એક વરિષ્ઠ બ્લોગર તરીકે, ઇસ્લામિક ઇતિહાસના આ સૌથી કમકમાટીભર્યા અને પ્રભાવશાળી પ્રકરણ પર કલમ ઉઠાવવી એ મારા માટે ગૌરવની વાત છે. ઇબ્ન અલ-અસીરની વેદના અને તાતારીઓ (મોંગોલો) ના આક્રમણની ભયાનકતાને વાચકો સમક્ષ આબેહૂબ રીતે રજૂ કરતું આ પ્રથમ પ્રકરણ અત્રે પ્રસ્તુત છે.
આ લેખ શુદ્ધ, સાહિત્યિક અને પ્રવાહિત ગુજરાતી ભાષામાં, ઐતિહાસિક તથ્યોની સચોટતા સાથે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

પ્રકરણ ૧: પ્રસ્તાવના – ઇબ્ન અલ-અસીરની કલમ અને મહા વિનાશની પૂર્વભૂમિકા

અખૂટ વૈભવ અને અહંકારના સિંહાસન પર બિરાજમાન ખ્વારિઝમશાહ, જેમની એક રાજકીય ભૂલે તાતારી વિનાશના દ્વાર ખોલી નાખ્યા.

માનવ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે સમયના વહેણ ક્યારેય એકસરખા નથી હોતા. મહાન સલ્તનતોનો ઉદય અને પતન કુદરતનો અફર નિયમ છે, પરંતુ સાતમી સદી હિજરી (૧૩મી સદી ઇસ્વી) ના પ્રારંભમાં ઇસ્લામિક વિશ્વ પર જે આફત તૂટી પડી, તેવી ભયાનકતા ઇતિહાસે ક્યારેય ભાળી નહોતી. તે મહા વિનાશનો જીવંત દસ્તાવેજ એટલે અલ્લામા ઇબ્ન અલ-અસીર લિખિત અમર ગ્રંથ ‘અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ (Al-Kamil fi al-Tarikh). આ પ્રકરણમાં આપણે તે સમયની ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિ અને એ મહાન ઇતિહાસકારની આંતરિક વેદનાની ગહન સફર કરીશું, જેમણે ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યના ટુકડે-ટુકડા થતા પોતાની આંખે જોયા હતા.

૧. હિજરી સાતમી સદીનું ક્ષિતિજ: ઇસ્લામિક વિશ્વની રાજકીય અને ભૌગોલિક સ્થિતિ

હિજરી સન ૬૦૦ (ઇસ્વી સન ૧૨૦૩) ની આસપાસ, પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી ફેલાયેલું ઇસ્લામિક વિશ્વ ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ વિશાળ હતું, પરંતુ અંદરથી તે તદ્દન ખોખલું થઈ ચૂક્યું હતું. બગદાદના અબ્બાસી ખિલાફતનું સિંહાસન માત્ર પ્રતીકાત્મક બની ગયું હતું. ખલીફા અલ-નાસિર લિ-દીનિલ્લાહનું શાસન બગદાદ અને તેની આસપાસના વિસ્તારો પૂરતું સીમિત હતું.
આ યુગમાં ઇસ્લામિક જગત ભૌગોલિક અને રાજકીય રીતે મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું હતું:

ખ્વારિઝમશાહી સામ્રાજ્ય: મધ્ય એશિયા અને ઈરાન પર શાસન કરતું આ સમયનું સૌથી શક્તિશાળી અને વિશાળ મુસ્લિમ સામ્રાજ્ય હતું. સુલતાન અલાઉદ્દીન મુહમ્મદ ખ્વારિઝમશાહના નેતૃત્વમાં આ સલ્તનત લશ્કરી દ્રષ્ટિએ મજબૂત દેખાતી હતી, પરંતુ આંતરિક રીતે સત્તાના લોભ અને અંદરોઅંદરના કલહથી પીડાતી હતી.
અબ્બાસી ખિલાફત (બગદાદ): મુસ્લિમોનું આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર, જે લાંબા વૈભવ અને વિલાસિતાને કારણે પોતાની સૈન્ય તાકાત ગુમાવી બેઠું હતું. ખલીફા અને ખ્વારિઝમશાહ વચ્ચેના ગજગ્રાહે ઇસ્લામિક વિશ્વની એકતાના લીરેલીરા ઉડાવી દીધા હતા.
અય્યુબી અને સેલજુક સલ્તનતો: શામ (સીરિયા), ઇજિપ્ત અને એનાટોલિયા (તુર્કી) ના વિસ્તારોમાં નાની-નાની મુસ્લિમ રિયાસતો શાસન કરતી હતી, જેઓ પશ્ચિમના ક્રુસેડર્સ (યુરોપિયન આક્રમણકારો) સામે લડવામાં વ્યસ્ત હતી.
આ એવો સમય હતો જ્યારે મુસ્લિમ શાસકો વૈભવ, વિલાસિતા અને સત્તાના મોહમાં અંધ થઈ ગયા હતા. નૈતિક પતન અને આંતરિક વિખવાદ ચરમસીમાએ હતા. જ્યારે મુસ્લિમ ઉમ્માહ અંદરોઅંદર લડી રહી હતી, બરાબર તે જ સમયે પૂર્વના ગોબીના રણમાંથી એક એવું વાવાઝોડું આકાર લઈ રહ્યું હતું, જે સમગ્ર સ્થાપિત સભ્યતાને જમીનદોસ્ત કરી નાખવાનું હતું. આ વાવાઝોડું એટલે ચંગીઝ ખાનના નેતૃત્વમાં તાતારીઓ (મોંગોલો) નું આક્રમણ.

૨. ઇબ્ન અલ-અસીર: યુગદ્રષ્ટા ઇતિહાસકારનો પરિચય

આ ભયાનક કાળખંડને શબ્દોમાં કંડારવાનું મુશ્કેલ કાર્ય જેમના હિસ્સે આવ્યું, તે મહાન વિભૂતિ એટલે ઇઝુદ્દીન અબુલ હસન અલી ઇબ્ન મુહમ્મદ અશ-શૈબાની, જેઓ ઇતિહાસમાં ઇબ્ન અલ-અસીર (Ibn al-Athir) તરીકે અમર થઈ ગયા.
તેમનો જન્મ હિજરી સન ૫૫૫ (૧૧૬૦ ઇસ્વી) માં જઝીરા ઇબ્ન ઉમર (વર્તમાન તુર્કી-ઇરાક સરહદ નજીક) માં થયો હતો. તેઓ એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત અને શિક્ષિત પરિવારમાંથી આવતા હતા. તેમણે મોસુલ, બગદાદ અને દમાસ્કસ જેવા ઇસ્લામિક જ્ઞાનના મહાન કેન્દ્રોમાં રહીને હદીસ, ફિકહ (ઇસ્લામિક ન્યાયશાસ્ત્ર) અને ઇતિહાસનું ઊંડું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
ઇબ્ન અલ-અસીર માત્ર બંધ ઓરડામાં બેસીને ઇતિહાસ લખનારા લેખક નહોતા. તેઓ સુલતાન સલાહુદ્દીન અય્યુબીના સૈન્ય સાથે ક્રુસેડર્સ સામેની લડાઈઓમાં પણ સહભાગી થયા હતા. તેમની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ, તટસ્થ દ્રષ્ટિકોણ અને અદભુત લેખનશૈલીને કારણે તેમને ઇસ્લામિક ઇતિહાસના સર્વોચ્ચ શિખર સમાન ગણવામાં આવે છે.

૩. ‘અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’: માત્ર ઇતિહાસ નહીં, પણ લોહીના આંસુનો દસ્તાવેજ

ઇબ્ન અલ-અસીરનું સૌથી મહાન પ્રદાન તેમનો વિશ્વકોશ સમાન ગ્રંથ ‘અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ (ધ કમ્પ્લીટ હિસ્ટ્રી) છે. આ પુસ્તક સૃષ્ટિની શરૂઆતથી લઈને હિજરી સન ૬૨૮ (૧૨૩૧ ઇસ્વી) સુધીના વૈશ્વિક ઇતિહાસને કાલક્રમિક રીતે (Chronological ઓર્ડરમાં) રજૂ કરે છે.
પરંતુ, જ્યારે આ પુસ્તક તેના અંતિમ ભાગમાં પહોંચે છે, ત્યારે તેની શૈલી બદલાઈ જાય છે. તે માત્ર શાસકોના વિજય અને પરાજયની નોંધ નથી રહેતી, પરંતુ એક હૃદયદ્રાવક કરુણ પ્રશસ્તિ બની જાય છે. જ્યારે તાતારીઓએ હિજરી સન ૬૧૬-૬૧૭ (૧૨૧૯-૧૨૨૦ ઇસ્વી) માં મુસ્લિમ નગરો પર આક્રમણ કર્યું, ત્યારે સમરકંદ, બુખારા, નિશાપુર અને મર્વ જેવા જ્ઞાન અને કળાના કેન્દ્રો કબ્રસ્તાનમાં ફેરવાઈ ગયા.
ઇબ્ન અલ-અસીર પોતે આ ઘટનાઓ વિશે લખતા ભારે આંતરિક વેદના અનુભવે છે. તેઓ ‘અલ-કામિલ’ ની પ્રસ્તાવનામાં સ્વીકારે છે કે, તેઓ આ વિનાશ વિશે લખવા નહોતા માંગતા. તેમની કલમ ધ્રૂજતી હતી, આંખોમાંથી આંસુ વહ્યા કરતા હતા અને હૃદય પોકારી ઉઠતું હતું. એક ઇતિહાસકાર તરીકે પોતાની ફરજ નિભાવવા માટે તેમણે પોતાના કાળજા પર પથ્થર મૂકીને આ વિગતો નોંધી, જેથી ભવિષ્યની પેઢીઓ જાણી શકે કે ઇસ્લામિક વિશ્વ પર કેવો કયામતનો દિવસ ગુજરી ગયો હતો.

૪. “કાશ! મારી માતાએ મને જન્મ ન આપ્યો હોત” – ઇતિહાસકારની પરમ વેદના

તાતારીઓના આક્રમણની ભયાનકતા અને ઇસ્લામિક સભ્યતાના ધબડકાને જોઈને ઇબ્ન અલ-અસીરના હૃદયમાંથી જે આહ નીકળી, તે આજે પણ વાંચકોની આત્માને ધ્રુજાવી દે છે. તેમણે પુસ્તકના આ પ્રકરણની શરૂઆતમાં જ એક પ્રખ્યાત અને અત્યંત માર્મિક કથન લખ્યું છે:

“હું કેટલાય વર્ષો સુધી આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરવાથી પાછો હટતો રહ્યો. મને આ વિગત લખવી અસહ્ય લાગતી હતી. ઇસ્લામ અને મુસ્લિમોના મરણતોલ પ્રહારની મરસિયા-ગાથા કોણ લખી શકે? અને કોના માટે આ લખવું સરળ હોઈ શકે? કાશ! મારી માતાએ મને જન્મ ન આપ્યો હોત! કાશ! હું આ આફત જોતા પહેલાં મૃત્યુ પામ્યો હોત અને સંપૂર્ણપણે વિસ્મૃત થઈ ગયો હોત!”

આ કોઈ સામાન્ય શબ્દો નથી. આ એક એવા વિદ્વાનની આંતરિક વેદના છે, જેણે પોતાની નજર સામે લાખો નિર્દોષોની કતલ થતી જોઈ, જેણે ઇસ્લામના જ્ઞાનભંડારોને સળગતા જોયા અને જેણે સ્ત્રીઓ તથા બાળકોની આબરૂ લૂંટાતી જોઈ.
ઇબ્ન અલ-અસીર આગળ લખે છે કે, જો કોઈ એમ કહે કે હઝરત આદમ (અલૈહિસ્સલામ) ની સૃષ્ટિથી લઈને આજ દિન સુધી માનવજાતે આવો વિનાશ ક્યારેય જોયો નથી, તો તે તદ્દન સાચો છે. દજ્જાલનું ફિત્ન પણ આના કરતાં નાનું હશે, કારણ કે દજ્જાલ માત્ર તેને નહિ અનુસરનારાઓનો જ નાશ કરશે, જ્યારે આ તાતારીઓએ તો પુરુષો, સ્ત્રીઓ, બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ—કોઈને પણ જીવતા નહોતા છોડ્યા.

૫. તાતારી આક્રમણની વિશિષ્ટતાઓ: ઇબ્ન અલ-અસીરનું વિશ્લેષણ

ઇબ્ન અલ-અસીરે તેમના લખાણમાં તાતારીઓની યુદ્ધનીતિ અને તેમની ક્રૂરતાની કેટલીક એવી લાક્ષણિકતાઓ નોંધી છે, જે તે સમયના મુસ્લિમોના મનોવૈજ્ઞાનિક પરાજયને દર્શાવે છે:

અકલ્પનીય ઝડપ: તાતારીઓ પૂર્વના છેડાથી નીકળ્યા અને જોતજોતામાં એકાદ વર્ષની અંદર જ તેમણે મધ્ય એશિયા, ઈરાન અને અઝરબૈજાન જેવા વિશાળ પ્રદેશોને રોળી નાખ્યા. તેમની ઘોડેસવાર સેનાની ઝડપ પવન વેગી હતી.

સંપૂર્ણ સંહાર (Total Annihilation): તેઓ માત્ર વિજય મેળવીને કર ઉઘરાવતા નહોતા, પણ આખેઆખા શહેરોનો નાશ કરી નાખતા હતા. વસ્તીની કતલ કર્યા પછી તેઓ બિલાડી અને કૂતરા જેવા પ્રાણીઓને પણ જીવતા નહોતા રાખતા.

ભયનું મનોવિજ્ઞાન: તાતારીઓનો આતંક એટલો બધો હતો કે મુસ્લિમો મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે ભાંગી પડ્યા હતા. ઇબ્ન અલ-અસીર એક ઘટના નોંધે છે કે, એક તાતારી ઘોડેસવાર એક ગલીમાં પ્રવેશીને તિબેટિયન કે ચીની જેવો દેખાતો હતો, તે એકલો જ સો મુસ્લિમોને લાઈનમાં ઊભા રાખીને એકપછી એક કતલ કરી નાખતો અને કોઈ તેનો પ્રતિકાર કરવાની હિંમત નહોતું કરતું.

ઉપસંહાર: મહાવિનાશની શરૂઆત

‘અલ-કામિલ ફિત-તારીખ’ નું આ પ્રથમ પ્રકરણ આપણને એ ભયાનક અંધકારની ગર્તા તરફ દોરી જાય છે, જેમાં હિજરી સાતમી સદીનું ઇસ્લામિક વિશ્વ ડૂબી જવાનું હતું. ઇબ્ન અલ-અસીરની કલમ માત્ર ઇતિહાસની તારીખો નથી નોંધતી, પણ એ સમયના સમાજની લાચારી, શાસકોની બાયલાશાહી અને આક્રમણકારોની રાક્ષસી ક્રૂરતાનો જીવંત ચિતાર આપે છે.
આ પ્રસ્તાવના એ વાતની સાક્ષી છે કે જ્યારે કોઈ કૌમ નૈતિક રીતે પતિત થાય છે અને આંતરિક કલહમાં ડૂબે છે, ત્યારે કુદરત તેના પર કેવો ભયાનક કોપ ઉતારે છે. આ મહા વિનાશની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ? ખ્વારિઝમશાહની કઈ એક ભૂલે ચંગીઝ ખાનના આ રાક્ષસોને આમંત્રણ આપ્યું? તે આપણે આગામી પ્રકરણમાં જોઈશું.