્ણ કરવા	હજરે અસ્વદની સામે આવીને ‘બિસ્મિલ્લાહી અલ્લાહુ અકબર’ કહીને ઇસ્તિલામ (હજરે અસ્વદ તરફ હાથ ઉઠાવીને ચુંબનનો ઈશારો) કરવું અને ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં ૭ ચક્કર પૂરા કરવા.
૬	વાજીબુત-તવાફ નમાઝ	તવાફ પૂરો કર્યા પછી મકામે ઇબ્રાહીમની પાછળ (અથવા હરમમાં ગમે ત્યાં) ૨ રકાત વાજીબ નમાઝ અદા કરવી.
૭	ઝમઝમનું પાણી	નમાઝ બાદ પેટ ભરીને ઝમઝમનું પાણી પીવું અને પોતાના અને ઉમ્મતના કલ્યાણ માટે દુઆ કરવી.

🌟 ૬. આખરી પળોની આધ્યાત્મિક અને ભાવનાત્મક વિશેષતાઓ

તવાફ-એ-વિદાય એ હજનો સૌથી વધુ ભાવુક કરી દેનારી ક્ષણ છે. ૩૪-૩૫ દિવસો સુધી જે અલ્લાહના ઘરની સાક્ષીમાં સવાર-સાંજ વિતાવી હોય, તેનાથી જુદા પડતી વખતે હાજીનું દિલ ભરાઈ આવે છે. આ વિદાય વેળાની કેટલીક અદભુત અને વિશેષ બાબતો નીચે મુજબ છે:

૧. મુલ્તાઝમ પાસે રુદન અને આજીજી

મુલ્તાઝમ (કાબાના દરવાજા અને હજરે અસ્વદ વચ્ચેની આશરે બે મીટરની દીવાલ) એ દુઆ કબૂલ થવાની સૌથી ખાસ જગ્યા છે. તવાફ-એ-વિદાય પૂરો કરીને હાજીઓ આ દીવાલને વળગી પડે છે, છાતી અને ચહેરો દીવાલ પર રાખે છે અને પોતાના પાપોની માફી માટે ધ્રુસ્કે ને ધ્રુસ્કે રડે છે. તે સમયે દિલની કૈફિયત એવી હોય છે કે જાણે એક બાળક પોતાની માતાથી જુદું પડતી વખતે રડતું હોય.

૨. અલ્લાહના દરબારમાં આખરી અરજી

આ વિદાય વખતે હાજી જે દુઆ કરે છે, તે તેના જીવનની સૌથી મૂલ્યવાન દુઆ હોય છે:

“યા અલ્લાહ! આ સફર દરમિયાન મારાથી થયેલી ભૂલો અને ખામીઓને તું માફ કરી દે. મારી આ હજને ‘હજ-એ-મબરૂર’ (કબૂલ થયેલી હજ) બનાવી દે. હે પરવરદિગાર! આ મુલાકાતને મારા જીવનની છેલ્લી મુલાકાત ન બનાવતો, જ્યાં સુધી હું જીવતો રહું ત્યાં સુધી મને વારંવાર આ પાક ધરતી પર બોલાવતો રહેજે.”

૩. અદબ (આદર) ની પરાકાષ્ઠા અને કાબા પર છેલ્લી નજર

ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિ અને સૂફી સંતોના અદબ મુજબ, તવાફ-એ-વિદાય પૂરો કરીને હરમ શરીફમાંથી બહાર નીકળતી વખતે, સાચા આશિકો કાબા તરફ પીઠ કરવાનું પસંદ કરતા નથી. જો હરમમાં ભીડ અનુકૂળ હોય, તો ઘણા હાજીઓ પાછલા પગે (ઉંધા પગે) ધીમે ધીમે પાછળ હટે છે, અને જ્યાં સુધી કાબા નજરની સામેથી ઓઝલ ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી તેને એકીટશે આંસુ ભરેલી આંખોથી જોતા રહે છે. કાબાની એ છેલ્લી નજર હાજીના હૃદય પર આજીવન માટે અંકિત થઈ જાય છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

તવાફ-એ-વિદાય એ માત્ર એક શારીરિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે અલ્લાહ પ્રત્યેના અખંડ પ્રેમ, સમર્પણ અને વફાદારીનું પ્રતીક છે. આ તવાફ પૂર્ણ કરીને જ્યારે હાજી હરમની બહાર પગ મૂકે છે, ત્યારે તે એક નવું અને પવિત્ર જીવન શરૂ કરવાનો દ્રઢ સંકલ્પ લઈને નીકળે છે. હદીસના વચન મુજબ, જેમની હજ કબૂલ થાય છે તેઓ એવા પાક થઈને ફરે છે જાણે આજે જ માતાના ગર્ભમાંથી જન્મ્યા હોય. અલ્લાહ તઆલા તમામ હજ યાત્રીઓને આ ઉત્કૃષ્ટ આધ્યાત્મિક અનુભવ પ્રદાન કરે અને દરેક મોમિનની આ આખરી વિદાયની દુઆઓને કબૂલ ફરમાવે. આમીન.