મદીના મુનવ્વરા—જેનો નૂરમય અર્થ ‘પ્રકાશિત શહેર’ થાય છે—એ સમગ્ર વિશ્વના મુસ્લિમો માટે માત્ર એક ભૌગોલિક નગરી નથી, પરંતુ અગાધ મોહબ્બત, પરમ શાંતિ અને ઇસ્લામિક ક્રાંતિનું જીવંત હૃદય છે. ઇસ્લામ ધર્મમાં મક્કા મુઅઝ્ઝમા પછી મદીના શરીફને સૌથી પવિત્ર અને આદરણીય સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આ એ પાવન ભૂમિ છે જેણે ઇસ્લામને તેના પ્રારંભિક મુશ્કેલ સમયમાં આશરો આપ્યો, જ્યાંથી ઇસ્લામિક શાસન વ્યવસ્થા અને ઉદાત્ત સંસ્કૃતિનો પાયો નખાયો, અને જ્યાં અલ્લાહના આખરી પયગંબર હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ તેમના જીવનના છેલ્લા વર્ષો વિતાવ્યા.
જ્યારે કોઈ શ્રદ્ધાળુ મદીનાની ધરતી પર પગ મૂકે છે, ત્યારે ત્યાંની આબોહવામાં ફેલાયેલું સુકૂન હૃદયને એક અનોખી તૃપ્તિ આપે છે. આ વિસ્તૃત બ્લોગ લેખમાં આપણે મુસ્લિમો માટે મદીના શરીફના ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વની સાથે તેના તમામ અતિ મહત્વના ઐતિહાસિક સ્થળો, કૂવાઓ, મસ્જિદો અને આધ્યાત્મિક રહસ્યોની વિગતવાર સફર કરીશું.

મુસ્લિમો માટે મદીના મુનવ્વરાનું ધાર્મિક મહત્વ

મદીનાનું પ્રાચીન નામ ‘યસરિબ’ હતું. જ્યારે મક્કાના કાફિરો દ્વારા મુસ્લિમો પર અમાનુષી અત્યાચારો વધી ગયા, ત્યારે અલ્લાહ તઆલાના આદેશથી પયંગબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) અને તેમના વફાદાર સાથીઓએ ઈસવીસન ૬૨૨માં મક્કાથી હિજરત (સ્થળાંતર) કરીને યસરિબ તરફ પ્રયાણ કર્યું. આ ઐતિહાસિક અને યુગબદલનારી ઘટનાથી જ ઇસ્લામિક કેલેન્ડર એટલે કે ‘હિજરી સન’ની શરૂઆત થઈ. પયગંબર સાહેબના આગમન પછી આ શહેરનું નામ કાયમ માટે બદલાઈ ગયું અને તે ‘મદીનાતુલ નબી’ (પયગંબરનું શહેર) અને પાછળથી ટૂંકમાં ‘મદીના’ તરીકે અમર થઈ ગયું.

૧. આધ્યાત્મિક શાંતિ અને બરકતનો આશરો

મદીના એ અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) નું હરમ (પવિત્ર અને સુરક્ષિત ક્ષેત્ર) છે. હદીસ શરીફમાં વર્ણન છે કે પયગંબર સાહેબે મદીના માટે બરકત અને રહેમતની ખાસ દુઆઓ કરી હતી. આ એ ભૂમિ છે જેના મૂળ રહેવાસીઓ (અન્સાર) એ મક્કાથી બધું જ છોડીને આવેલા શરણાર્થીઓ (મુહાજીરીન) ને પોતાના સગા ભાઈઓની જેમ આવકારીને ભાઈચારાની એવી અદ્ભુત મિસાલ કાયમ કરી, જેની મિસાલ માનવ ઇતિહાસમાં ક્યાંય મળતી નથી.

૨. રોઝા-એ-રસૂલ (પયગંબર સાહેબની પવિત્ર મઝાર)

દુનિયાભરના મુસ્લિમો માટે મદીના આવવાનું સૌથી મોટું આકર્ષણ અને પરમ સૌભાગ્ય અલ્લાહના પયગંબર (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ના પવિત્ર રોઝા મુબારકની ઝિયારત (દર્શન) કરવાનું છે. હજ કે ઉમરાહની યાત્રા કરનાર દરેક આસ્તિકની એ પરમ તમન્ના હોય છે કે તેઓ મદીનાની હાજરી ભરે અને સરકાર (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ના દરબારમાં સાક્ષાત દરુદ-ઓ-સલામ પેશ કરે.

૩. ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યનું પ્રથમ કેન્દ્ર

મદીના માત્ર ઈબાદત અને ભક્તિનું સ્થાન નહોતું, પરંતુ તે ઇસ્લામના પ્રથમ લોકકલ્યાણકારી રાજ્યનું પાટનગર પણ હતું. અહીં જ ઇસ્લામનો સામાજિક, આર્થિક, ન્યાયિક અને રાજકીય કાયદો ઘડાયો હતો, જેણે પાછળથી અંધકારમાં ડૂબેલી આખી દુનિયાને સમાનતા અને માનવતાનો દિવ્ય માર્ગ બતાવ્યો.

મદીનાના મુખ્ય ઐતિહાસિક સ્થળોનું વિગતવાર વર્ણન

મદીનાની ગલીઓ, ખજૂરના બગીચાઓ અને પહાડો ઇસ્લામના પ્રારંભિક ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરે છે. અહીંના મુખ્ય ઐતિહાસિક સ્થાનોની યાદી નીચે મુજબ છે:

૧. મસ્જિદ-એ-નબવી (The Prophet’s Mosque)

મસ્જિદ-એ-નબવી એ મદીનાનું હૃદય અને કેન્દ્રબિંદુ છે. આ પવિત્ર મસ્જિદનો પાયો ખુદ પયગંબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ હિજરત કર્યાના તુરંત બાદ પોતાના મુબારક હાથે નાખ્યો હતો. શરૂઆતમાં આ મસ્જિદ ખૂબ જ સાદી, માટીની દીવાલો અને ખજૂરના પાંદડા તેમજ થાંભલાઓથી બનેલી હતી. પરંતુ સદીઓ દરમિયાન વિવિધ મુસ્લિમ શાસકો અને ખાસ કરીને આધુનિક સમયમાં સાઉદી શાસન દ્વારા તેનું ભવ્ય વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું છે. આજે તે સ્થાપત્ય કલા, ઇજનેરી કૌશલ્ય અને વૈભવનો એક અદ્ભુત નમૂનો છે.

• ગુંબદ-એ-ખઝરા (લીલો ગુંબજ): મસ્જિદની સૌથી પ્રમુખ અને વૈશ્વિક ઓળખ આ લીલો ગુંબજ છે. આ ગુંબજની બરાબર નીચે હઝરત મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ની પવિત્ર મઝાર (કબર) આવેલી છે. તેમની પડોશમાં જ ઇસ્લામના પ્રથમ ખલીફા હઝરત અબુ બક્ર સિદ્દીક (રદીઅલ્લાહો અનહો) અને બીજા ખલીફા હઝરત ઉમર ફારૂક (રદીઅલ્લાહો અનહો) પણ ચિરનિદ્રામાં આરામ ફરમાવી રહ્યા છે.
• રિયાઝુલ જન્નાહ (સ્વર્ગનો બગીચો): પયગંબર સાહેબના પવિત્ર ઘર (હુજરા મુબારક) અને મસ્જિદના મિમ્બર (જ્યાંથી ખુત્બો અપાય છે) વચ્ચેના મર્યાદિત ભાગને ‘રિયાઝુલ જન્નાહ’ કહેવામાં આવે છે. હદીસ અનુસાર, આ પૃથ્વી પરનો ટુકડો જન્નત (સ્વર્ગ) ના બગીચાઓમાંથી એક બગીચો છે. આ જગ્યાને અલગ ઓળખ આપવા માટે ત્યાં ખાસ સફેદ અને લીલા રંગના મખમલી ગાલીચાઓ પાથરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં નમાઝ પઢવા માટે શ્રદ્ધાળુઓની ભારે ભીડ ઉમટે છે.
• નમાઝનું વિશિષ્ટ મહત્વ: મસ્જિદ-એ-નબવીમાં પઢવામાં આવતી કોઈપણ એક નમાઝનું પુણ્ય (સવાબ) દુનિયાની સામાન્ય મસ્જિદ કરતાં ૧,૦૦૦ ગણું વધારે મળે છે.

૨. મસ્જિદ-એ-કુબા (Quba Mosque)

મસ્જિદ-એ-કુબા એ ઇસ્લામ ઇતિહાસની સૌપ્રથમ મસ્જિદ છે. જ્યારે પયગંબર સાહેબ મક્કાથી હિજરત કરીને મદીના આવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ મદીનાની મુખ્ય સરહદ પર આવેલા ‘કુબા’ નામના ગામમાં થોડા દિવસ માટે રોકાયા હતા. આ રોકાણ દરમિયાન તેમણે પોતાના સાથીઓ સાથે મળીને આ મસ્જિદનું પાયાનું નિર્માણ કર્યું હતું.

• ધાર્મિક મહાત્મ્ય: પવિત્ર કુરાનમાં આ મસ્જિદનો ઉલ્લેખ ‘તકવા (અલ્લાહના ડર અને નિષ્ઠા) પર આધારિત મસ્જિદ’ તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. પયગંબર સાહેબ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન દર શનિવારે અહીં ચાલીને અથવા સવારી પર આવતા અને બે રકાત નમાઝ પઢતા. હદીસ મુજબ, જે વ્યક્તિ પોતાના ઘરેથી પવિત્રતાપૂર્વક વુઝૂ કરીને મસ્જિદ-એ-કુબામાં આવીને બે રકાત નફીલ નમાઝ પઢે છે, તેને એક સંપૂર્ણ ઉમરાહ જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

૩. મસ્જિદ-એ-કિબલતૈન (Mosque of the Two Qiblas)

‘કિબલતૈન’ નો અરબીમાં અર્થ થાય છે ‘બે કિબલા (પ્રાર્થનાની દિશા) વાળી મસ્જિદ’. ઇસ્લામના પ્રારંભિક ગાળામાં મુસ્લિમો જેરૂસલેમ (ફલસ્તીન) માં આવેલા ‘મસ્જિદ-એ-અક્સા’ (બૈતુલ મુકદ્દસ) તરફ મોઢું રાખીને નમાઝ પઢતા હતા. પરંતુ પયગંબર સાહેબની આંતરિક ઈચ્છા અને દુઆ હતી કે કિબલા મક્કાના પવિત્ર કાબા તરફ થાય.

• ઐતિહાસિક વળાંક: હિજરતના આશરે ૧૭ મહિના પછી, પયગંબર સાહેબ આ મસ્જિદમાં પોતાના સાથીઓ સાથે જોહર અથવા અસ્રની નમાઝ પઢાવી રહ્યા હતા. નમાઝ ચાલુ હતી તે દરમિયાન જ અલ્લાહ તરફથી વહી (અલ્લાહનો સંદેશ) ઉતરી કે, “હવેથી મક્કાના કાબાને પોતાનો કિબલા માનો.” પયગંબર સાહેબે નમાઝની ચાલુ હાલતમાં જ પોતાનું મોઢું ૧૮૦ ડિગ્રી ફેરવીને કાબા તરફ કરી લીધું અને પાછળ ઉભેલા તમામ નમાઝીઓએ પણ નમાઝની અવસ્થામાં જ તેમ કર્યું. આ અદ્ભુત પરિવર્તનની સાક્ષી પૂરતી આ મસ્જિદ આજે પણ તેના બે કિબલાના સ્મરણો સાથે ભવ્ય સ્વરૂપે ઉભી છે.

૪. જન્નતુલ બકી (Jannat al-Baqi)

મસ્જિદ-એ-નબવીની બિલકુલ પૂર્વ દિશામાં આવેલું ‘જન્નતુલ બકી’ એ મદીનાનું મુખ્ય અને અત્યંત પવિત્ર કબ્રસ્તાન છે. ઇસ્લામમાં આ કબ્રસ્તાનનું સ્થાન અજોડ છે કારણ કે અહીં પયગંબર સાહેબના પરિવારના સભ્યો (અહલે બૈત), તેમની પવિત્ર પત્નીઓ (ઉમ્મહાતુલ મોમિનીન), તેમની પુત્રીઓ અને આશરે ૧૦,૦૦૦ થી વધુ વફાદાર સાથીઓ (સહાબા કિરામ) ચિરનિદ્રામાં પોઢેલા છે.

• અહીં ત્રીજા ખલીફા હઝરત ઉસ્માન ગની (રદીઅલ્લાહો અનહો), પયગંબર સાહેબના માસૂમ પુત્ર હઝરત ઇબ્રાહિમ, લાડલી પુત્રી હઝરત ફાતિમા ઝહરા (રદીઅલ્લાહો અનહા) અને દોહિત્ર હઝરત ઇમામ હસન (રદીઅલ્લાહો અનહો) ની પવિત્ર મઝારો આવેલી છે. પયગંબર સાહેબ અવારનવાર રાત્રિના સમયે અહીં એકલા આવતા અને બકીના રહેવાસીઓ માટે મગફિરત (પાપોની માફી અને મોક્ષ) ની રડતી આંખે દુઆ કરતા હતા.

૫. ઉહુદ પહાડ અને શુહદા-એ-ઉહુદ (Mount Uhud)

મદીનાના ઉત્તર ભાગમાં ફેલાયેલો લાલ રંગનો જાજરમાન ઉહુદ પહાડ ઇસ્લામિક ઇતિહાસના સૌથી મોટા અને કસોટી સમાન ‘ઉહુદની લડાઈ’ (ગઝવા-એ-ઉહુદ) નો મૂક સાક્ષી છે. ઈસવીસન ૬૨૫ (૩ હિજરી) માં મક્કાના કાફિરો અને મદીનાના મુસ્લિમો વચ્ચે અહીં ભીષણ યુદ્ધ ખેલાયું હતું.

• શહીદોનું પવિત્ર કબ્રસ્તાન: આ યુદ્ધમાં મુસ્લિમોને ભારે નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું અને પયગંબર સાહેબના અત્યંત વહાલા કાકા હઝરત હમઝા (રદીઅલ્લાહો અનહા) સહિત ૭૦ જેટલા મહાન સહાબા શહીદ થયા હતા. આ તમામ શહીદોને ઉહુદ પહાડની તળેટીમાં જ દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે સ્થળ આજે ‘શુહદા-એ-ઉહુદ’ તરીકે ઓળખાય છે.
• પયગંબર સાહેબનો ઉહુદ પ્રત્યેનો પ્રેમ: હઝરત મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ આ પહાડની ભૌગોલિકતા વિશે સુંદર વાક્ય ફરમાવ્યું હતું કે, “ઉહુદ એવો પહાડ છે જે આપણાથી પ્રેમ કરે છે અને આપણે તેનાથી પ્રેમ કરીએ છીએ.”

૬. મસ્જિદ-એ-સબઆ (The Seven Mosques) અને ખંદકનો ઇતિહાસ

મદીનાના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલી આ સાત નાની મસ્જિદો વાસ્તવમાં ‘ખંદકની લડાઈ’ (Battle of the Trench) ના ઇતિહાસ સાથે સીધી જોડાયેલી છે. ૫ હિજરીમાં જ્યારે અરેબિયાના તમામ કબીલાઓએ ભેગા મળીને મદીનાને નેસ્તનાબૂદ કરવા માટે ચઢાઈ કરી, ત્યારે પયગંબર સાહેબના પર્સિયન સાથી હઝરત સલમાન ફારસી (રદીઅલ્લાહો અનહા) ની અદ્ભુત સલાહથી મદીનાની રક્ષા માટે શહેરની આસપાસ એક વિશાળ અને ઊંડી ખાઈ (ખંદક) ખોદવામાં આવી હતી.

• યુદ્ધ અને ઘેરાબંધી દરમિયાન પયંગબર સાહેબ અને તેમના મુખ્ય સેનાપતિઓ તેમજ સાથીઓએ જ્યાં પોતાના લશ્કરી તંબુ સ્થાપ્યા હતા અને રાત-દિવસ અલ્લાહની ઈબાદત કરી હતી, તે સ્થળો પર પાછળથી યાદગીરી તરીકે નાની મસ્જિદો બનાવવામાં આવી. આમાં મસ્જિદ-એ-ફતહ (જ્યાં ઇસ્લામના વિજયની ભવિષ્યવાણી થઈ હતી), મસ્જિદ-એ-સલમાન ફારસી, અને મસ્જિદ-એ-અબુ બક્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ભલે આધુનિકીકરણમાં ખંદકના ભૌતિક અવશેષો નથી રહ્યા, પરંતુ આ સાત મસ્જિદો તે કપરા સમયના ત્યાગની યાદ અપાવે છે.

મસ્જિદ-એ-નબવીના પવિત્ર સ્તંભો (The Historical Pillars / ઉસ્તુવાના)

મસ્જિદ-એ-નબવીની અંદર, ખાસ કરીને રિયાઝુલ જન્નાહના ભાગમાં આવેલા થાંભલાઓ (સ્તંભો) માત્ર સ્થાપત્યનો હિસ્સો નથી, પરંતુ તેમનો પોતાનો એક અનોખો આધ્યાત્મિક અને ઐતિહાસિક અતીત છે. પયગંબર સાહેબના સમયમાં આ સ્તંભો ખજૂરના લાકડાના હતા, જ્યાં આજે ભવ્ય સફેદ માર્બલના સ્તંભો પર સોનેરી અક્ષરે તેમના ઐતિહાસિક નામ અંકિત કરવામાં આવ્યા છે:

• ઉસ્તુવાના અલી (હઝરત અલીનો સ્તંભ): આ એ પવિત્ર જગ્યા છે જ્યાં ઇસ્લામના શેર હઝરત અલી (રદીઅલ્લાહો અનહા) પયગંબર સાહેબની સુરક્ષા માટે રાત્રિના સમયે પહરો આપતા ઊભા રહેતા અને નમાઝ અદા કરતા.
• ઉસ્તુવાના આઈશા (હઝરત આઈશાનો સ્તંભ): હઝરત આઈશા સિદ્દીકા (રદીઅલ્લાહો અનહો) એ એકવાર ફરમાવ્યું હતું કે મસ્જિદમાં એક એવી ગુપ્ત જગ્યા છે કે જો લોકોને તેની ફઝીલત (મહત્વ) ખબર પડી જાય, તો ત્યાં નમાઝ પઢવા માટે લોકો વચ્ચે કુર્રા (ચિઠ્ઠીઓ) ઉછાળવી પડે. સહાબાએ ભારે વિનંતી કરી ત્યારે તેમણે આ સ્તંભ તરફ ઈશારો કર્યો હતો. તેને ‘ઉસ્તુવાના મુહાજીરીન’ પણ કહે છે.
• ઉસ્તુવાના તૌબા (માફીનો સ્તંભ): આ સ્તંભ પ્રખ્યાત સહાબી હઝરત અબુ લુબાબા (રદીઅલ્લાહો અનહિ) ની યાદ અપાવે છે. એક રાજકીય મામલામાં તેમનાથી અજાણતા એક ભૂલ થઈ જતાં પશ્ચાતાપ રૂપે તેમણે પોતાની જાતને આ થાંભલા સાથે મજબૂતીથી બાંધી દીધી હતી અને પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જ્યાં સુધી ખુદ અલ્લાહ તરફથી તેમની માફીનો સંદેશ નહીં આવે, ત્યાં સુધી તેઓ આ બંધનમાંથી મુક્ત નહીં થાય. જ્યારે પયગંબર સાહેબ પર તેમની માફીની આયત ઉતરી, ત્યારે જ પયગંબર સાહેબે પોતાના હાથે તેમને છોડ્યા હતા.
• ઉસ્તુવાના હન્નાના (રડતો સ્તંભ): મસ્જિદમાં કાષ્ટનો મિમ્બર બનતા પહેલા પયગંબર સાહેબ ખજૂરના એક સૂકા અને જૂના થાંભલાને ટેકો દઈને ઉભા રહી ખુત્બો આપતા હતા. જ્યારે નવો મિમ્બર તૈયાર થયો અને પયગંબર સાહેબ પ્રથમ વાર તેના પર ગયા, ત્યારે આ સૂકા લાકડાના સ્તંભમાંથી વિરહના કારણે નાના બાળકના રડવાનો અવાજ આખી મસ્જિદમાં ગુંજી ઉઠ્યો હતો. પયગંબર સાહેબે તુરંત મિમ્બર પરથી ઉતરીને તે સ્તંભને પોતાની બાથમાં લીધો અને પંપાળ્યો, ત્યારે જઈને તે લાકડું શાંત થયું હતું.
• રિયાઝુલ જન્નાહ (સ્વર્ગનો બગીચો): સંપૂર્ણ વિગત
  ​મસ્જિદ-એ-નબવીની અંદર આવેલો એક ચોક્કસ ભૌગોલિક ટુકડો જે સમગ્ર સૃષ્ટિ પરની સૌથી પવિત્ર જગ્યાઓમાંથી એક છે, તેને ‘રિયાઝુલ જન્નાહ’ કહેવામાં આવે છે. અરબીમાં તેનો અર્થ થાય છે ‘જન્નત (સ્વર્ગ) ના બગીચાઓમાંથી એક બગીચો’.
  ​૧. શાબ્દિક અને આધ્યાત્મિક અર્થ (હદીસના પ્રકાશમાં)
  ​હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ આ જગ્યા વિશે ફરમાવ્યું છે:
  ​”મારા ઘર (હજરા મુબારક) અને મારા મિમ્બર (જ્યાં ઊભા રહીને ખુત્બો અપાય છે) વચ્ચેની જગ્યા એ જન્નતના બગીચાઓમાંથી એક બગીચો છે, અને મારો મિમ્બર મારા હૌઝ (-એ-કૌસર) પર છે.” (સહીહ બુખારી)
  
  ​ઇસ્લામિક વિદ્વાનો આ હદીસના બે અર્થ કરે છે:
  ​પ્રથમ અર્થ: આ જગ્યાએ કરવામાં આવતી ઈબાદત, નમાઝ અને ઝિક્ર માણસને જન્નતમાં લઈ જવાનું માધ્યમ બને છે.
  ​બીજો અર્થ: કયામતના દિવસે અલ્લાહ તઆલા આ જમીનના ટુકડાને બિલકુલ આ જ સ્વરૂપે અહીંથી ઉઠાવીને જન્નતનો એક હિસ્સો બનાવી દેશે. એટલે કે, આ જગ્યા વાસ્તવમાં જન્નતનો જ એક ભાગ છે જે અત્યારે પૃથ્વી પર મોજૂદ છે.
  ​૨. ભૌગોલિક સ્થાન અને ઓળખ
  ​ક્યાં આવેલું છે?: પૂર્વ દિશામાં હઝરત આઈશા (રદી.) નું પવિત્ર ઘર (જે આજે રોઝા મુબારક છે) અને પશ્ચિમ દિશામાં પયગંબર સાહેબનો મિમ્બર—આ બંનેની વચ્ચેનો આશરે ૨૨ મીટર લાંબો અને ૧૫ મીટર પહોળો (અંદાજે ૩૩૦ ચોરસ મીટર) નો વિસ્તાર એટલે રિયાઝુલ જન્નાહ.
  ​ઓળખવાની રીત: મસ્જિદ-એ-નબવીમાં સામાન્ય રીતે આખા હોલમાં લાલ રંગના ગાલીચા (કાર્પેટ) પાથરેલા છે. પરંતુ, રિયાઝુલ જન્નાહના ભાગને અલગથી ઓળખવા માટે ત્યાં ખાસ આછા લીલા રંગના (Green) ગાલીચા પાથરવામાં આવ્યા છે. આ લીલા ગાલીચા વાળો ભાગ જ સ્વર્ગનો બગીચો છે.
  ​૩. રિયાઝુલ જન્નાહની અંદર આવેલા પવિત્ર સ્તંભો (ઉસ્તુવાના)
  ​અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો તેમ, રિયાઝુલ જન્નાહની અંદર જ ઇસ્લામના ઇતિહાસના સાક્ષી એવા મુખ્ય સ્તંભો આવેલા છે, જ્યાં નમાઝ પઢવાનું બહુ મોટું પુણ્ય છે:
  ૧. ઉસ્તુવાના આઈશા (મોહબ્બત અને રહસ્યનો સ્તંભ)
  ૨. ઉસ્તુવાના તૌબા (હઝરત અબુ લુબાબાની માફીનો સ્તંભ)
  ৩. ઉસ્તુવાના સરીર (જ્યાં પયગંબર સાહેબ એતેકાફ દરમિયાન આરામ કરતા)
  ૪. ઉસ્તુવાના હર્સ (જ્યાં હઝરત અલી પહરો આપતા)
  ૫. ઉસ્તુવાના વુફૂદ (જ્યાં બહારથી આવતા કબીલાના વડાઓ પયગંબર સાહેબને મળતા)
  ​૪. અહીંની ઈબાદતનું મહત્વ
  ​શ્રદ્ધાળુઓ માટે રિયાઝુલ જન્નાહમાં બે રકાત નફીલ નમાઝ પઢવી, અલ્લાહ પાસે પોતાના ગુનાહોની માફી માંગવી અને દરુદ શરીફ પઢવા એ જીવનની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ માનવામાં આવે છે. અહીં માંગવામાં આવેલી દુઆઓ ક્યારેય ખાલી જતી નથી તેવી દ્રઢ માન્યતા છે.
  ​૫. વર્તમાન સમયમાં પ્રવેશના નિયમો (નૂસુખ એપ – Nusuk App)
  ​આધુનિક સમયમાં, વિશ્વભરમાંથી આવતા લાખો પ્રવાસીઓની સુરક્ષા અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સાઉદી સરકારે કડક નિયમો બનાવ્યા છે:
  ​હવે કોઈ પણ વ્યક્તિ સીધેસીધું રિયાઝુલ જન્નાહમાં પ્રવેશી શકતું નથી.
  ​આ માટે સાઉદી મંત્રાલયની સત્તાવાર ‘નૂસુખ’ (Nusuk) મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા એડવાન્સમાં પરમિટ (અપોઇન્ટમેન્ટ) લેવી ફરજિયાત છે.
  ​પુરુષો અને મહિલાઓ માટે ઝિયારત કરવાના કલાકો અને દિવસો અલગ-અલગ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, જેથી દરેક વ્યક્તિ શાંતિથી અને શિષ્ટાચાર સાથે આ જન્નતના ટુકડાની મુલાકાત લઈ શકે.

મદીનાના અન્ય વિશિષ્ટ અને અદ્ભુત ઐતિહાસિક સ્થળો

મદીનાના મુખ્ય આકર્ષણો ઉપરાંત ઇતિહાસના પાનાઓમાં નીચેની મસ્જિદો પણ સોનેરી અક્ષરે અંકિત છે:

* મસ્જિદ-એ-ગમામા (Mosque of the Clouds)

મસ્જિદ-એ-નબવીના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગમાં બિલકુલ નજીક આવેલી આ મસ્જિદનું મહત્વ અનોખું છે. ‘ગમામા’ નો અરબી ભાષામાં અર્થ ‘વાદળ’ થાય છે.

• ઐતિહાસિક ઘટના: પયગંબર સાહેબ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ના સમયમાં જ્યારે મદીના અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ભારે અને ભયાનક દુષ્કાળ પડ્યો, ત્યારે વ્યાકુળ લોકોની વિનંતી પર પયગંબર સાહેબે આ ખુલ્લા મેદાનમાં આવીને અલ્લાહ સમક્ષ નમ્રતાપૂર્વક વરસાદ માટે ખાસ નમાઝ (નમાઝ-એ-ઇસ્તિસ્કા) પઢાવી હતી. નમાઝ પૂરી થતાંની સાથે જ ધોમધખતા આકાશમાં અચાનક કાળાડિબાંગ વાદળો (ગમામા) ઘેરાઈ આવ્યા અને મુસળધાર વરસાદ શરૂ થઈ ગયો. આ ઉપરાંત, અહીં પયગંબર સાહેબે પોતાના જીવનની અંતિમ ઈદની નમાઝો પણ પઢાવી હતી.

* મસ્જિદ-એ-ઇજાબા (Mosque of Answered Prayer)

આ મસ્જિદ મસ્જિદ-એ-નબવીથી થોડી જ દૂરી પર ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં આવેલી છે. ઇસ્લામિક ઇતિહાસમાં આ જગ્યાએ માંગવામાં આવેલી અત્યંત મહત્વની દુઆઓની સ્વીકૃતિ (ઇજાબા) નો પ્રસંગ જોડાયેલો છે.

• ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિ: હદીસના વર્ણન અનુસાર, પયગંબર સાહેબે આ વિશિષ્ટ સ્થળે અલ્લાહ તઆલા પાસે પોતાની પવિત્ર ઉમ્મત (અનુયાયીઓ) માટે ત્રણ ખાસ અને મોટી દુઆઓ માંગી હતી. તેમાંથી બે દુઆઓ અલ્લાહ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી હતી (કે આ ઉમ્મત ક્યારેય દુષ્કાળથી કે પૂર જેવી કુદરતી આફતોથી સામૂહિક રીતે નષ્ટ નહીં થાય), જ્યારે ત્રીજી દુઆ (કે ઉમ્મત અંદરોઅંદર ક્યારેય ગૃહયુદ્ધમાં ન લડે) વિશે અલ્લાહ તરફથી પોતાની પરમ હિકમત મુજબનો નિર્ણય રહ્યો. આ બે દુઆઓની ત્વરિત સ્વીકૃતિના કારણે જ તેને ‘મસ્જિદ-એ-ઇજાબા’ કહે છે.

* મસ્જિદ-એ-જુમ્મા (Friday Mosque)

જ્યારે પયગંબર સાહેબ કુબા ગામથી નીકળીને પ્રથમ વાર મદીના મુખ્ય શહેર તરફ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે માર્ગમાં ‘બનુ સાલિમ બિન ઓફ’ કબીલાની વસ્તી પાસે શુક્રવારનો પવિત્ર દિવસ અને જોહર નમાઝનો સમય થયો.

• મહત્વ: પયગંબર સાહેબે આ ઐતિહાસિક જગ્યાએ રોકાઈને ઇસ્લામના ઇતિહાસનો સૌપ્રથમ જુમ્માનો ખુત્બો આપ્યો હતો અને સામૂહિક જુમ્માની નમાઝ પઢાવી હતી. આ પવિત્ર સ્મરણને અમર રાખવા માટે પાછળથી અહીં ભવ્ય ‘મસ્જિદ-એ-જુમ્મા’ નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.

મદીનાના ઐતિહાસિક અને પવિત્ર કૂવા (Wells of Madinah)

મદીનાના મીઠા પાણીના કૂવાઓનો ઇતિહાસ ઇસ્લામના પ્રારંભિક ગાળાના સામાજિક, ભૌગોલિક અને આર્થિક ઇતિહાસ સાથે ખૂબ જ આદરપૂર્વક જોડાયેલો છે:

• બીર-એ-રૂમા (Well of Ruma): મદીનામાં હિજરત કર્યા પછી મુસ્લિમો માટે પીવાના મીઠા પાણીની બહુ મોટી કટોકટી સર્જાઈ હતી. આ આખું મીઠા પાણીનું ઝરણું કે કૂવો એક કઠોર યહૂદીની માલિકીનો હતો અને તે ગરીબ મુસ્લિમોને પાણી ખૂબ જ મોંઘા અને આકરા ભાવે વેચતો હતો. પયગંબર સાહેબની પ્રેરણા અને જન્નતની ખુશખબરી સાંભળીને હઝરત ઉસ્માન ગની (રદીઅલ્લાહો અનહા) એ પોતાનો મોટો અંગત વ્યવસાયિક નફો ખર્ચીને આ આખો કૂવો તે યહૂદી પાસેથી ખરીદી લીધો અને સમગ્ર મદીનાના લોકો માટે (મુસ્લિમ અને બિન-મુસ્લિમ બંને માટે) મફતમાં વકફ (જાહેર દાન) કરી દીધો. આ ઇસ્લામિક ઇતિહાસનું પ્રથમ સત્તાવાર જાહેર કલ્યાણકારી કાર્ય ગણાય છે.
• બીર-એ-અરીસ (Well of Aris / વીંટીનો કૂવો): આ કૂવો ઇતિહાસમાં ‘બીર-એ-ખાતમ’ તરીકે પણ ભારે પ્રખ્યાત છે. પયગંબર સાહેબની સત્તાવાર સરકારી મહોરવાળી પવિત્ર સોના-ચાંદીની વીંટી, જેનો ઉપયોગ પત્રો પર સીલ મારવા થતો હતો, તે હઝરત અબુ બક્ર અને હઝરત ઉમરના શાસનકાળ પછી જ્યારે ત્રીજા ખલીફા હઝરત ઉસ્માન (રદીઅલ્લાહો અનહા) પાસે આવી, ત્યારે એક દિવસ અકસ્માતે આ કૂવાની અંદર પડી ગઈ હતી. મદીનાના પ્રશાસન દ્વારા દિવસો સુધી કૂવાનું આખું પાણી ઉલેચીને ભારે શોધખોળ કરવામાં આવી છતાં તે પવિત્ર વીંટી ક્યારેય પાછી ન મળી, જે ઇતિહાસની એક રહસ્યમય ઘટના છે.
• સાત કૂવાઓ (અલ-આબાર અસ-સબઆ): ઇતિહાસમાં મદીનાના ‘સાત કૂવાઓ’ નો ખાસ ઉલ્લેખ છે, જેમાંથી પયગંબર સાહેબે વુઝૂ કર્યું હતું અથવા તેનું પાણી પીધું હતું. આ કૂવાઓના પાણીને કુદરતી શિફા (શારીરિક અને માનસિક બીમારીમાંથી મુક્તિ) આપનારું માધ્યમ માનવામાં આવતું. જો કે આધુનિક શહેરી વિસ્તરણમાં આમાંના મોટાભાગના કૂવાઓ હવે લુપ્ત થઈ ગયા છે, પરંતુ ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં તેમનું નામ અકબંધ છે.

મદીનાની વિશ્વપ્રસિદ્ધ ખજૂર: અજવા ખજૂરનું મહાત્મ્ય

મદીના મુનવ્વરાનો ઉલ્લેખ તેના હરિયાળા અને પ્રખ્યાત ખજૂરના બગીચાઓ વિના બિલકુલ અધૂરો ગણાય. અહીં પાકતી ‘અજવા’ (Ajwa) નામની કાળી ખજૂર સમગ્ર વિશ્વમાં સર્વશ્રેષ્ઠ, સ્વાદિષ્ટ અને ઔષધિય ગુણોથી ભરપૂર માનવામાં આવે છે.

• પયગંબર સાહેબની સ્મૃતિ: પયગંબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ પોતાના મુબારક હાથે મદીનાની ધરતી પર અજવા ખજૂરના છોડ રોપ્યા હતા, તેથી આ ખજૂર પ્રત્યે મુસ્લિમોને અગાધ શ્રદ્ધા છે.
• તબીબી મહત્વ: હદીસ શરીફનો સત્તાવાર આદેશ છે કે, “જે વ્યક્તિ રોજ સવારે સાત અજવા ખજૂર ખાય છે, તેને તે આખા દિવસ દરમિયાન કોઈ ઝેર કે કાળો જાદુ નુકસાન પહોંચાડી શકતું નથી.” આજે પણ દુનિયાભરના યાત્રાળુઓ તબરૂક (પવિત્ર અને આશીર્વાદિત ભેટ) તરીકે મદીનાથી અજવા ખજૂર ખાસ પોતાના વતન લઈ જાય છે.

અસ્હાબ-એ-સુફ્ફા (The Bench of Suffah): પ્રથમ ઇસ્લામિક યુનિવર્સિટી

મસ્જિદ-એ-નબવીની અંદર, રિયાઝુલ જન્નાહની બિલકુલ પાછળના ભાગમાં એક ઊંચો ચોતરો (ચોરસ પ્લેટફોર્મ) આવેલો છે, જેને ઇસ્લામ જગતની સૌપ્રથમ પૂર્ણકાલીન રહેણાંક યુનિવર્સિટી (Residential University) નું બિરુદ મળેલું છે.

વિગત	અસ્હાબ-એ-સુફ્ફાની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
સ્વરૂપ	ઇસ્લામની પ્રથમ નિઃશુલ્ક જ્ઞાનપીઠ અને રહેણાંક વ્યવસ્થા.
વિદ્યાર્થીઓ	ઘર-બાર વગરના, અત્યંત ગરીબ અને અલ્લાહના પ્રેમમાં મગ્ન એવા વફાદાર સહાબા (સાથીઓ).
પ્રવૃત્તિ	દિવસ-રાત પયગંબર સાહેબની સીધી દેખરેખ હેઠળ કુરાનની આયતો કંઠસ્થ કરવી અને હદીસનું જ્ઞાન મેળવવું.
મુખ્ય રત્ન	હઝરત અબુ હુરૈરા (રદીઅલ્લાહો અનહા)—જેઓ ઇસ્લામમાં સૌથી વધુ હદીસો યાદ રાખવા માટે જાણીતા છે, તેઓ આ જ સુફ્ફાના તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતા.
આજે પણ મસ્જિદમાં આવતા ઝિયારત કરનારા લોકો આ પ્લેટફોર્મ પાસે જઈને ઇસ્લામના એ પ્રારંભિક અને ત્યાગી જ્ઞાનીઓને ભીની આંખે યાદ કરે છે અને સલામ પેશ કરે છે.

વાદી-એ-જિન (Wadi-e-Jinn): મદીનાનું એક અદ્ભુત કુદરતી રહસ્ય

મદીના મુખ્ય શહેરથી આશરે ૩૦ થી ૪૦ કિલોમીટર દૂર ‘વાદી-એ-અલ-બૈદા’ નામની એક પહાડી અને પથરાળ ખીણ આવેલી છે, જેને સામાન્ય પ્રવાસીઓની ભાષામાં લોકો ‘વાદી-એ-જિન’ કહે છે.

• ચોંકાવનારી વિશેષતા: આ જગ્યા ભારે વિજ્ઞાન અને એન્ટી-ગ્રેવિટી (ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વિરુદ્ધ) ની અનોખી અસર માટે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતી છે. જો તમે તમારી ચાર પૈડાં વાળી ગાડીને ન્યુટ્રલ ગીયરમાં મૂકીને તેનું એન્જિન સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દો, તો પણ ગાડી આપમેળે ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં (એટલે કે ચઢાણ તરફ ઉપરની તરફ) ૧૦ થી ૨૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે દોડવા લાગે છે! વિજ્ઞાન અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ આને ‘ઓપ્ટિકલ ઇલ્યુઝન’ (નજરનો ભ્રમ અથવા ચુંબકીય ટેકરીની અસર) કહે છે, પણ સ્થાનિક લોકો અને પ્રવાસીઓ માટે આ આજે પણ એક ભારે કૌતુક અને આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનેલું છે.

આધુનિક ઇતિહાસ: કિંગ ફહદ ગ્લોરિયસ કુરાન પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ

મદીના શરીફમાં આવેલું કિંગ ફહદ કોમ્પ્લેક્સ એ વિશ્વનું સૌથી મોટું અને અત્યાધુનિક પવિત્ર કુરાન છાપવાનું સત્તાવાર કેન્દ્ર છે.

• વિશેષતા અને સેવા: આ વિશાળ કોમ્પ્લેક્સમાં દર વર્ષે વિશ્વની અસંખ્ય પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષાઓમાં (જેમ કે અંગ્રેજી, ઉર્દૂ, ગુજરાતી, હિન્દી, સિંધી વગેરે) કરોડોની સંખ્યામાં પવિત્ર કુરાનની નકલો, તેના શુદ્ધ અનુવાદો અને તફસીરનું પ્રકાશન અત્યંત બારીકાઈથી કરવામાં આવે છે. મદીના આવતા અસંખ્ય પ્રવાસીઓ આ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની શૈક્ષણિક મુલાકાત લે છે. સાઉદી પ્રશાસન તરફથી અહીં આવતા દરેક સત્તાવાર હાજી કે ઉમરાહ કરનાર યાત્રાળુને વતન પરત ફરતી વખતે કુરાન શરીફની એક સુંદર નકલ ભેટ તરીકે આપવાની પરંપરા આજે પણ કાર્યરત છે.

મદીના મુનવ્વરાના પવિત્ર અદબ, શિષ્ટાચાર અને નિયમો

મદીના એ માત્ર ફરવાલાયક પ્રવાસન સ્થળ નથી, પરંતુ પરમ આદર, આસ્થા અને આધ્યાત્મિક સંયમનું પવિત્ર કેન્દ્ર છે. અહીં આવનારા પ્રવાસીઓ માટે ઇસ્લામિક વિદ્વાનો દ્વારા કેટલાક ખાસ શિષ્ટાચાર (અદબ) નક્કી થયેલા છે, જેનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે:

• પરમ શાંતિ અને નમ્રતા રાખવી: મદીનાની ગલીઓમાં કે મસ્જિદ-એ-નબવીના પટાંગણમાં મોટેથી અવાજ કરવો, બૂમો પાડવી કે અંદરોઅંદર ઝઘડો કરવો એ ખૂબ જ નાપસંદગી પામેલી અને ગુનાહિત બાબત છે. પવિત્ર કુરાનની સુરહ હુજુરાતમાં પણ અલ્લાહે સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે કે પયગંબર સાહેબની હાજરીમાં પોતાના અવાજને બિલકુલ ધીમો રાખવો.
• દરુદ શરીફની સતત કસરત: મદીનાની ધરતી પર વિચરતી વખતે, ચાલતા કે બેસતા સમયે સતત પયગંબર સાહેબ પર ‘સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ’ અને દરુદ-ઓ-સલામ મોકલવા એ અહીંની મુલાકાતનો મુખ્ય આધ્યાત્મિક હેતુ છે.
• પર્યાવરણ અને જીવોની પવિત્રતા જાળવવી: મદીનાના હરમની ભૌગોલિક સરહદની અંદર કોઈ પણ પ્રકારની હિંસા કરવી, પક્ષીઓ કે પ્રાણીઓનો શિકાર કરવો, અથવા લીલાં ઝાડ-પાન કાપવાની ઇસ્લામિક કાયદા મુજબ સખત મનાઈ છે.

📌 વર્તમાન નિયમોમાં મહત્વનો બદલાવ (ગ્લોબલ અપડેટ)

ઇસ્લામિક ઇતિહાસમાં સદીઓ સુધી મદીનાના પવિત્ર હરમની સરહદમાં બિન-મુસ્લિમોના પ્રવેશ પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ હતો. પરંતુ સાઉદી સરકારના આધુનિક ‘વિઝન’ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનની નીતિ મુજબ, તાજેતરના વર્ષોમાં આ કડક નિયમોમાં વૈશ્વિક પ્રવાસીઓ માટે પ્રોત્સાહક છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. હવે વિશ્વભરના બિન-મુસ્લિમ પ્રવાસીઓ અને સંશોધકો પણ મદીનાના હરમની સરહદ સુધી (મસ્જિદ-એ-નબવીના અંદરના મુખ્ય પ્રાર્થના હોલ સિવાયના તમામ વિસ્તારો, સંગ્રહાલયો અને બહારના ઐતિહાસિક સ્થાનોની મુલાકાત માટે) આવી શકે છે, જેથી વૈશ્વિક સ્તરે માનવતા ઇસ્લામની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ, સ્થાપત્ય અને ભવ્ય ઇતિહાસને નજીકથી જોઈ અને સમજી શકે.

ઉપસંહાર: એક અમર આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ

મદીના મુનવ્વરા એ માત્ર પથ્થરો, સુંદર માર્બલો, ગુંબજો અને આધુનિક ગગનચુંબી ઇમારતોનું શહેર નથી, પરંતુ તે ઇસ્લામના વૈશ્વિક પ્રસાર, માનવતાવાદી મૂલ્યો અને સહાબા કિરામ રિદવાનુલ્લાહિ તા’લા અજમઈનના બલિદાનની એક જીવંત અને અમર કહાની છે. અહીંનો દરેક ખૂણો, મસ્જિદના મિનારા, કૂવા અને પહાડો મુસ્લિમોને તેમના ગૌરવશાળી અને આદર્શ ભૂતકાળની યાદ અપાવે છે.
મદીનાની મુલાકાત લેવી એ દરેક મુસ્લિમ માટે પોતાના ઈમાનને તાજું કરવાનો, હૃદયને દુનિયાદારીના લોભથી મુક્ત કરવાનો અને અલ્લાહ તેમજ તેના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) પ્રત્યેના પ્રેમને આત્માના ઊંડાણ સુધી વધુ ગાઢ બનાવવાનો એક રૂહાની અને અલૌકિક અવસર છે. આ જ કારણ છે કે ચૌદ સદીઓ વીતી જવા છતાં, આ પવિત્ર પ્રકાશિત નગરી પ્રત્યે જગતભરના માનવીઓનું આધ્યાત્મિક આકર્ષણ, શ્રદ્ધા અને મોહબ્બતનો દરિયો અવિરતપણે છલકાતો રહ્યો છે અને કયામત સુધી છલકાતો રહેશે.

About the Author

Sufidiary

Administrator

પીર સૈયદ ઈશાકમિયાં અલઅબ્બાસી અલહાશિમી ખાનકાહ-એ-આલિયા નકશ઼બંદીયા-ચિશ્તિયા-સાબિરીયા-અશરફીયા, ભુજ કચ્છ.

Visit Website View All Posts